قازاقتىڭ العاشقى عىلىم كانديداتى

باقتىكەرەي - تورە تۇقىمىنان، سۇلتان اۋلەتىنەن. ءابىلقايىر حان - نۇرالى حان - ەسىم سۇلتاننان تاراعان. ول 1859-جىلدىڭ 22- جەلتوقسانىندا قازىرگى اتىراۋ وبلىسىنىڭ قۇرمانعازى اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1872-1881-جىلدارى ورىنبورداعى ەر بالالار گيمنازياسىندا وقىپ، ونى كۇمىس مەدالمەن ءتامامداعان ساناۋلى قازاق بالاسىنىڭ بىرەگەيى.

وقۋعا ىنتىق، زەرەك تە، العىر تورە بالاسى 1881-جىلى قيانداعى ەۋروپانىڭ ەڭ كورىكتى شاھارى، سول زامانداعى مادەنيەت ورتالىعى، وركەنيەت پەن رۋحانيات ورداسى - پەتەربورعا بارىپ، ەمتيحان تاپسىرىپ، يمپەراتورلىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تەگىن وقىتاتىن بولىمىنە تۇسەدى. بۇگىنگى جۇيەمەن ايتقاندا، گرانتتىق وقۋمەن مۇمكىندىگىن يەلەنگەن. باقتىكەرەي باستاپقىدا زاڭ فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپتى.

ارحيۆ قۇجاتىمەن تانىسىپ وتىرىپ، ونىڭ 1- كۋرستى قاتارىنان ءۇش جىل وقىعانىن بايقادىق. سويتسەك، وقۋ بولىمىنە، دەكاناتقا ءوز ەركىمەن ارىز جازىپ، «زاڭتانۋ»، «زاڭ ىلىمدەرى»، «كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق ەرەجەلەر»، «پوليتسەيلىك قۇقىق»، «ساياساتتانۋ» كۋرستارىن تولىق مەڭگەرۋى ءۇشىن قايتا-قايتا قىزىعىپ، قۇنىعىپ وقىپتى.

1884-جىلى وقۋ ورنىنىڭ باسشىلىعى ونى 2- كۋرسقا كوشىرۋ كەرەكتىگى تۋرالى تالاپ قويادى. 2- كۋرسقا وتكەن قازاق بالاسى ارى قاراي ءبىلىمىن شىعىستانۋ فاكۋلتەتىندە وقۋدى ءجون ساناپتى.

شىعىس تانۋ فاكۋلتەتىندە وقۋدا قاتارىنىڭ الدى، وزاتى بولىپتى. اراب، پارسى، وسمان، تاتار تىلدەرىن وتە جاقسى مەڭگەرىپ، سول تىلدەردىڭ گرامماتيكالىق-لەكسيكالىق ۇقساستىقتارىن زەرتتەۋگە دەن قويىپ، پروفەسسورلاردى تاڭعالدىرىپتى.

ونىڭ وقۋ ۇلگەرىمى تۋرالى مىنەزدەمەسىندە فاكۋلتەت وقىتۋشىلارى وزدەرىنىڭ اقەدىل پەيىلدەرىن جازىپ، جوعارى باعالاعان. ۆ. گريگوريەۆ، ۆ. رادلوۆ، ن. ۆەسەلوۆسكي سىندى اتاقتى پروفەسسورلاردىڭ سۇيىكتى شاكىرتى بولعان. شىعىس تانۋ فاكۋلتەتىن ۇزدىك ءتامامداعان سوڭ، ەكى جىلدىق اسپيرانتۋراسىن وقىپ تاۋىسقان. ارحيۆ قورىندا 1889-جىلدىڭ 9- ناۋرىزىندا بەرىلگەن 877№ ديپلوم كۋالىگى ساقتالعان. ءبىز تاپقان ولجا - وسى.

سونىمەن، باقتىكەرەي قۇلمان - قازاقتان شىققان العاشقى عىلىم كانديداتى، «فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى» عىلىمي دارەجەسىن الىپ، ديسسەرتاتسيا قورعاعان ويى ۇشقىر اقىل-وي يەسى. شوقجۇلدىز شوقاننان سوڭ، شىعىستانۋ سالاسىندا وشپەس ءىز قالدىرعان، ورىس عۇلامالارىن قىزىقتىرعان ساۋلەلى ۇركەر ەدى...

ەڭبەك سۇيگىش، ىزدەنگىش ستۋدەنتتىڭ وقۋ ۇلگەرىمىن ەسكەرىپ، اسپيرانتۋراعا الىپ قالعان فاكۋلتەت وقىتۋشىلارى اسپيرانتۋراعا قالدىرىپ، وقۋىنا مۇرسات بەرگەن ەكەن. «ۇشا بىلگەن قاناتقا دۇنيە كەڭ» دەگەندەي، ءبىلىم تەڭىزىندە ەركىن ءجۇزىپ، شىعىس حالىقتارىنىڭ قىزىق تا، قۇپياسى مول الەمىنە زور قۇلشىنىسپەن ەنىپ-اق كەتىپتى. ونىڭ كانديداتتىق عىلىمي ىزدەنىسى - شىعىس حالىقتارىنىڭ مادەنيەتى مەن تۇرمىسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى حاقىندا بولىپتى.

بالكىم، الداعى ۋاقىتتا تۇلعانىڭ ديسسەرتاتسيالىق جۇمىسىن قازىرگى الىپبيگە ءتۇسىرىپ، عىلىمي تۇسىنىگى مەن العى ءسوزىن جازىپ، وقىرمان نازارىنا ۇسىنارمىز.

1888-جىلدىڭ 17- قىركۇيەگىندە پەتەربور يمپەراتورلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي كەڭەسى ىزدەنۋشى باقتىكەرەي احمەت ۇلى قۇلمانعا عىلىم كانديداتى دارەجەسىن بەرۋ تۋرالى شەشىم شىعارعان-دى.

پەتەربور ارحيۆىندە گيمنازيست باقتىكەرەيدىڭ اتتەستاتى دا ساقتالعان-دى. ورىنبور گيمنازياسىن بىتىرگەندىگىن دالەلدەيتىن قۇجاتتا: «ماتەماتيكا - 5، مۇسىلمان ءدىنى - 5، لوگيكا - 5، لاتىن ءتىلى - 5، فرانسۋز ءتىلى - 5، جاعىراپيا - 5، تاريح - 5، ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتى - 5، فيزيكا - 5، ماتەماتيكالىق جاعىراپيا - 5» دەپ جازىلعان. وقۋعا دەگەن ىنتا-ىقىلاسى، ءتارتىبى، عىلىمعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى زور بولعان.

عىلىمعا ىنتىق، زاڭ جانە قۇقىق ىلىمدەرىن ءۇش جىل وقىعان، ورىس، فرانسۋز، تاتار، پارسى، اراب، وسمان تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەن، شىعىستانۋ عىلىمىنا ىنتىزار بولعان قايران ەر «ەرگە - تۇساۋ، زورعا - بۇعاۋ» بولعان ساياسي قىسىمى مەن تاۋقىمەتى مول زاماندا ءىلىم جولىنا ءتۇسىپ، قاناتىن كەڭىنەن جايا الماي قالدى.

ەلدوس توقتارباي

Turkystan.kz

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى