العاش سەيسموگراف قۇراستىرعان ادام
بۇلاردىڭ بارلىعى - حان پاتشالىعى كەزىندە جاسالعان دۇنيەلەر. قىتاي ونەرتابىستاردىڭ ىشىندە سەيسموگراف تا بار. ونى 132 جىلى قىتاي عالىمى چجان حەن ويلاپ تاپقان.
جالپى، قىتاي ەلى - جەر سىلكىنىسى ءجيى بولاتىن اۋماق. قالالار قيراپ، مىڭداعان حالىق قىرىلعان اپات كوپ بولعان تاريحتا. قىتاي جىلنامالارىندا دا ءجيى ايتىلادى. يمپەريا تەرريتورياسى اۋقىمدى بولعاندىقتان، زارداپ شەككەن ايماققا كومەك كۇشى تەز جەتپەسى انىق. ونىڭ ۇستىنە، قيراعان قالاعا كورشى مەملەكەتتىڭ اسكەرى مەن ۇرى-قارىلارى شاپقىنشىلىق جاساپ، توناپ كەتكەن كەزدەرى از بولماعان.
سوندىقتان ەل پاتشاسى مەن حان اسكەرى اپات تابيعاتىن تۇسىنۋگە، تابيعات زاڭدىلىعىن ۇعىنۋعا بارىنشا كۇش سالدى. قىتاي عالىمدارىنىڭ دا الدىنا وسىنداي مىندەت قويىلدى. جاراتىلىس تانۋدى تۇسىنۋگە دەگەن قۇلشىنىس جەردە قالمادى. 132-جىلى قىتايدىڭ ۇلى عالىمى چجان حەن الەمدە العاشقى بولىپ سەيسموگرافتى ويلاپ تاپتى.
عالىم 78-جىلى دۇنيەگە كەلگەن. جاستايىنان بىلىمگە قۇمار، ەڭبەكقور بولىپ وسكەن. عىلىم جولىندا دا، ەڭبەك جولىندا دا ۇلكەن جەتىستىككە جەتكەن ادام. سوندىقتان 37 جاسىندا-اق پاتشا سارايىندا بەلدى قىزمەتكە - شەجىرەشى استرولوگ كەڭەسشى اتانعان.
چجان حەننىڭ قىتاي عىلىمى ءۇشىن جاساعان ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. اسىرەسە، جاعىراپيا مەن ماتەماتيكا عىلىمىنا قوسقان ۇلەسى مول. عۇمىر بويى قىتايدىڭ گەوگرافيالىق كارتاسىن جەتىلدىرۋمەن بولعان. ال «ايدىڭ جارىعى - كۇننىڭ تۇنگى ساۋلەسى» دەگەن تۇجىرىمى بۇكىل استرونوميا عىلىمىندا ايتىلعان پروگرەسسيۆتى يدەيا بولاتىن.
يمپەراتورعا 132-جىلى تانىستىرعان سەيسموگراف تا عىلىم ءۇشىن تاماشا جاڭالىق ەدى. كونە قىتاي دەرەكتەرىنە كوز جۇگىرتسەك، اتالمىش اسپاپ جۇزدەگەن شاقىرىم قاشىقتىقتاعى جەر ءدۇمپۋىن سەزە الاتىن قۋاتى بولعان.
عالىمنىڭ سەيسموگرافى قازىرگى سەيسموگرافتارعا قاراعاندا وزگەشە: اسپاپتىڭ ءوزى ۇلكەن مىس ساۋىتقا ۇقسايدى، ىشىندە ماياتنيك بار. ماياتنيك ساۋىتتىڭ توبەسىنە ىلىنگەن. ال ماياتنيكتىڭ جانىنا تەڭدەي ەتىپ 8 يىنتىرەك قويعان. يىنتىرەك تۇرعان جەردىڭ سىرتىندا ايداھار ءمۇسىنىن سوعىپ، ايداھاردىڭ اۋىزىنا تەمىر شار «تىستەتىپ» قويعان ەكەن. ەگەر جاقىن ماڭدا الدا-جالدا جەر سىلكىنە قالسا، ماياتنيك ءتىلى تەربەلىپ، يىنتىرەكتەردىڭ بىرەۋىنە بارىپ تيەدى دە، ول «سىرتتاعى ايداھاردى» بارىپ سوعادى. سول كەزدە ايداھاردىڭ اۋىزىنداعى شار جەرگە ءتۇسىپ، ساراي ىشىندە «گۇمپ» دەگەن دىبىس جاڭعىرىپ شىعاتىن بولعان.
اسپاپتىڭ يمپەراتورعا ۇناعانى سونشا - عالىم يمپەراتور شۋن يان تسزيانىڭ سارايداعى ەڭ سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ بىرىنە اينالدىرعان. چجان حەننىڭ ەسىمى تاريحتا ماڭگى قالدى، ال قۇراپ شىعارعان اسپابى ونىڭ اتاعىن دا الەمگە تانىتتى. حەن ءتورت جىلدان كەيىن سارايداعى بەدەلى مەن يمپەراتوردىڭ الدىنداعى ابىرويىنىڭ ارقاسىندا يمپەريانىڭ بەلدى پروۆينتسياسىنىڭ باسشىسى بولىپ تاعايىندالىپ، ءومىر بويى سول قىزمەتتە بولعان.
ءبىراق وسىدان ەكى مىڭ جىل بۇرىن قۇراستىرىلعان اسپاپتىڭ سىرى ءالى كۇنگە دەيىن اشىلمادى. مىس ساۋىتتىڭ سىرتى ادەمى كورىنگەنىمەن، ىشىندە ماياتنيك پەن ونىڭ ساۋىتپەن اراداعى بايلانىسى، جەر تامىرى مەن ءدۇمپۋىن سەزۋ مەحانيزمىن، اسپاپتىڭ جۇمىس جاساۋ قاعيداسىن بۇگىنگى عالىمدار ءالى انىقتاي الماي وتىر.
حەننىڭ اسپابىن قۇراستىرىپ كورگەندەر كوپ بولدى. ونى جاساۋ ءۇشىن زاماناۋي قۇرالدار قولدانىلدى. ءبىراق ونىڭ بىردە-ءبىرى جەر سىلكىنىسىن تابا المادى. سوعان قاراعاندا ەجەلگى تەحنولوگيانىڭ قۇندىلىعى تەرەڭدە جاتسا كەرەك.
massaget.kz
