«كىر توگىلگەن جەردى باسپا: جىن- شايتاندار جۇرەدى». قازاقتىڭ ىرىم- تىيىمدارى استارىندا نە جاتىر؟
الايدا قازىر ىرىمدارعا قۇلاق تۇرەتىندەر قاراسى ازايعان. مۇنى ەتنوگرافتار دا ايتىپ وتىر. كوشپەندى قازاقتار ەكولوگيالىق مادەنيەتتى بولعان، دەيدى ماماندار. ىرىمدار فەتيشيزم ەمەس پە، شاريعات وعان نە دەيدى جانە بولاشاقتا ولاردىڭ ماڭىزى بولا ما؟
ىرىم- تىيىمدار - ۋاقىت سىنىنان ءوتتى جانە ولاردى ساقتاۋ كەرەك، دەيدى ەتنوگراف عالىم، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور احمەت توقتاباي. تاريحشىنىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى كەزدە ىرىمدار كوپ جەردە ساقتالمايدى. ءبىراق ساقتالۋى ءتيىس ەدى، دەيدى ول.
قازاقتاردىڭ ىرىم- تىيىمى ەكولوگيالىق مادەنيەتتىلىكتەن شىققان
«كوشپەلى قازاقتار جايلاۋعا كوشكەندە تۇيەگە جۇكتى ارتىپ، بارلىعى كوشىپ بولعان سوڭ ءبىر- ەكى ادام ات ۇستىندە قايتىپ كەلەدى دە، قوقىستاردى جيناپ، وتقا جاندىرىپ، كەلەسى ماۋسىمعا دەيىن امان- ساۋ تۇرسىن دەپ، تازالاپ كەتىپ وتىرعان. مۇنى «جۇرتشىلاۋ« دەيدى.
ىرىم مەن تىيىمنىڭ شىعۋى كوپشپەندىلەردىڭ تابيعاتتى ءوز ءۇيى دەپ ەسەپتەگەنىنەن تۋىنداعان. ال قازىر تاۋدا ءاربىر مەتر شاقىرىم سايىن ءبىر سەنتنەر قوقىس جاتىر. جەكە باسىم تاۋعا ءجيى شىعامىن، وسىنداي كورىنىستى بايقايمىن»، - دەيدى ەتنوگراف.
ايتۋىنشا، كوشپەلى قازاقتار قورشاعان ورتاسىنا زيان تيگىزبەگەن جانە كوپ تىيىمدار سودان قالىپتاسقان.
«بالا كەزىمدە ءبىر جولى جايلاۋعا كوشىپ جاتقاندا، سوندا تۇندە قونىپ قالدىق. كىشكەنتاي جوتاعا ءىنىم ەكەۋمىز كوتەرىلدىك. سول جەردە ارقاردىڭ باسىن قاسقىر جەپتى دە، قالدىرىپ كەتىپتى، باستىڭ ءيىسى مۇڭكىپ شىعىپ جاتىر ەكەن. ءىنىم ەكەۋمىز باستى سۋعا لاقتىرىپ جىبەردىك. ءيىستى سەزگەن اكەم قاسىمىزعا كەلىپ نە بولىپ جاتقانىن سۇرادى. باستى سۋعا لاقتىرىپ جىبەرگەنىمىزدى ەستىپ: «نە دەگەن اقىماقسىڭدار! ول سۋدى لاستايدى عوي، ءيتتىڭ بالالارى!« دەپ اشۋلانعانى ەسىمدە.
سوندا ءبىز: بۇل وزەن قىتايعا قاراي اعادى ەمەس پە؟ !، - دەيمىز. اكەم بولسا: قىتايعا ما، باسقاعا ما، قانداي ايىرماشىلىعى بار؟ وزەندى، سۋدى ەشقاشان بىلعاۋعا بولمايدى، - دەگەن ەدى.
تاعى ءبىر جولى مىناداي وقيعا بولعان. ءىنىم قامشىنى كەرەمەت سىلتەيتىن. جولدا ءبىر جىلاندى كورىپ قالدىق. ءىنىم قامشىمەن تارتىپ كەپ جىبەرگەندە، جىلان ءدىر- ءدىر ەتىپ ەكىگە ءبولىندى دە قالدى. اكەم باس سالا بىزگە ۇرىستى. «ءبىز ءوز جولىمىزبەن ات ۇستىندە كەتىپ بارا جاتىرمىز، جىلان ءوز بەتىنشە كەتىپ بارا جاتىر. ول دا قۇدالىققا، قىزىن ۇزاتۋعا كەتىپ بارا جاتىر عوي« دەگەنى ەسىمدە. ءبىزدىڭ ونىڭ ايتقانىنا كۇلكىمىز كەلگەن ەدى. ىنىمە اتتان ءتۇسىپ ءۇستىن تاسپەن باستىر، دەدى. ۇستىنە قۇرت- قۇمىرسقا، شىبىن قونادى، ساسيدى دەدى.
تاۋداعى سايدىڭ ىشىندە جۇرگەندەگى اكەمىزدىڭ جىلان ەكەش جىلانعا قىنجىلعان»، - دەپ ەسكە ءتۇسىردى تاريحشى.
ايتۋىنشا، بۇرىنعى قوعام مەن قازىرگى قوعامدى سالىستىرۋ قيىن. قازىر قازاقتاردا ەكولوگيالىق مادەنيەت جوق.
«ال ءبىزدىڭ قوعامدا مۇنداي نارسە مۇلدەم ساقتالمايدى. ىلە وزەنىنىڭ جاعاسىنا بارعانىمدا ءاربىر 100 مەتر شاقىرىمنان ءبىر كاماز قوقىس شىعاتىنىن كوزىممەن كوردىم. قايداعى ەكولوگيالىق مادەنيەت؟ تاۋدىڭ ءبارى - تولعان قوقىس»، - دەيدى تاريحشى
ىرىم- تىيىمدار ەسكىرمەيدى
ايتۋىنشا، ىرىم- تىيىمداردىڭ جامانى جوق، قازاقتىڭ ءداستۇرىنىڭ توزىعى جوق. دەمەك ىرىم- تىيىمدار دا ەسكىرمەيدى.
«قازاقتا بۇرىن تاماق بەرەتىن ايەلدىڭ قولىندا مىندەتتى تۇردە كۇمىس بولۋى كەرەك- ءتىن. بۇل ءسان ءۇشىن تاعىلماعان، بىرىنشىدەن، تاماعى تازا بولسىن دەپ، ەكىنشىدەن، ءوزىنىڭ اعزاسىنا پايدالى بولعاندىقتان تاققان.
قاسقىردىڭ ءتىسى سياقتى زاتتاردى تاعۋ تۋرالى ايتاتىن بولساق، قازاق ەجەلدەن كوك ءبورىنى قاسيەتتى ساناعان. ءتىپتى كوك ءبورىنىڭ تەرىسىن ءىلىپ قوياتىن بولعان. بۇل فەتيشيزم ەمەس»، - دەيدى ەتنوگراف.
باسقا ەلدەردە ىرىم- تىيىم بار ما؟
مىسالى، موڭعول حالقى شىڭعىسحاننان قالعان وسيەتتەردى ۇستانادى. كىمدە- كىم اعىندى سۋعا تۇسەتىن بولسا، ول ءولىم جازاسىنا كەسىلەدى دەلىنگەن. ياعني مۇندا سۋدى لاستاماۋدىڭ ماڭىزى مەڭزەلەدى، دەيدى عالىم.
«اقتى، ەت تاعامدارىن موڭعول حالقى اسا قادىرلەيدى. جاس اعاشتى كەسكىزبەگەن. شىرىگەن، قۋراعاندارىن وتىنعا پايدالانعان.
ءبىر جاققا اتتاناردا اتتىڭ ۇزەڭگىسىنە قىمىز جاعادى. ونىڭ سەبەبى، قىمىز دەگەن كوشپەندىنىڭ قاسيەتتى سۋسىنى، ول كۇش بەرەدى»، - دەيدى ول.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا، ىرىم- تىيىمداردىڭ ماعىناسى زەرتتەلۋدى قاجەت ەتەدى، ولاردىڭ سەبەبى، فيلوسوفيالىق ءمانى بار.
«بۇل - ءبىزدىڭ ءدىنىمىز يسلامعا دەيىنگى نانىم- سەنىمدەر مەن ءدىننىڭ قوسىندىسى. ولار ءبىرىن- ءبىرى جوققا شىعارمايدى.
ادام قايتىس بولعاندا جەتىسى، قىرقىن، جىلدىعى بەرىلەدى. ول يسلامنان بۇرىن 2000 جىل بۇرىن بولعان. اس بەرۋ احماۆەدحا ءۇندى ەپوستارىندا كەزدەسەدى. سول سياقتى ايعا، جۇلدىزعا تابىنۋ يسلامعا دەيىن بولعان. سوندىقتان يسلام ىرىم- تىيىمدارعا ايتارلىقتاي اسەر ەتتى دەۋگە بولادى»، - دەيدى احمەت توقتاباي.
يسلامنىڭ ىرىم- تىيىمدارعا كوزقاراسى: بۇل فەتيشيزم بە؟
قازاق حالقىنىڭ سالت- داستۇرلەرى، ىرىم- تىيىمدارى كوپ. ونىڭ كوپشىلىگى شاريعاتقا قايشى كەلمەيدى، دەيدى مەدەت قۇرماش ۇلى، قمدب شاريعات جانە ءپاتۋا ءبولىمىنىڭ مامانى. ال شاريعاتقا قايشى كەلەتىندەرى: بولاشاقتى بولجاۋ، بالگەرلىك، قۇمالاق اشۋ بۇلار شاريعاتقا كەلمەيدى.
«فەتيشيزم - ءبىر نارسە ساتتىلىك اكەلەدى دەپ سەنۋ. شاريعاتقا قايشى كەلمەيتىن ىرىمدارعا يسلام قارسى ەمەس. ماسەلەن، ءبىر نارسە ماعان ساتتىلىك، باق اكەلەدى، جولىمدى اشادى دەپ سەنسە، بۇل شاريعاتتا دۇرىس بولىپ ەسەپتەلمەيدى.
شاريعاتتاعى سەنىم: جاقسىلىق تا، جاماندىق تا - اللا تاعالادان. قانداي جاقسىلىق، جاماندىق كەلسە دە، ءبىز ونىڭ اللادان ەكەنىنە سەنەمىز»، - دەيدى ول.
يسلام ناندى قاسيەتتى دەپ ەسەپتەي مە؟
مەدەت قۇرماش ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، قازاق ناندى وتە قاتتى قاستەرلەيدى، يسلام دا اس اتاسىن قۇرمەتتەۋگە شاقىرادى.
«ناندى شاشپا، ناندى باسپا» دەگەن تىيىمدارعا قاتىستى، يسلام ىسىراپشىلدىق قىلۋ، اسقا قۇرمەت كورسەتپەۋ يسلام دىنىنە قايشى نارسەلەر. پايعامبارىمىزدىڭ (س. ع. س) «ناندى قۇرمەتتەڭدەر» دەگەن ءحاديسى بار.
قۇراندا اللا تاعالا: «ىشىڭدەر، جەڭدەر، ىسىراپ قىلماڭدار، اللا تاعالى ىسىراپشىلاردى جاقسى كورمەيدى» دەلىنگەن. بۇل جەردەگى «ناندى باسپا، شاشپا» دەگەننىڭ استارىندا دا ىسىراپ قىلماۋ، ناندى قۇرمەتتەۋ جاتىر. بۇل شاريعاتتا بار نارسە.
اللادان باسقا ەشكىم پايدا دا، زيان دا بەرە المايدى. ال كوز تيۋ شاريعاتتا قۇپتالادى. پايعامبارىمىز (س. ع. س) حاديسىندە كوز تيۋ - اقيقات، دەگەن ەكەن«، - دەيدى مامان.
كوزمونشاق، تاستاردى تاعۋعا يسلام قالاي قارايدى؟
ايتۋىنشا، كوز تيمەسىن دەپ تاعىلعان بۇيىمدار مەن زاتتارعا يسلام قارسى ەمەس جانە كوز ءتيۋدى قالىپتى قۇبىلىس دەپ ەسەپتەيدى.
«كوزمونشاق تاققان ۋاقىتتا، كوز وتەتىن ادامنىڭ كوزى بالاعا ەمەس، تاعىلعان مونشاققا تۇسەدى دە، كوز تيمەيدى.
ايەل ادام پايعامبارىمىزدان (س. ع. س) باقشاما كوز تيمەۋ ءۇشىن نە ىستەيمىن دەپ سۇراعان ەكەن، سوندا ول مالدىڭ باس سۇيەگىن ءىلىپ قوي دەپ جاۋاپ بەرگەن. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى: ادامنىڭ جامان ەنەرگياسى سول باس سۇيەككە تۇسەدى، ەگىندى كوز تيۋدەن وسىلايشا قورعاۋعا بولادى.
بۇل جەردە اس سۇيەك كوز تيۋدەن ساقتايدى دەگەن ءسوز ەمەس، كوز تيۋدەن ساقتايتىن اللا تاعالا ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك«، - دەيدى مەدەت قۇرماش ۇلى.
40 كۇنگە دەيىن جاڭا بوسانعان ايەل قولىن سۋىق سۋعا سالسا، بالاسى تاس باۋىر بولادى؛ ايەلدى ۇرساڭ قولىڭ سىنادى؛ كىردىڭ سۋىن باسپا ت. ب سياقتى تىيىمدارعا شاريعات قالاي قارايدى؟
«40 كۇنگە دەيىن ايەل قولىن سۋىق سۋعا سالسا، بالاسى تاسباۋىر بولادى« دەگەن نارسە ايەل ادام سۋىقتان ساقتانۋ، كۇتىنۋ كەرەك دەگەن ماعىنادا ايتىلعان بولۋى كەرەك. ايەلدى ۇرۋعا كەلسەك، شاريعاتتا بۇل دۇرىس ەمەس. ماسەلەن، پايعامبارىمىز ومىرىندە ەشكىمدى ۇرماعان.
ال «كىر توگىلگەن جەردى باسپا« دەگەن تىيىمعا كەلەر بولسا، كىردىڭ سۋى توگىلەتىن، كۇل توگىلەتىن جەرلەر جىن- شايتاندار جۇرەتىن جەرلەر دەپ ەسەپتەلەدى. سوندىقتان ونداي جەردە جۇرگەندە ابايلاۋ كەرەك، جىن- شايتاندار ءتيىسۋى مۇمكىن دەلىنەدى.
جالپى قازاقتار بالالارىن وبال بولادى، ساۋاپ بولادى دەپ، ءتۇرلى تىيىم سوزدەرمەن تاربيەلەپ وتىرعان»، - دەپ قورىتىندىلادى مەدەت قۇرماش ۇلى.
دايىنداعان: نازەركە مۇسا
Stan.kz
