ءتىل ساياساتىنىڭ جاعدايى قالاي
اتالعان قاۋلىدا بۇعان دەيىن 22-قىركۇيەكتە اتالىپ كەلگەن «قازاقستان حالقى تىلدەرى كۇنى» مەرەكەسى 5 قىركۇيەككە اۋىستىرىلدى. بۇل داتا كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى، قازاق ءتىل ءبىلىمى سالاسىنىڭ بىلگىرى، اعارتۋشى - احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تۋعان كۇنىنە وراي بەكىتىلگەن. وسىعان وراي Strategy2050.kz سايتىندا جاريالانعان ءتىل ساياساتى جايلى ماقالانى وقىرمان نازارىنا ۇسىنامىز.
جالپى، بۇل كۇن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە «ءتىل مەرەكەسى» رەتىندە اتالىپ كەلەدى. بۇل رەتتە، اتاۋلى كۇن «توي تويلاۋمەن قاتار، وي ويلاۋدىڭ دا» كۇنى ەكەنىن ەسكەرگەنىمىز ءجون. ويتكەنى ءتىل ماسەلەسى قاي كەزدە دە ۇلتتىڭ تاريحىن، ءدىلىن ساقتاۋ تۇرعىسىنان وزەكتىلىگىن جوعالتپاعان.
وسى ورايدا، ءار ءتۇرلى ەتنوستاردى ءبىر شاڭىراق استىنا بىرىكتىرگەن، تاريحى ۇلتتىڭ ءتىلى مەن دىلىنە جاسالعان كەدەرگىگە تولى تاۋەلسىز قازاقستاندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ الەۋەتىن كوتەرۋ، ونىڭ قولدانىس اياسىن ءىس جۇزىندە كەڭەيتۋ ماسەلەسى ءالى تالاي قاجىرلى ەڭبەك پەن ەرىك- جىگەردى تالاپ ەتەتىنى جاسىرىن ەمەس. ءتىل جاندى ورگانيزم ىسپەتتەس. ول دا زامان اعىمىمەن جاڭارىپ، سوزدىك قورىن تولىقتىرىپ، وزگەرىپ، تۇلەپ وتىرادى.
ءتىلدىڭ دامۋى، ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن ەڭ باستى شارت - سول تىلدە سويلەيتىن ادامداردىڭ بولۋى. بەيرەسمي دەرەكتەرگە سايكەس الەمدە جەتى مىڭنان استام ءتىل بار. الايدا جاھاندانۋ ۇدەرىسىنىڭ قارقىنىمەن كۇن سايىن 1-2 تىلدەن جوعالىپ، ءولى تىلدەر قاتارىن تولىقتىرۋدا. بۇگىندە الەم حالقىنىڭ 80 پايىزى 80 تىلدە سويلەسە، قالعان تىلدەر الەم حالقىنىڭ 20 پايىزىنا تيەسىلى. بۇل ستاتيستيكا كوپتەگەن تىلدەردە جازىلعان قۇندى دۇنيەلەردىڭ، سالت- ءداستۇردىڭ، اۋىزشا جانە جازباشا دەرەكتەردىڭ، اڭىز- اڭگىمەلەر مەن مادەنيەتتىڭ دە تۇگەسىلىپ جاتقانىن بىلدىرسە كەرەك. بۇل ءۇردىستى بۇگىنگى جاھاندانۋ، الەمدىك كوشى- قون اعىندارى، ينتەرنەت- كوممۋنيكاتسياسى سياقتى زاماناۋي سىن- قاتەرلەر ودان ءارى جەدەلدەتۋدە.
ءتىلدىڭ جوعالۋ سەبەپتەرى بىرنەشە. ءبىرىنشى سەبەپ - ميگراتسيا. قازىرگى تاڭدا الەمدىك ميگراتسيا نەمەسە وركەنيەتتەردىڭ ارالاسۋى جانە اۋىل حالقىنىڭ قالاعا كوشۋ ءۇردىسى، ياعني ۋرباندالۋ قارقىندى جۇرۋدە. وسى ارقىلى تىلدىك ورتا ۇستەم تىلدەردىڭ ىقپالىنا قاراي ويىسا تۇسۋدە. ماسەلەن كوپتەگەن ازشىلىق ۇلتتاردىڭ وكىلدەرى ۋرباندالۋ ۇدەرىسىمەن ءىرى قالالارعا بارعاندا سول جەردەگى باسىم تىلدەردە قارىم- قاتىناسقا تۇسەدى.
ۋاقىت وتە كەلە سول جەردە تۇراقتاپ قالعان ازشىلىق ۇلت وكىلىنىڭ بالاسى ءوز انا تىلىندە سويلەمەي، ونى ۇمىتا باستايدى. وسىلايشا الەمدە كوپتەگەن ءتىل جويىلۋدىڭ از الدىندا تۇر. ەكىنشى - جاڭا كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيا تۇرلەرىنىڭ دامۋى. مۇنىڭ ءبىرى - ينتەرنەتتىڭ جاپپاي قولدانىسقا ەنگىزىلۋى. ينتەرنەت ادامزات بالاسىنىڭ دامۋىنداعى ەڭ ۇلكەن جاڭاشىلدىق، بايلانىس قۇرالدارىن دامىتقان قۇرالداردىڭ ءبىرى بولعانىمەن، قوعامداعى ۇلتتىق ەرەكەشلىكتەرگە، ءتىل مەن دىلگە تيگىزەتىن كەرى ىقپالى دا از ەمەس.
قاي تىلدە اقپارات كوپ بولسا، ادامدار دا سول ءتىلدى ۇيرەنۋگە، سول تىلدەگى اقپاراتتان سۋسىنداۋعا تىرىسادى. ۋاقىت وتە كەلە بەيسانالى تۇردە سول ءتىلدىڭ ىقپالىن سەزىنىپ، ءوز تىلىنەن اجىراي باستايدى. ءۇشىنشىسى - ءتىلدى «جۇمساق كۇش» رەتىندە پايدالانۋ ساياساتى. بۇل كوبىنەسە ىقپالدى ەلدەردىڭ سىرتقى جانە ىشكى ساياساتىنداعى نەگىزگى باعىتتىڭ ءبىرى. مىسالى كورشىلەس رەسەي، قىتاي مەملەكەتتەرىندە تۇراتىن ازشىل ەتنوستاردىڭ ءتىلى ۋاقىت وتكەن سايىن ىقپالىن ازايتىپ، كوپشىلىگى جويىلۋعا جاقىنداپ كەلەدى.
بۇل - مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ءبىر ناتيجەسى. كوپ تىلدەر مەملەكەتتىڭ ىشىندەگى «سەپاراتيستىك كوڭىل- كۇيدى» قوزدىرۋشى، ەلدى تۇتاستىققا ەمەس ەتنيكالىق جانە اۋماقتىق ىدىراتۋعا يتەرمەلەيتىن فاكتور رەتىندە ەسەپتەلەتىندىكتەن، سول ەلدىڭ نەگىزگى ءتىلىن ازشىلىقتىڭ اراسىندا كەڭىنەن ەنگىزۋ ساياساتى ۇستەمدىككە يە. سونداي-اق، سىرتقى ساياساتتا دا وزگە ەلدىڭ اۋماعىندا ءوز ءتىلىڭدى ەنگىزۋ ارقىلى سول جەردەگى حالىقتىڭ سانا- سەزىمىنە، كوڭىل- كۇيىنە ىقپال ەتۋگە بولاتىنىن جوققا شىعارا المايمىز. وسى سياقتى تىكەلەي جانە جاناما سەبەپتەردى تىزبەلەي بەرۋگە بولادى. ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، الەمدە ەڭ كوپ ادام سويلەيتىن ءتىل - قىتاي ءتىلى، ەكىنشى - اعىلشىن ءتىلى، ءۇشىنشى - حيندي ءتىلى.
قىتاي جانە حيندي تىلدەرىنىڭ جوعارى رەيتينگكە يە بولۋى تەك بەلگىلى ءبىر ەتنيكالىق توپتاردىڭ سانىنىڭ كوپتىگىنە بايلانىستى بولسا، اعىلشىن ءتىلى كوپتەگەن ەتنوستار مەن مەملەكەتتەردىڭ نەگىزگى قولدانىس ءتىلى، سونىمەن قاتار الەمدىك دەڭگەيدە كوممۋنيكاتسيا قۇرالى رەتىندە كەڭ قولدانىسقا يە. كوپتەگەن عىلىمي ەڭبەكتەر مەن جاڭاشىل تەحنيكا دا نەگىزىنەن اعىلشىن تىلىندە. سونداي- اق، يسپان، اراب، فرانسۋز، بەنگال، پورتۋگال، ورىس، جاپون جانە لەندي (پاكىستان) تىلدەرى 100 مىڭنان استام ادام قولداناتىن الەمدىك ءىرى تىلدەردىڭ قاتارىندا. كەيبىر ساراپشىلار بولاشاقتا الەم وسى قارقىنمەن دامي بەرەتىن بولسا كوپتەگەن تىلدەر جويىلىپ، نەگىزگى 5-6 ءتىل قالاتىندىعى جونىندە بولجامدارىن ايتۋدا. ەگەر كەز كەلگەن ۇلت جاستارىنىڭ 70-80 پايىزى ءوز تىلىندە ەمەس شەت تىلىندە سويلەيتىن بولسا، ول ءتىلدىڭ بولاشاعى بۇلىڭعىر. سوندىقتان تىلدىك احۋالدى رەتتەۋدە جاستار اراسىنداعى جۇمىستارعا باسىمدىق بەرۋدىڭ ماڭىزى زور. يۋنەسكو الەمدەگى تىلدەردىڭ قولدانىسىن، مۇمكىندىگىن، قازىرگى جانە بولاشاقتاعى جاعدايىنا قاتىستى بولجامىن سارالاي وتىرىپ، تۇراقتى تۇردە الەم ەلدەرى تىلدەرىنىڭ اتلاسىن جاساپ وتىرادى. اتلاستا تىلدەردى كەلەسى دەڭگەيلەر بويىنشا جىكتەيدى. ءبىرىنشى - قاۋىپسىز (safe).
بۇل دەڭگەيگە جاتاتىن تىلدەردىڭ بولاشاعى جارقىن، ول ءتىلدى قولداناتىن بۋىندار لەگى جاقىن كەلەشەكتە تولاستاماق ەمەس. ەكىنشى - وسال (vulnerable) . بۇل تىلدە سويلەيتىن جاستار سانى كوپ بولعانىمەن، ءتىلدىڭ دامۋىندا ولقىلىقتار، بەلگىلى ءبىر شەكتەۋلەر بار. مىسالى ول ءتىلدى تەك تۇرمىستىق جاعدايدا، وتباسىندا عانا قولدانۋ ت. ب. سيپاتتارى بار. ءۇشىنشى - قاۋىپتى جاعدايدا (definitely endangered) . بالالار ءوز انا ءتىلىن ۇيدە دە ۇيرەنبەيدى. ءتورتىنشى - ايتارلىقتاي قاۋىپتى جاعدايدا (severely endangered).
بۇل تىلدە تەك ۇلكەن بۋىن عانا سويلەي الادى. ال ورتا بۋىن تەك تۇسىنەدى، جاستار بۇل ءتىلدى تۇسىنبەيدى جانە اتا- انالارىمەن وزگە تىلدە قارىم- قاتىناس جاسايدى. بەسىنشى - كريتيكالىق قاۋىپتى جاعدايدا (critically endangered). بۇل ءتىلدى قولداناتىن ەڭ كەيىنگى بۋىن قارتتار عانا. ولاردىڭ ءوزى بۇل تىلدە سيرەك سويلەيدى. التىنشى - ءولى تىلدەر (extinct).
بۇل تىلدە سويلەيتىن ادامدار قالماعان. اتلاسقا ءولى تىلدەر رەتىندە تەك 1950 -جىلعا دەيىن جوعالعان تىلدەر ەنگىزىلگەن. اتلاستا قازاق ءتىلى ەكىنشى دەڭگەيگە، ياعني وسال سيپاتتاعى توپقا جاتقىزىلعان. بۇعان نەگىز دە جوق ەمەس. قازاقستاندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ جاعدايى كەڭەس داۋىرىندە ۇلكەن كەدەرگىلەرگە تاپ بولىپ، تاۋەلسىزدىك جىلدارى عانا قايتا تۇلەي باستادى. قازاق تىلىنە تاۋەلسىزدىك جىلدارى كونستيتۋتسيالىق تۇرعىدان رەسمي ستاتۋس بەرىپ، ونىڭ دامۋىن رەسۋرستىق قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا ناقتى قادامدار جاسالۋدا.
مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ جانىندا ارنايى ءتىل ساياساتى كوميتەتى، جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردا باسقارمالار جۇمىس ىستەيدى. سونىمەن قاتار، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءتىل ساياساتىن ىسكە اسىرۋدىڭ ءار كەزەڭگە ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالارى جۇزەگە اسىرىلا باستادى.
الايدا ءالى دە قازاق ءتىلىنىڭ الەۋەتىن كوتەرۋ باعىتىندا قىرۋار جۇمىستار بار. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك قازاقستاندا جالپى ورتا ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە وقيتىندار سانى - 3337783. ونىڭ ىشىندە قازاق تىلىندە ءبىلىم الۋشىلار سانى - 1468433. ال ورىس تىلىندە ءبىلىم الۋشىلار سانى - 403927. وزبەك تىلىندە وقيتىندار - 8333، ۇيعىر تىلىندە ءبىلىم الۋشىلار - 6223, وزگە تىلدەردى ءبىلىم الاتىندار سانى - 1526.
سونداي-اق، ارالاس مەكتەپتەردە وقيتىن بالالار اراسىندا قازاق تىلىندە ءبىلىم الۋشىلار - 724735، ورىس تىلىندە وقيتىندار - 644106، وزبەك تىلىندە وقيتىندار سانى - 76 166, ۇيعىر تىلىندە ءبىلىم الۋشىلار سانى - 9 740، تاجىك تىلىندە ءبىلىم الۋشىلار - 3731، اعىلشىن تىلىندە ءبىلىم الۋشىلار - 853، فرانسۋز تىلىندە ءبىلىم الۋشىلار سانى - 10.
ستاتيستيكا دەرەكتەرىنەن كورگەنىمىزدەي قازاقستاندا قازاق تىلىندە ءبىلىم الۋشى بالالار جالپى وقۋشىلاردىڭ 72 پايىزىنان اسادى. سونداي-اق، وتكەن وقۋ جىلىنداعى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقيتىن ستۋدەنتتەرىنىڭ 65,2 پايىزى قازاق تىلىندە، 30 پايىزى ورىس تىلىندە، 4,6 پايىزى اعىلشىن تىلىندە ءبىلىم الادى. ايتا كەتەرلىگى، دەموگرافيالىق جاعدايدان جانە ەلدەگى ءتىل ساياساتىنا سايكەس جىل سايىن قازاق تىلىندە وقيتىن بالالار سانى ارتىپ كەلەدى. بالالار بولاشاقتىڭ ايناسى ەكەنىن ەسكەرسەك الداعى ۋاقىتتا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دە الەۋەتى كۇشەيىپ، ىقپالى ارتا تۇسەتىنىن بولجاۋعا بولادى.
بۇل دا بولسا تىلدىك جاعدايدا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ۇستەمدىگى ۋاقىت وتكەن سايىن نىعايىپ كەلە جاتقانىن بىلدىرسە كەرەك. ولاي بولسا، بۇگىنگى تاڭدا تىلدىك احۋالدا تۇيىتكىلدەر قانداي، ازاماتتاردى الاڭداتاتىن، شەشىمىن كۇتكەن نەندەي ماسەلەلەر بار دەگەن ساۋالدىڭ تۇبىندە وي وربىتسەك. ءبىرىنشى ماسەلە - قازاق ءتىلى ءالى كۇنگە تولىققاندى قارىم- قاتىناستىڭ، بيزنەستىڭ، عىلىمنىڭ تىلىنە اينالا الماي كەلەدى. بۇعان ازاماتتاردىڭ ءتىلدىڭ بولاشاعىنا كوزقاراسى، «بارلىعىنا تۇسىنىكتى» سانالاتىن ورىس ءتىلىن تاڭداۋدىڭ قولايلىلىعى سەبەپ بولسا كەرەك.
مىسالى 2020 -جىلى 21-تامىزدا «31 ارنانىڭ» «نەگە؟» توك-شوۋى «قازاق كينويندۋسترياسىنداعى قاقتىعىستار» تاقىرىبىن تالقىلاۋعا ارنالدى. ستۋديادا ش. ايمانوۆ اتىنداعى «قازاقفيلم» ا ق ۆيتسە-پرەزيدەنتى ايدارحان ادىلبايەۆ كينوستۋديانىڭ «ۇلتتىق كينو ورتالىعىنا» بايقاۋعا ۇسىنعان 77 سەناريدىڭ 67 سى ورىس تىلىندە بولعانىن اتاپ ءوتتى.
ياعني، ۇلتتىق سيپاتتاعى، قازاق تىلىندەگى دۇنيە ۇسىنۋى قيسىندى مەكەمەنىڭ ءوزى ءونىمىنىڭ توقسان پايىزعا جۋىعىن مەملەكەتتىك تىلدە ەمەس ورىس تىلىندە ۇسىنىپ وتىر. ءدال وسىعان ۇقساس مىسالداردى ەلدەگى ءتۇرلى سالالاردان كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى.
ەكىنشى ماسەلە - زاڭناماداعى تالاپتاردى قاتاڭداتۋ. قولدانىستاعى ءتىل نورمالارىن بۇزعان جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ ماسەلەسى ءالسىز نەمەسە ونى ىسكە اسىرۋ مەحانيزمى جەتىلدىرىلمەگەن. مۇنىڭ ءتۇرلى سەبەپتەرى بولۋى مۇمكىن. ءبىرىنشىسى - ساياسي سەبەپ، ياعني ءتىل ماسەلەسىنىڭ سەبەبىنەن ورىن الۋ ىقتيمال ەتنوسارالىق كيكىلجىڭدەردەن قاشۋ. بۇل الەمدىك ساياساتتا ءتۇرلى ەلدەردىڭ ىشكى قاقتىعىستارىن تۋعىزعۆن كلاسسيكالىق سەبەپتەردىڭ ءبىرى ەكەنىن جوققا شىعارا المايمىز.
ەكىنشىسى زاڭنامانى جەتىلدىرۋدە قۇقىقتىق بازانى قالىپتاستىرۋشى قۇزىرەتتى تۇلعالاردىڭ السىزدىگى. ءۇشىنشىسى زاڭنامانى قابىلداۋشى جانە ونىڭ ىسكە اسىرىلۋ تەتىكتەرىن جاساۋشى تۇلعالاردىڭ مۇددەلى بولماۋى جانە باسقالار. بۇل جەكەلەگەن ازاماتتاردىڭ ورىس ءتىلىن رەسمي قولدانىس ءتىلى رەتىندە جالعاستىرۋدى قۇپ كورۋىمەن بايلانىستى.
ءۇشىنشى ماسەلە - ازاماتتار اراسىندا ءتىلدى سۇرانىسقا يە قىلۋداعى بەلسەندىلىكتىڭ تومەندىگى. وسىعان ءبىر مىسالدى جەكە باسىمنان وتكەن ءبىر وقيعامەن كەلتىرە كەتەيىن. بىلتىر جازدا الماتى- نۇر-سۇلتان باعىتىمەن كەلە جاتىپ تاڭعا قاراي قاراعاندىعا جەتتىم.
قالادان شىعا بەرىستە «قازمۇنايگاز» جانارماي قۇيۋ بەكەتى بار ەكەن. ماي قۇيىپ الايىن دەپ كىردىم. وپەراتور ورىس قىز ەكەن. «ءبىرىنشى كولونكاعا، بەس مىڭ تەڭگەگە قۇيىڭىز» دەدىم. ءبارىن ءتۇسىندى. ءبىراق ماعان قاراپ، «مەن سىزگە قىزىق ايتايىن، ماعان وسى كۇنگە دەيىن قازاقشا سويلەگەن ءبىرىنشى ادام شىعارسىز» دەيدى.
بىلاي قاراساق، قازاقستاندا مەملەكەتتىك تىلدە سويلەۋ قالىپتى جاعداي بولۋى ءتيىس، الايدا مىسالدا كورگەنىمىزدەي ءبارىمىز سول كىسىگە ىڭعايلانىپ ورىسشا سويلەي بەرسەك، قارتايعانشا قازاقشا ۇيرەنبەيتىنى انىق قوي. جۇرگەن جەرىمىزدە تۇتىنۋشى رەتىندە قازاق ءتىلىن تالاپ ەتۋ - قاراپايىم عانا ازاماتتىق ءىس. وكىنىشكە قاراي، كوبىمىز كوڭىلجىقپاستىققا سالىنىپ، ورىسشا سويلەي جونەلەمىز. ەرىك-جىگەرىمىز جەتپەي جاتاتىنى اشى شىندىق.
جاقىندا Facebook الەۋمەتتىك جەلىسىندە جالعاس ەرتاي دەگەن ازاماتتىڭ پوستىن كوزىم شالدى. جالعاس باستاعان ءبىراز ازامات قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس تىلىنە اينالۋى باعىتىندا جاقسى باستامانى قولعا الىپتى. تەلەگرام كانالدان ارنايى چات قۇرىپ، سول جەرگە ءتىل جاناشىرلارى جينالعان ەكەن. قازىر نە كوپ، ينتەرنەت دۇكەن، كومپانيالار مەن مەكەمەلەردىڭ سايتتارى، اككاۋنتتارى كوپ. وكىنىشكە قاراي، اراسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى اينالىپ ءوتىپ، تەك ورىسشا جازاتىندار از ەمەس. جاڭاعى توپ مۇشەلەرى ۇيىمداسقان تۇردە وسىنداي كومپانيالاردىڭ اككاۋنتتارىنا تىركەلىپ، مەملەكەتتىك تىلدە دە اقپارات بەرىلۋىن تالاپ ەتۋدە. ناتيجەسىندە كوپتەگەن پاراقشالاردىڭ ءتىلى زاڭ نورمالارىنا سايكەس جازىلا باستادى.
بۇل دا بولسا ازاماتتىق قوعامنىڭ ىقپالى، تالاپ ەتە ءبىلۋدىڭ وڭ ناتيجەسى بولسا كەرەك. وسىنداي باستامالار، ازاماتتاردىڭ بەلسەندىلىگى ارتقان سايىن مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسى دا كەڭەيە تۇسەرى انىق. ءتورتىنشى ماسەلە - مەكتەپ پەن بالاباقشا ماسەلەسى. قازىرگى تاڭدا مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋمەن اينالىساتىن كوپتەگەن مەكەمە تاربيە قۇرالىن ارالاس فورماتتا جۇرگىزەدى.
ورتا ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە دە ارالاس مەكتەپتەر ماسەلەسى دۇركىن- دۇركىن كوتەرىلۋدە. وكىنىشكە قاراي، جاڭا اشىلعان ءبىلىم وردالارىنىڭ كوپشىلىگى ارالاس تىلدە ءبىلىم بەرەتىن مەكەمە رەتىندە اشىلۋىن جالعاستىرىپ كەلەدى. ادامنىڭ ءتىلى بالا كەزىندە، جاستىق شاقتا قالىپتاساتىنىن ەسكەرسەك بالاباقشا مەن مەكتەپتەردەگى ءبىلىم بەرۋ ءتىلىن ۇلتتىق يدەياعا سايكەس جۇرگىزگەن ابزال. مۇقنى راديكالدى سيپاتتا ەمەس ەۆوليۋتسيا تۇردە، جاڭا اشىلعان مەكتەپتەردى مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم بەرەتىن تۇردە ۇيىمداستىرۋعا بولادى. جىل سايىن حالقى كوپ وڭىرلەردە بىرنەشە مەكتەپتىڭ ىسكە قوسىلاتىنىن ەسكەرسەك، بۇل دا يگى باستاما بولارى ءسوزسىز. قورىتا كەلگەندە، مەملەكەتتىك تىلدە سويلەيتىن تىلدىك ورتانى قالىپتاستىرۋ - ەلدىك ءىس.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم- جومارت توقايەۆ «انا ءتىلى» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا «شىندىعىندا، تىلدىك پروبلەمانىڭ ۇلكەن ساياسي ءمانى مەن ماڭىزى بار. ءتىل ماسەلەسىنە بەي- جاي قاراپ، نەمقۇرايدىلىق تانىتاتىن بولساق، مەملەكەتتىگىمىز بەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزگە قاتەر ءتوندىرىپ الۋىمىز مۇمكىن» دەگەن بولاتىن.
دارىگەرلەر اراسىندا ايتىلاتىن «جۇمىسسىز قالايىق» دەگەن جاقسى تىلەك بار. بۇل - ەشكىم اۋىرماسىن، ناۋقاستار بولماسىن دەگەن يگى ويدان باستاۋ الاتىن جىلى لەبىز. ءبىز دە ءسوز سوڭىندا تىلدىك احۋالدى وڭتايلى شەشىپ، وتكەنگە تەك ەستەلىكپەن قارايتىن ساتكە جەتەيىك دەگىمىز كەلەدى.
ساكەن ەسىركەپ
