قازاقستان پوليگوندارى

شىن مانىندە، قازاق دالاسىنىڭ 19 ميلليون گەكتار جەرى 40 جىل بويى يادرولىق سىناق الاڭى بولدى. سەمەي، ازعىر، نارىن، تايسويعان، ت. ب. سىندى پوليگوندار جەرلەردىڭ تابيعاتى اسەم، شۇرايلى جايىلىمدار ەدى. وسى جەرلەردە 1949-1989-جىلدار ارالىعىندا بولعان يادرولىق سىناقتاردىڭ 27 ءسى اتموسفەرادا، 18 ءى جەر بەتىندە، قالعانى جەر استىندا جاسالدى.

اتوم قارۋى سىنالعان ەلدەرمەن سالىستىرساق، رەسەيدە - 225، ا ق ش- تا - 1032، قازاقستاندا - 500 دەن استام جارىلىس جاسالعان. قازاقستان جەرىنىڭ قانشالىقتى زارداپ شەككەنىن وسىدان-اق بىلۋگە بولادى. ونىڭ ۇستىنە، دۇنيە جۇزىنە تانىمال كاپۋستين يار (رەسەي)، لوبنور (قىتاي) سىندى يادرولىق سىناق الاڭدارى قازاقستانعا جاقىن جاتقان اۋماقتار ەكەنىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون.

يادرولىق قارۋدى سىناۋ العاشىندا عىلىم مەن تەحنولوگيانى دامىتۋ باعىتىندا جاسالعانىمەن، كەيىن ودان اتوم بومباسى دايىندالىپ، سوعىس ماقساتىندا پايدالانىلدى. 1945-جىلى اتوم بومباسى العاش رەت ا ق ش حيروسيما مەن ناگاساكي قالالارىنا تاستادى. ادامزات تاريحىندا جاسالعان بۇل قاسىرەت ءالى كۇنگە دەيىن جاپوندارعا زارداپ شەكتىرۋدە. ال قازاقستان جەرىندە سىنالعان 500 دەن استام اتوم بومباسىنىڭ زاردابى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. 1990-جىلعى مالىمەتتەر بويىنشا سىناق جاسالعان جەرلەردىڭ جالپى كولەمى 16686,1 مىڭ گەكتاردى قۇراعان.

يادرولىق قارۋدان تەك اتوم بومبالارىن سىناۋمەن شەكتەلمەي پوليگونداردا سوعىس راكەتالارىن، ت. ب. تەحنيكالاردى دا سىناقتان قاتار وتكىزىپ وتىرعان. باتىس قازاقستاندا 1966-1979-جىلدار ارالىعىندا 24 رەت يادرولىق قارۋ سىنالعان. سونىڭ ىشىندە ازعىر پوليگونى عانا 6,1 مىڭ گ ا جەردى الىپ جاتىر. وسى ايماقتاردا رادياكتيۆتى زاتتاردىڭ شەكتى مولشەرى (كادمي، سترونتسي، قورعاسىن) بىرنەشە ەسەگە كوبەيىپ كەتكەنى انىقتالعان.

مۇنداي سىناقتار ۇستىرتتە دە 1968-1970-جىلدارى جاسالعان. سول سىندى ءىرى پوليگونداردىڭ قاتارىنا اتىراۋ وبلىسىنىڭ تايسويعان، بالقاش كولى ماڭىندا سارىشاعان، تاشكەنت-4 سىناق الاڭدارى مەن بايقوڭىر عارىش ايلاعى دا جاتادى. سىناقتان اپاتقا ۇشىراعان راكەتا، سوعىس تەحنيكالارى قورشاعان ورتاعا وتە قاۋىپتى.

پوليگونداردىڭ ىشىندە، اسىرەسە كوپ زارداپ شەككەن - سەمەي ءوڭىرى. مۇندا اتوم قارۋىن سىناۋدىڭ عىلىمي ورتالىعى ورنالاسقان. ول - كۋرچاتوۆ قالاسى. بۇرىنعى سەمەي وبلىسىنىڭ اباي، بەسقاراعاي، جاڭاسەمەي، ابىرالى اۋداندارىنىڭ اۋماعى اتوم سىناقتارىنىڭ ورداسى اتالىپ، ەڭ كوپ زارداپ شەككەن ەكولوگيالىق اپاتتى ايماققا اينالدى.

قازاقستان جەرىندە اتوم قارۋلارىن سىناۋ 40 جىلعا سوزىلىپ، تابيعي ەكوجۇيەلەردى ءبۇلدىرىپ، جارامسىز ەتتى. جالپى پوليگونداردىڭ كولەمى 33,6 ميلليون گەكتارعا جەتتى. پوليگون جەرلەردىڭ اۋا، سۋ، توپىراق قۇرامى راديونۋكلەيدتەرمەن لاستانىپ، اۋا مەن جەر استى سۋلارى ارقىلى مىڭداعان شاقىرىم جەرگە تارايتىنى بەلگىلى. قازىردىڭ وزىندە قازاقستاندا 2,5 ميلليون ادام مۋتاگەنەز اۋرۋىمەن ەسەپتە تۇر. ونىڭ باسىم بولىگى - سەمەي ءوڭىرىنىڭ تۇرعىندارى.

سول سياقتى قاتەرلى ىسىك، قان اۋرۋلارى، ساۋلەلىك اۋرۋ، جۇيكە اۋرۋىمەن اۋىرعاندار سانىنىڭ كورسەتكىشى بۇل ايماقتا رەسپۋبليكا بويىنشا جوعارى.

پوليگون ايماعىنداعى جەر رەسۋرستارى تەحنوگەندىك لاستانۋدىڭ كەسىرىنەن ءبۇلىنىپ جارامسىز جەرگە اينالعان. ەن دالادا ەركىن جۇرگەن اقبوكەن، قاراقۇيرىق، ەلىك، سىلەۋسىن، قابىلان، قاراقال سياقتى اڭدار مەن دۋاداق، بەزگەلدەك، بۇلدىرىق، ت. ب. دالا مەن ءشولدى جەرلەردىڭ قۇستارى سيرەپ نەمەسە جويىلىپ كەتۋگە جاقىن. وسىمدىكتەرى سەلدىرەپ، سايراعان قۇستارىنان، شىرىلداعان جاندىگى مەن جۇگىرگەن اڭىنان ايىرىلعان دالادا تىنىشتىق ورنادى.

تىرشىلىكتىڭ قالپىنا كەلۋىنە جۇزدەگەن، ءتىپتى، مىڭداعان جىل ۋاقىت كەرەك. ەندى تابيعاتتىڭ جاراسىن جازۋ ادامنىڭ عانا قولىنان كەلەدى.

1991-جىلى 20- تامىزدا ەلباسىنىڭ بۇيرىعىمەن قازاقستاندا اتوم قارۋىن سىناۋ ءبىرجولا توقتاتىلدى. بۇل وقيعانى دۇنيەجۇزى قاۋىمداستىقتارى قۋانا قارسى الدى. حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بۇل شەشىم «سەمەي-نيەۆادا» قوعامدىق قوزعالىسىنىڭ جەمىسى بولدى.

قازىر پوليگونداردىڭ قورشاعان ورتاعا تيگىزگەن زاردابىمەن، رادياكتيۆتى قالدىقتاردى جويۋمەن حالىقارالىق، مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جۇرگىزىلۋدە. بولاشاقتا پوليگون ايماعىندا بۇلىنگەن جەرلەر مەن جانۋارلار قالپىنا كەلىپ، تابيعات تىنىش كۇيگە ورالاتىنىنا سەنىمىمىز مول.

«ەكولوگيا جانە تابيعاتتى ءتيىمدى پايدالانۋ» كىتابىنان

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى