اباي كۇيلەرى شەتەل قازاقتارىنا قالاي تاراعان: كۇيشى اردابي ماۋلەت ۇلىمەن سۇحبات

بۇدان شيرەك عاسىر ۋاقىت بۇرىن تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز - ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ باستاماسىمەن ابايدىڭ 150 جىلدىعى يۋنەسكو دەڭگەيىندە وتكىزىلگەن ەدى. بۇل تورقالى توي - سول تاماشا ءداستۇردىڭ جالعاسى.

بيىلعى مەرەيتويعا وراي ءبىرقاتار ءىس-شارا جوسپارلانعان بولاتىن. ءبىراق الەمدى جايلاعان ىندەتكە بايلانىستى سونىڭ كوپشىلىگىن ونلاين فورماتقا اۋىستىرىلدى. قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقايەۆ: «مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا ۇكىمەت ونىنشى تامىزدى «اباي كۇنى» دەپ بەلگىلەپ، مەرەكەلەر تىزبەسىنە ەنگىزدى. ۇلى اقىننىڭ مۇراسىن ۇلىقتاۋعا ارنالعان ءىس-شارالار جىل سايىن وتكىزىلىپ تۇراتىن بولادى.

ماسەلە مەرەيتويدا ەمەس - تۇعىرلى تۇلعانىڭ تۋىندىلارىنان تەرەڭ ءتالىم الۋدا. ابايدىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتۋ - ونىڭ قاعيداتىن ۇستانۋ، اماناتىنا ادال بولۋ. سوندا عانا جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا قاستەرلى قۇندىلىقتاردى سىڭىرەمىز.

ءبىز ۇلى ويشىلدىڭ ونەگەلى ءومىرى مەن تاعىلىمى تۋرالى ايتۋدان جالىقپايمىز. اسىرەسە قازىرگى قازاقستان قوعامىن ابايدىڭ رۋحاني ۇستانىمىنا ساي دامىتۋ اسا ماڭىزدى. مەن بۇل جونىندە «اباي جانە 21- عاسىرداعى قازاقستان» اتتى ماقالامدا كەڭىنەن ايتتىم»، - دەدى.

ابايدىڭ قارا ولەڭ بولىپ ورىلگەن جانە قارا ءسوز بولىپ توگىلگەن ورالىمدى ويلارى ءالى كۇنگە دەيىن ومىرلىك باعدار بولىپ كەلەدى. سونىمەن بىرگە ونىڭ اندەرى مەن كۇيلەرى دە قالىڭ قازاقتىڭ ءسۇيىپ تىڭدايتىن عۇمىرلىق تۋىندىلارى.

وسى ورايدا ق ر ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ «حالىق قازىناسى» ع ز ي اعا عىلىمي قىزمەتكەرى، كۇيشى-زەرتتەۋشى، ونەرتانۋ PhD دوكتورى اردابي ماۋلەت ۇلىمەن سۇحباتتاسقان ەدىك.

قازاق مۋزىكاسىن زەرتتەگەن عالىمداردىڭ زەرتتەپ-زەردەلەۋىندە ۇلى ابايدىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن 4 كۇيى جەتكەن. ول كۇيلەردىڭ الدى 1965-جىلعى قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتورياسىنىڭ فولكلورلىق زەرتحاناسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى تاراپىنان جاسالعان ەكسپەديتسيا كەزىندە جازىلىپ الىنسا، كەيىنگى تابىلعان ءبىر-ەكى كۇيى 80-جىلداردىڭ باسىندا كۇيشى-زەرتتەۋشى ءۋالي بەكەنوۆتىڭ نوتاعا تۇسىرۋىندە بىزگە جەتتى.

ال ەندى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جازعان ماقالاما ارقاۋ بولعان ابايدىڭ «اقتولقىن» اتتى كۇيى ىلەنىڭ ارعى جاق بەتىندەگى قازاقتار اراسىندا بۇرىننان تارتىلىپ كەلە جاتقان كونە كۇي. ياعني ابايدىڭ بۇل كۇيى ماناعى ايتقان ىلەنىڭ ارعى جاعىنداعى كلاسسيك كۇيشىلەر قوڭقاي شوقىراق ۇلى، ءاشىم ءدۇڭشى ۇلى سياقتى كۇيشىلەر ارقىلى جەتىپ وتىر. ال بۇل كۇيشىلەردىڭ ەسىمى قازاقتىڭ كۇيتانۋ عىلىمى مەن ورىنداۋشىلىق باعىتتا كەڭىنەن تانىس تاريحي تۇلعالار.

ءۋالي بەكەنوۆ پەن اقسەلەۋ سەيدىمبەك جانە باسقا دا ونەر زەرتتەۋشىلەرى بۇل كۇيشىلەر تۋرالى كەڭىنەن قالام تەربەگەنىن ايتا كەتكىم كەلەدى. ءبىز وسى كۇيشىلەردىڭ كوزىن كورىپ قولىنان كۇي ۇيرەنگەن شاكىرتتەرىنەن بۇل كۇي تۋرالى مالىمەتتى جانە 1980-جىلى شەرتىپ قالدىرعان ءۇنتاسپاسىن وسىدان 10 نەشە جىل بۇرىنعى زەرتتەۋلەرىمىزدە تاۋىپ اۋديو-ۆيدەو تاسپاعا جازىپ، ودان بەرى قوسىمشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ ەندى عانا ونەر زەرتتەۋشى عالىمدارىمىزدىڭ، كۇيشىلەردىڭ تالقىسىنا تاستاپ وتىرمىز.

قالاي دەگەنمەندە بۇل قازاقتىڭ رۋحاني مۇراسىنا قوسىلعان ۇلكەن بايلىق جانە حاكىم ابايدىڭ مۋزىكالىق مۇراسىن بولاشاق ۇرپاقتىڭ جۇيەلى ىزدەپ-زەرتتەۋىنە زور كومەگىن تيگىزەدى دەپ بىلەمىز.

- اردابي وسى ايتقاندارىڭىزدى ناقتىلاي تۇسسەڭىز. بۇل، وقىرماندارىمىزعا دا قىزعىلىقتى دەپ ويلايمىن. زەرتتەۋ زەردەلەۋدەن ءوتىپ، مىزعىماس دەرەكتەرىمەن قۇندى دەگەن. ءوزىڭىز كۇيشىسىز ءارى كۇيشى-زەرتتەۋشىسىز. ۇلى بابامىزدىڭ كۇيلەرى جونىندە بىلەتىنىڭىزدى بولىسە وتىرىڭىز.

- ۇلى ابايدىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن بىزگە جەتكەن «ماي ءتۇنى»، «مايدا قوڭىر»، «تورى جورعا»، «ابايدىڭ جەلدىرمەسى» قاتارلى ءتورت كۇيى بار. «ماي ءتۇنى»، «تورى جورعا» كۇيلەرىن جازۋشى، جۋرناليست شىعىس قازاقستاندىق عايسا ءسارمۋرزيننىڭ (1904-1987) ورىنداۋىندا، كۇيشى-زەرتتەۋشى، عالىم ءۋالي بەكەنوۆ 1983-جىلى جازىپ الىپ، نوتاعا تۇسىرگەن. ال ابايدىڭ «مايدا قوڭىر» كۇيى شىعىس قازاقستاننىڭ شۇبارتاۋ وڭىرىنەن شىققان اتاقتى كۇيشى ءجۇنىسباي ستامبايەۆتىڭ ورىنداۋىندا 1965-جىلى جازىلىپ الىنىپ بىزگە جەتتى. ءبىز دە بالا كۇنىمىزدەن ەل اراسىنداعى كۇيشىلەردەن ابايدىڭ اتىمەن اتالاتىن كۇيلەردى ەستىپ وستىك.

پ. ي. چايكوۆسكي اتىنداعى الماتى مۋزىكالىق كوللەدجىندە 3-كۋرستا وقىپ جۇرگەنىمدە، ۇستازىمىز كۇيشى- زەرتتەۋشى م. ابۋعازىمەن بىرلەسىپ «ءاشىم جانە ىلە ايماعىنىڭ كۇيلەرى» اتتى ىلە بويىنداعى كۇيشىلەردىڭ كۇيلەرىن نەگىز ەتكەن ءبىر كىتاپ قۇراستىردىق. وسى كىتاپقا قاتىستى ماتەريالدار جيناۋ ماقساتىندا 2008-جىلدىڭ جاز كەزىندە ق ح ر- دىڭ ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىنا كۇي جيناۋ جۇمىستارىمەن باردىم. ىلەنىڭ كۇنەس اۋدانى زەكتى قالاشىعىندا تۇراتىن يماش اسقاربەك ۇلى (ول كەزدە 88 جاستا ەدى) جانە كامال ماقاي ۇلىمەن بولعان ءبىر سۇحباتتا ىلە بويىنداعى ەرتەدەگى كۇيشىلەردىڭ ورىنداۋىندا «ابىلاي حاننىڭ سىبىزعىسى»، «ابايدىڭ اقتولقىنى»، «قىزىلمويىن قۋاندىقتىڭ كۇيى»، «قارايت باتىردىڭ كۇيى» سياقتى ەسكى كۇيلەردىڭ سوڭعى كەزدەردە ۇمىت بولا باستاعانىن وكىنىشپەن ايتتى.

ءاشىمنىڭ «اق ەركە» دەگەن كۇيىن «ابايدىڭ اقتولقىنى» دەپ جاڭساق ايتىپ وتىر ما دەگەن ويمەن، اڭگىمەگە ارالاسىپ انىقتاپ سۇراعانىمدا، يماش اقساقال ماعان «اق ەركە» كۇيىنىڭ باسقا كۇي ەكەنىن، ال «ابايدىڭ اقتولقىنى» اتتى كۇيدىڭ بۇرىننان بەرى تارتىلىپ كەلە جاتقان كونە كۇي ەكەنىن ايتتى. سونداي-اق يماش اسقاربەك ۇلى 1950-جىلداردىڭ شاماسىندا قازاقستاننان كەلگەن زەرتتەۋشىلەردىڭ وسى «ابايدىڭ اقتولقىنى» اتتى كۇيىن ەستىپ، ءبىر جوعىمىز تابىلدى دەپ قاتتى قۋانىپ، جازىپ العاندارىن دا وسى اڭگىمەسىندە ايتىپ ەدى.

يماش اسقاربەك ۇلى مەن كامال ماقاي ۇلى اتاقتى ءاشىم كۇيشىگە شاكىرت بولىپ، قولىنان كۇي ۇيرەنگەن كونەكوز كىسىلەر بولعاندىقتان، بۇل كىسىلەر ايتقان وسى مالىمەت، ۇلى ابايدىڭ كۇيلەرى تۋرالى ەندىگى جەردە ىزدەنۋىمىزگە ۇلكەن ءۇمىت ۇشقىنىن وياتقانداي بولدى. 2010 -جىلى جاز ايىندا ق ح ر- داعى قانداستاردا ساقتالعان مۋزىكالىق مۇرالاردى جيناۋ ەكسپەديتسياسى كەزىندە، ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسى قورعاس اۋدانى سارىبۇلاق اۋىلىنىڭ شىباراعاش دەگەن جەردە تۇراتىن 73 جاسقا كەلگەن مالىك ءالياقىن ۇلى ەسىمدى كۇيشى اقساقالدى جۇزدەستىردىك. ول كىسىنىڭ ورىنداۋىندا ەسكى حالىق كۇيى «كەنەسارى-ناۋرىزباي»، «جالعىز قۋراي سۇرتەكە»، اسەت اقىن نايمانباي ۇلىنىڭ «ءان كۇيى» جانە «كەرتولعاۋ» اتتى ەكى كۇيىن، تەرگەۋسىزدەن بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان قىزىلمويىن قۋاندىقتىڭ كۇيى دەپ تارتىلاتىن ەكى كۇيمەن قوسا تەرگەۋسىزدىڭ «مۇڭ- زار»، «ءنۇسىپ اقىنعا ارناۋ»، «كەڭەس» جانە ءوزىنىڭ «انا»، «جۇباي» ت. ب. ون نەشە كۇي جازىپ الدىق.

مالىك اقساقالمەن اڭگىمەلەسە كەلە، سارىبۇلاق وڭىرىندە تەرگەۋسىز بالەكەي ۇلى دەگەن ەل باسقارعان اقالاقشى (مانساپ اتى)، كۇيشى بولعانىن، ول كىسىدەن قالعان كۇيلەردىڭ مالىك كۇيشىگە تەرگەۋسىزدىڭ بەل بالالارى ىبىراي، ءداۋىت ارقىلى جەتكەنىن بىلدىك.

مالىك اقساقالدىڭ ايتۋى بويىنشا تەرگەۋسىزدىڭ قۋانىشباي دەگەن كەنجە بالاسى دا عالامات كۇيشى بولىپتى. ءاشىم كۇيشى ىلە وبلىسىنىڭ ورتالىعى قۇلجا قالاسىندا «قازاق-قىرعىز مادەني ۇيىمىندا» ونەر كورسەتىپ جۇرگەن كەزىندە، قۋانىشباي اشىممەن رۋحاني قارىم-قاتىناستا بولعانى ايتىلادى.

قۋانىشباي تەرگەۋسىز ۇلى 1980-جىلى ماگنيتوفوننىڭ كاسسەتاسىنا ءوز قولىمەن شەرتىپ جازدىرعان كۇيلەرى تەرگەۋسىزدىڭ نەمەرەسى ساتىبالدى ىبىراي ۇلىنىڭ قولىندا ساقتالعان ەكەن. بۇل ءۇنتاسپانى كوشىرىپ الدىم. بارلىق كۇيلەردى اتىن اتاپ شەرتىپتى. جازىلعان ەسكى كۇيلەردىڭ اراسىندا «ابايدىڭ اقتولقىنى» دەگەن كۇي دە شەرتىلىپتى. ودان باسقا «كەنەسارى- ناۋرىزباي» اتتى ەسكى حالىق كۇيى، ايگىلى اقىن اسەت نايمانباي ۇلىنىڭ «ءان كۇيى»، «كەرتولعاۋ» كۇيلەرى جانە قىزىلمويىن قۋاندىقتىڭ كۇيى دەپ تارتىلاتىن ەكى كۇي، تەرگەۋسىزدىڭ «ءنۇسىپ اقىنعا ارناۋ»، «كەڭەس» قاتارلى جيىنى 8 كۇي جازىلىپتى.

بۇل فونوجازبا كوشىرمەسى مەنىڭ جەكە ارحيۆىمدە ساقتاۋلى تۇر.

- اردابي، اڭگىمە باسىندا «ابايدىڭ اقتولقىنى» كۇيىنىڭ بولعانى تۋرالى دەرەكتى جەتكىزگەن كۇيشىلەر ىلەنىڭ شىعىسى كۇنەس اۋدانىندا ءومىر سۇرگەن ءاشىم كۇيشىنىڭ شاكىرتتەرى ەكەنىن ايتتىڭىز. ال كۇيدىڭ ءوزىن شەرتىپ، ءۇنتاسپاسىن قالدىرعان ىلەنىڭ باتىسى قورعاس اۋدانىندا ءومىر سۇرگەن قۋانىشبايدىڭ ءوزى دە، اكەسى تەرگەۋسىز كۇيشى دە زامانىندا ايگىلى ءاشىم كۇيشىلەرمەن تىعىز رۋحاني قارىم-قاتىناستا بولعانى تۋرالى ءبىراز دەرەكتەردە ايتىلادى. ابايدىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن بىزگە جەتكەن «ماي ءتۇنى»، «مايدا قوڭىر»، «تورى جورعا»، «ابايدىڭ جەلدىرمەسى» قاتارلى ءتورت كۇيى بار. بىلگىمىز كەلگەنى «ابايدىڭ اقتولقىنى» وسى كۇيلەرمەن ۇقساستىعى، اۆتورلىق ءستيلى قانداي؟

- ەندى وسى «ابايدىڭ اقتولقىنى» دەگەن كۇيمەن، وسىعان دەيىن تابىلعان ابايدىڭ باسقا كۇيلەرىندە اۋەندىك نەمەسە قۇرىلىمدىق جاقتان قانداي دا ءبىر ۇقساستىق، جاقىندىق بار ما دەگەن ويمەن اقىننىڭ كۇيلەرىن ءبىر-بىرلەپ تىڭداپ شىعىپ، سالىستىرعان پىكىرىمىزدى وقىرماندارىڭىزعا ايتىپ وتەيىن. ابايدىڭ «ماي ءتۇنى» كۇيىن تىڭداپ وتىرعاندا، ورتا بۋىندا استىڭعى ىشەكتە «ە-رە»، ۇستىڭگى ىشەكتە «ۆ-سي بەمول» دىبىستارىنان اندەتە باستالاتىن اۋەن، بىردەن كىشى ساعاداعى «a1-ليا+g1-سول» دىبىستارىنا كوتەرىلىپ قايتادان ورتا بۋىنعا جانە باس بۋىنعا بارىپ شالقىپ قايتىپ وتىرادى.

بۇنداي قوڭىرلاتىپ باستاپ، بىردەن جوعارى دىبىسقا اۋەندىك سەكىرۋلەر جاساۋ كوبىنەسە انگە ءتان، اباي اندەرىنە ءتان ەرەكشەلىك. كۇيدە اۋەن ءبىر قالىپتى ءجۇرىپ كەلە جاتىپ، اراسىندا ىرعاقتىق وزگەرىس جاساپ، كىدىرىپ سەكىرتپە ىرعىققا اۋىسىپ، قايتادان باستاپقى جۇرىسىنە كەلەدى جانە كۇي اياقتالار كەزدەگى قايىرما بۋىنداردا قايتادان سەكىرتپە ىرعاقتار ارقىلى، ۇستىڭگى ىشەكتە «g-سول» دىبىسىنان «fis-فاديەز» دىبىسىنا جارتى توندىق ليگا ارقىلى اۋىتقۋ جاساپ، قۇلاققا بەينە ءبىر اككوردىق دىبىس قاتارىن ەلەستەتەدى.

مۇنداي ءتاسىل كوبىنەسە ءاننىڭ باستالۋى نەمەسە اياقتالۋى كەزىندە قولدانىلادى. سوندىقتان ۇلى ابايدىڭ انشىلىك الەمىندەگى كەڭ تىنىستى، نازىكتىككە تولى ينتوناتسيالىق ەرەكشەلىكتەرى وسى كۇيلەرىندە انىق كورىنىپ تۇر. ءبىزدىڭ قولىمىزعا تۇسكەن «ابايدىڭ اقتولقىنى» اتتى كۇيدە، ورتا بۋىن «d/g - رە- سول» دىبىسىنان سالماقتى، ويلى باستالادى.

جالپى بۇل كۇيدە ويشىلدىڭ باسقا كۇيلەرىنە قاراعاندا مازمۇنىنداعى زار مەن مۇڭنىڭ، وكىنىشتىڭ بەينەلەنۋى دىبىستىق جانە وڭ قولداعى سالماقتاپ شەرتىلەتىن قاعىس ەرەكشەلىگىنەن بايقالادى. ىرعاقتىق جانە دىبىستىق جاعىنان «ابايدىڭ اقتولقىنى» كۇيى «مايدا قوڭىر» كۇيىنە جاقىندىعى بار.

مىسالى، «ابايدىڭ اقتولقىنى» اتتى كۇيدە نەگىزگى باستاپقى اۋەن ورتا بۋىندا استىڭعى ىشەك «ە- مي» دىبىسىنان باستالىپ «d-س-h - رە- دو- سي» دىبىس قاتارىمەن ۇستىڭگى ىشەكتەگى «a-g - ليا- سول» دىبىستارىنىڭ قابىسۋىمەن ورىندالاتىن سويلەم، «مايدا قوڭىر» كۇيىندە دە كەزدەسەدى.

ەكى كۇيدەگى سويلەمنىڭ اۋەندىك، دىبىستىق جاقىندىعىن نوتالىق تاڭبالانۋىنان بايقاۋعا بولادى.

- «ابايدىڭ اقتولقىنى» اتتى كۇيدىڭ، ءوز زامانىندا ەل بيلەي ءجۇرىپ سوڭىنا وسىنداي مول مۇرا قالدىرعان كۇيشى تەرگەۋسىز بالەكەي ۇلى ارقىلى بالاسى قۋانىشبايعا كوشىپ، ودان بىزگە جەتكەندىگىن اڭگىمەمىز بارىسىندا ايتتىق. ەندى وسى تەرگەۋسىز بالەكەي ۇلى جايىندا قىسقاشا توقتالا كەتسەڭىز.

- تەرگەۋسىز بالەكەي ۇلى 1886-جىلى ق ح ر شىڭجاڭ ۇيعىر اۆتونوميالىق اۋدانى ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسى تەكەس اۋدانىنىڭ قاراعانتى دەگەن جەرىندە دۇنيەگە كەلگەن. تەرگەۋسىز دۇنيەگە كەلگەننەن كەيىن كوپ ۇزاماي رۋلى ەل، ءور تەكەستەن قورعاستىڭ سارىبۇلاق اۋىلىنا قونىس تەبەدى. اكەسى بالەكەي ازداپ دومبىراشى، ءارى ءورىمشى كىسى بولعان. تەرگەۋسىز قىزاي ىشىندە مەڭىس - تىلەۋبەردى - جانعابىل - تورعاي - كورپەش رۋىنان تاراعان.

تەرگەۋسىز دومبىرانى العاش 7 جاسىندا ناعاشىسى دومبىراشى ءارى اقىن نۇرىبەكتەن ۇيرەنەدى. 13 جاسقا كەلگەندە حالىق كۇيلەرىنىڭ باسىن قايرىپ تارتقان. اقىلىنا تالانتى ساي تەرگەۋسىزدى، ەلدىڭ يگى- جاقسىلارى جاستايىنان ەل باسقارۋ ىسىنە باۋليدى. ول 1928 -جىلدان 1933 -جىلعا دەيىن زاڭگى (مانساپ اتى: ءجۇز ءتۇتىندى باسقارادى)، 1933 -جىلدان 1947 -جىلعا دەيىن اقالاقشى (مانساپ اتى: مىڭ ءتۇتىندى باسقارادى) بولىپ حالىقتىڭ ساياسي ومىرىنە بەلسەنە ارالاسادى.

ءوزى باسقارعان بەسساربۇلاق، اقسۋ، بەساعاش، نوعايتى، ويمانبۇلاق قاتارلى جەرلەردەگى حالىق اراسىنداعى قايشىلىقتارعا ءادىل تورەلىك ەتىپ وتىرعان. تەرگەۋسىز 1947 -جىلدىڭ اياعىندا ءوز اۋىلى سارىبۇلاقتا باقيلىق بولعان. تەرگەۋسىزدىڭ ارتىندا «ءنۇسىپ اقىنعا ارناۋ»، «ورەلى كەر»، «ەرۋلىك كەڭەس»، «كەڭەس»، «بۋرىلشانىڭ كۇيى»، «تەرىس قاقپاي 1، 2»، «ارناۋ»، «ءور تەكەس»، «ارمان-اي»، «كوكقامىر»، «جىلجىپ وتكەن دۇنيە»، «قوس توبە» قاتارلى ارتىندا 20 دان استام كۇي قالدى.

تەرگەۋسىزدىڭ كۇيلەرى جايىندا بۇدان بۇرىن شالقار ۇلتتىق راديوسىنان، بەلگىلى كۇيشى، راديو- جۋرناليست سارسەنعالي ءجۇزبايدىڭ «كۇي شاشۋ» باعدارلاماسى ارقىلى قازاق ەلىندەگى ونەر سۇيەر، كۇي سۇيەر اعايىنعا ناسيحاتىن جاساعان بولاتىنبىز.

- ابايدىڭ كۇيلەرى شەكارانىڭ ارعى جاعىنداعى ەلگە قالاي بارۋى مۇمكىن دەگەن سۇراققا دا بىرنەشە رەت زەرتتەۋ جۇرگىزىپ بارعان سوڭ، ويعا تۇيگەندەرىڭمەن، ەستىپ-كورگەندەرىڭ بويىنشا تەوريالىق جاۋاپ تاپقان بولارسىڭ؟

- ⅩⅨ عاسىر مەن ⅩⅨ عاسىردىڭ باس كەزىندە شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ ءبىلىمى مەن اعارتۋ ءىسى، ونەرى مەن الەۋمەتتىك- ساياسي جاقتارىندا قىزمەت ەتكەن قايراتكەرلەردىڭ بارلىعى دەرلىك قازاق دالاسىنداعى ۇلت زيالىلارىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولعانى بارشاڭىزعا ءمالىم.

مىسالى، سوناۋ 1920 -جىلدارى احمەت بايتۇرسىن ۇلى، ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ جانە رايىمجان مارسەكوۆتاردىڭ تارباعاتايدىڭ باقتى شەكاراسىنان ءوتىپ، جايىرداعى ەلگە بارۋى، سونداي-اق ىلەنىڭ ارعى جاق بويىندا تۋىپ وسكەن ايگىلى اقىن، كومپوزيتور تاڭجارىق جولدى ۇلى دا ⅩⅩ عاسىردىڭ باسىندا جەتىسۋ جەرىندە بولىپ، قازاق دالاسىنداعى ۇلتتىق يدەيامەن سۋسىنداپ ەلىنە قايتىپ بارعان سوڭ، ونداعى قازاق رۋحانياتىنا ولشەۋسىز ەڭبەك ەتۋى، قازاق ءان ونەرىنىڭ كلاسسيگى اسەت نايمانباي ۇلىنىڭ ارعى بەتتەگى (شىڭجاڭ جەرىندەگى) قازاقتىڭ اراسىنا بارىپ، قازاق دالاسىنداعى ءان-كۇي ونەرىنىڭ ول جاققا كەڭىنەن ناسيحاتتالۋىنا ۇلكەن جول اشۋى جانە اسەت اقىننىڭ وسى «ابايدىڭ اقتولقىنى» اتتى كۇيدى جەتكىزگەن قۋانىشبايدىڭ اكەسى تەرگەۋسىز كۇيشىمەن، مەشپەت اقىنمەن ىلەنىڭ بويىندا يگى ىستەردىڭ باسىندا دامدەس-تۇزداس بولۋى قاتارلى مادەني-رۋحاني ساباقتاستىقتىڭ بولعانى تاريحي دەرەكتەردە بار.

اباي مۇراسىنىڭ شىڭجاڭ جەرىندەگى اعايىنعا تارالۋىنا سەبەپ بولعان شىعار دەپ توپشىلايتىن قۇندى مالىمەتتەردىڭ ءبىرى، جاستايىنان اباي مەن اكەسى شاكارىمنەن ءتالىم-تاربيە العان قۇنانباي ۇرپاقتارىنىڭ ىشىنەن زيات شاكارىم ۇلىنىڭ قۋعىن- سۇرگىن جىلدارى، ياعني 1931-1935-جىلدار ارالىعىندا شىڭجاڭداعى قازاقتار اراسىنا بارىپ مادەني، وقۋ-اعارتۋ ىسىمەن شۇعىلدانىپ، ول جاقتاعى قازاق جاستارىن عىلىم مەن بىلىمگە ۇندەۋ ماقساتىنا «شال مەن بالانىڭ ايتىسى» جانە «قاراگوز»، «شۇعا»، «قالقامان مەن مامىر»، «جالبىر» ت. ب. پەسالاردى ساحناعا شىعارىپ، اباي مەن شاكارىم شىعارمالارىن حالىق اراسىنا كەڭىنەن ناسيحاتتاۋى تۋرالى دەرەك.

مىنە، وسىنداي تاريحي- رۋحاني تۇتاستىقتى نەگىز ەتكەن ۇلت زيالىلارىنىڭ جانكەشتى ونەرىنىڭ ارقاسىندا اباي مۇرالارى ەكى جاقتاعى قازاققا كەڭىنەن تارالعان بولۋى مۇمكىن دەگەن وي تۋادى. - ۇلى ويشىل، دانىشپان ابايدىڭ مۋزىكالىق مۇراسى تۋرالى قازاقتىڭ مۋزىكاتانۋ عىلىمىنىڭ نەگىزىن سالعان اكادەميك احمەت جۇبانوۆتان باستاپ، ب. گ. ەرزاكوۆيچ، ا. ۆ. زاتايەۆيچ ت. ب. ونەرتانۋشى عالىمداردىڭ اسا قۇندى عىلىمي پىكىرلەرىن بىلەمىز.

ابايدىڭ شىعارعان اۋەندەرىنىڭ ەرەكشە رۋح پەن جىگەر بەرەتىندىگى تۋرالى ەرتەرەكتە، سوۆەت وداعى تۇسىندا شەتەلگە شىققان بەلگىلى ازاماتتاردىڭ ايتقانى بار. شەتەلدىكتەر گيمندەرىڭىز قانداي دەگەندە ابايدىڭ ءانىن شىرقايتىنبىز. ولار ۇلكەن ىقىلاسپەن تىڭداپ، قول سوعىپ - الەمدىك دەڭگەيدەگى كلاسسيكالىق دۇنيە دەيتىن دەگەندى تالاي ەستىدىك.

- قازاق مۋزىكاسىن شىنايى جاناشىرلىقپەن زەرتتەگەن ب. گ. ەرزاكوۆيچتىڭ ءوزى ابايدىڭ ءان- كۇي مۇراسىن تولىعىراق جيناپ، زەرتتەۋ ءۇشىن ءالى دە ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرۋ كەرەكتىگىن باسا ايتقان. بۇعان دەيىن جارىق كورگەن ابايدىڭ كۇيلەرىن جەتكىزگەن كۇيشىلەردىڭ اۋىل اراسىندا، ءبىر-ەكى اۋەننىڭ باسىن قوسىپ كۇي تارتتىق دەپ جۇرگەن جاي ادامدار ەمەس ەكەنى انىق. مىسالى، ابايدىڭ «مايدا قوڭىر» كۇيىن جەتكىزگەن ءجۇنىسباي ستامبايەۆ سوناۋ حان ابىلاي زامانىنداعى بايجىگىت مۇرالارىن دەرلىك بىزگە جەتكىزگەن تالاسبەك اسەمقۇلوۆ سياقتى داۋلەسكەر كۇيشىنىڭ جۇرەگىنە كۇي دارىتقان، م. ماعاۋين ت. ب. ونەر زەرتتەۋشىلەرىمىز بەن تاريحشىلارىمىزدىڭ نازارىنا ىلىككەن زاڭعار كۇيشى بولعاندىعىن بارشا جۇرت بىلەدى. سول سياقتى جوعارىدا ايتقانىمداي ابايدىڭ «ماي ءتۇنى»، «تورى جورعا» كۇيلەرىن ع. ءسارمۋرزيننىڭ ورىنداۋىندا جازىپ الىپ، زەرتتەپ- زەردەلەپ جەتكىزگەن ۋ. بەكەنوۆ تە قازاقتىڭ كۇي ونەرىنە ءبىر كىسىدەي تورەلىك ايتقان كۇيشى-زەرتتەۋشى ەكەنى بارىمىزگە ايان. بۇل كۇيلەر دە سول ارنايى ەل ىشىنەن ىزدەۋ-جيناۋ جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان ولجالار. ابايدىڭ زامانىندا ءۇش ىشەكتى دومبىرا ۇستاعانى تۋرالى اقىننىڭ كوزىن كورگەن كونەكوزدەردىڭ ءتالىمىن العان شەجىرە اقساقال شاكىر ابەنوۆتىڭ دە ايتقان دەرەكتەرى بار ەكەنى بارشاعا بەلگىلى.

ال قۋانىشباي تەرگەۋسىز ۇلى ارقىلى ءبىزدىڭ قولىمىزعا تۇسكەن «ابايدىڭ اقتولقىنى» دەگەن اتپەن جەتكەن بۇل كۇيدى مىڭ ويلانىپ، سان تولعانا وتىرىپ، زەردەسى بيىك ونەر زەرتتەۋشىلەرىمەن قازاق رۋحانياتىنىڭ جاناشىرلارىنىڭ نازارىنا ءىلىنىپ، ءوز باعاسىن السا ەكەن، مۇمكىن بولاشاق جاستاردىڭ اباي كۇيلەرىن تياناقتى دەن قويا زەرتتەۋىنە وسى دۇنيەلەردىڭ از دا بولسا سەپتىگى تيەر دەگەن ۇمىتپەن ۇسىنىپ وتىرمىز. كۇللى ادامزات باس يگەن ۇلى اقىننىڭ ۇشان- تەڭىز رۋحاني الەمى، قازاقتاي حالقى باردا ءالى جالعاستى زەرتتەلە بەرەتىنى ءسوزسىز.

- اردابي سەن تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن ەلگە ورالىپ، ءبىلىم الىپ، ءوز سالاسى بويىنشا جۇمىس جاساپ جۇرگەن تالانتتى جاستاردىڭ ءبىرىسىڭ. ونى ونەر مەن رۋحانياتتا اتقارىپ جۇرگەن قىزمەتتەرىڭنەن كورىپ وتىرامىز. جالپى ءوزىڭنىڭ تۋعان جەرىڭ، وسكەن ورتاڭ تۋرالى ايتا وتىرساڭ؟ قازاقستانعا قاي جىلى كەلدىڭ؟

- مەن 1984-جىلى ق ح ر- دىڭ شىڭجاڭ ولكەسى ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىنىڭ قورعاس اۋدانى مۇقىر اۋىلىندا دۇنيەگە كەلىپپىن. مەن تازا قازاقى ورتادا ءوستىم. اۋىلىمىزدا قازاقتان باسقا ۇلت كورمەيتىنسىڭ، تەك قازاق قانا بولاتىن. مەن وسكەن اۋىل مالشارۋاشىلىعىن نەگىز ەتكەن، ەگىن سالۋ دەگەندى مۇلدەم بىلمەيتىن. قازىر ايتسام اردابي ⅩⅨ عاسىردا ءومىر سۇرگەن با؟ دەۋىڭىز مۇمكىن، بالا كۇنىمىزدەن ناعىز كوشپەندى تۇرمىستى كورىپ وستىك قوي شىركىن. قىس-قىستاۋ، جاز جايلاۋدا ساحارانىڭ كوشپەندى ءومىرى قايناپ جاتۋشى ەدى. ءبىزدىڭ وتىرعان جەرىمىز نەگىزىنەن ىلە دارياسىنا جاقىن، قامىستى، قوعالى مال قىستاتۋعا قولايلى بولدى. كوكتەم شىعىسىمەن ەلمەن بىرگە ءبىزدىڭ ۇيدە جايلاۋعا كوشەتىن. كوشكەندە قازىرگىندەي ماشينامەن ەمەس، بايىرعى كوشپەندى سالتتىڭ جۇرناعىمەن وگىز-اتپەن، تۇيەمەن كوشەتىن.

ول كوشتىڭ ءسان-سالتاناتى بولەك ەدى عوي. ءالى ەسىمدە نەبىر جورعا-جۇيرىك ات، قىران بۇركىت، قارشىعا، قۇماي تازىلار ءبىزدىڭ كوشتىڭ كوركى بولاتىن. مەن سونداي ورتادا بالا جاسىمنان تاي- تايىنشاعا ءمىنىپ، جۇك ارتقان وگىز، اتتى جەتەكتەپ اسۋ بەرمەس اسقار تاۋلارمەن بوي تالاستىرا كوشتىڭ ورتاسىندا جۇرەتىنمىن. اتتى كىسى ازەر جۇرەتىن نەبىر قۇلاسىن قيا جولداردا جۇرەتىنبىز، تاۋ جولىندا جۇك ارتقان تالاي كولىك (ات، وگىز) قۇلاپ ساي تابانىنا تۇسكەنشە جۇك ءبىر جاقتا، وزدەرى ءبىر جاقتا شاشلىپ قالعانىن كوزىممەن كوردىم عوي.

سوندا، شەشەلەرىمىز نە دەگەن مىقتى ەدى دەيمىن، ءبىر نە ەكى قونىپ ازەر باراتىن قيىن تاۋ جولىندا، اتتىڭ ۇستىندە الدى- ارتتارىنا بالا مىنگەستىرىپ، كولىك جەتەكتەپ، ءبىر قىڭق ەتىپ قويمايدى عوي جارىقتىقتار. باياعى قازاقتىڭ باتىر قىزدارى قايدان شىققان، وسىنداي كيەلى ورتادا اتتىڭ جالى، تۇيەنىڭ قومىندا تاربيەلەنىپ وسكەن عوي، مەن مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىن، قازاقتىڭ ساحاراداعى كوش مادەنيەتى شىنتۋايتىندا تۇنىپ تۇرعان عىلىم عوي.

وتىرعان جۇرتتان باستاپ، كوشتىڭ باسى- قاسىندا اتقارىلاتىن ىرىم-جىرىمعا دەيىن بارىدە عاجايىپ دۇنيەلەر. مەن كەيدە ويلايمىن، قازاقتىڭ ەتنوگرافياسىن زەرتتەپ جۇرگەن جاستار سول ەلگە ارنايى بارىپ، جۇرناعى بولسا دا قالعان، قازاقتىڭ ناعىز كوشپەندى مادەنيەتىن كوزبەن كورىپ ىزدەنسە، وتە ءبىر ناتيجەلى عىلىم جاراتار ما دەپ. مەنىڭ وسى كوشپەندى تۇرمىستىڭ ناعىز ورتاسىندا وسكەندىگىمنەن بولار، ازدى-كوپتى ونەردى ءتۇسىنىپ، قازاقى ويلاۋىمنىڭ قالىپتاسۋى وسى قاسيەتتەردەن دەپ ويلايمىن.

وسى 2000-جىلداردىڭ باسىنا دەيىن ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ بوساعاسىنان ەكى-ۇشتەن بۇركىت، جۇيرىك تازىلار ۇزىلمەي كەلدى (ول تۋرالى ەسكى ەستەلىك فوتولاردا بار). ءبىزدىڭ اۋلەتتە قۇسبەگىلىك ونەرمەن قوسا كۇيشىلىك ونەر ارعى اتالارىمىزدان جالعاسىپتى. ۇلى اكەمىز ياقۇپ ەل كولەمىندە ايتۋلى كۇيشى، قانجىعاسى كەپپەگەن اڭشى، بۇركىتشى بولىپتى.

ول تۋرالى، ەلدە اتامىزدى كورە قالعان كونەكوز قاريالار مايىن تامىزىپ قازىرگە دەيىن ايتىپ وتىرادى. ال اكەمە اتامىزدىڭ قۇسبەگىلى دە، دومبىراشىلىعى دا قوندى. ءبىراق اتامىز ايتقان ەكەن، دومبىراشىلىق ونەر ءۇشىنشى نەمەسە بەسىنشى نە بولماسا جەتىنشى ۇرپاققا شىنايى داريدى دەپ. اكەم مەن قولىما دومبىرا ۇستاپ كۇي تارتقان سوڭ ءوزى ازداپ تارتاتىن كۇيلەرىن قويىپ كەتتى.

سوندا كەيدە سۇرايمىن عوي، ءسىز ءبىر-ەكى جاقسى كۇيلەر تارتۋشى ەدىڭىز عوي، سوڭعى كەزدە نەگە تارتپايتىن بولدىڭىز دەگەنىمدە، جاڭاعى اتامىز ايتقان ءسوزدى ايتىپ، سەن اتاڭا ءۇشىنشى ۇرپاقسىڭ ساعان دومبىرا قوندى، مەن ەندى تارتپاسامدا بولادى دەپ وتىرادى. انام رايحان ءازىز قىزى قولونەرگە وتە شەبەر بولدى.

قازاقتىڭ اققالپاعىن قوزى جۇنىنەن باسىپ، جاسايتىن اۋىلداعى بىردەن-ءبىر ايەل مەنىڭ شەشەم بولاتىن، ەسىكتىڭ الدىنا ورنەك قۇرىپ الىپ اتقا جاباتىن اتكەجىم توقيتىن، شي توقيتىن وتە ىسمەر بولدى. اۋىلىمىزدا تويبازاردىڭ ءاتانى، ەسىركەسىن دەگەن كۇيشىلەر بولدى. دومبىرانى عالامات تارتاتىن. مەن باستاۋىش 4 سىنىپ وقىپ جۇرگەن كەزىمنەن باستاپ وسى كۇيشىلەردىڭ ونەرىنە قانىق بولدىم. سول ءوڭىردىڭ كۇيلەرىمەن قوسا تاتتىمبەت، سۇگىرلەردىڭ كۇيلەرىن تارتقاندا ساي سۇيەگىڭدى سىرقىراتاتىن ەدى جارىقتىقتار. كەيىن باستاۋىشتىڭ 5- سىنىبىنان باستاپ دومبىرا ۇيرەنۋ ءۇشىن، ءوز اۋىلىمنان كورشى اۋىلعا وقۋىمدى اۋىستىرىپ، شىڭجاڭ جەرىنە تانىمال كومپوزيتور مالىك شيپان ۇلىنىڭ بالاسى اسقار مالىك ۇلىنان العاشقى دومبىرا ساباعىن الدىم. ودان كەيىن سول ەلگە تانىمال كۇيشى ۇران اقاتاي ۇلى مەن ايگىلى ءاشىم كۇيشىنىڭ ءتول شاكىرتى كامال ماقاي ۇلىنا شاكىرت بولىپ كۇيشىلىكتى اجەپتاۋىر مەڭگەردىم.

وسىنداي قازاقى ورتا مەن ونەر يەلەرى مەنىڭ ونەرگە كەلۋىمە ۇلكەن اسەر ەتتى دەپ ويلايمىن.

- سەنىمەن ءبىر ۋاقىتتا قازاقستانعا كەلگەن اعايىن، اسىرەسە ەندىگى اتاجۇرتقا ورالاتىن جاستار جاعى بىلە ءجۇرسىن. ءوزىڭنىڭ وسى تاۋەلسىز ەلدە ءبىلىم الىپ، شەتتەن كەلگەن اعايىنداردىڭ ىشىندە تۇڭعىش رەت ونەرتانۋ سالاسىنداعى عىلىم دوكتورى دارەجەسىنە جەتكەنىڭ جايلى اشىپ ايتا كەتسەڭ؟ سەن اتاجۇرتقا ورالماي ءالى دە سول شەت ەلدە جۇرسەڭ مۇمكىن ساعان وسى باقىت بۇيىرماس پا ەدى؟

- شىنى كەرەك، ەڭ اۋەلى اللا، ودان سوڭ وسى قاستەرلى تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا ەلگە ورالدىق قوي. ءوز باسىم جاس جاساپ، جاسامىس تارتىپ وتىرماسامدا وسى تاۋەلسىزدىكتىڭ قاسيەتىن قاتتى باعالايمىن جانە ماڭايىمداعى ەلگە كەلگەن زامانداستارىما ىلعي دارپتەپ كەلەم. 2004-جىلى ەلگە كەلگەن سوڭ، 2005-جىلى پ. ي. چايكوۆسكي اتىنداعى الماتى مۋزىكالىق كوللەدىجىنە وقۋعا ءتۇسىپ، ارى قاراي ۋنيۆەرسيتەت، ماگيستراتۋرا، دوكتورانتۋرانى اراسىن ۇزبەي 13 جىل وقىپ ءبىلىم الىپ، 2018-جىلدىڭ اياعى عىلىم دوكتورى اتاعىنا قول جەتكىزدىم. ارعى بەتتەگى قازاقتار اراسىندا ونەرتانۋ سالاسىندا دوكتورلىق نەمەسە كانديداتتىق عىلىمي دارەجە قورعاعان ادام ماعان دەيىن بولماپتى. سونداي-اق شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ كۇي ونەرى تۋرالى دا بۇدان بۇرىن كانديداتتىق نە دوكتورلىق جۇمىستار جازىلماپتى. اللا قولداپ، تاۋەلسىز ەلدە العان ءبىلىمنىڭ ارقاسىندا وسى ەكى جاقسىلىق تا ماعان بۇيىردى. تۋعان جەرىمدەگى قازاقتىڭ كۇي ونەرىن شامام كەلگەنشە جيناپ ەلگە اكەلسەم، سايدا سانى قۇمدا ءىزى جوق بولىپ قۇرىماي تۇرعاندا ونەردىڭ ۇلكەن وشاعى قازاق ەلىنىڭ رۋحاني قورىنا قوسسام ەكەن دەگەن بالا كۇنىمنەن بەرگى ارمانىم ورىندالدى.

اللاعا تاۋبە دەيمىن. قازاقتىڭ كۇي تاريحىندا بۇرىن سوڭدى بولماعان ەڭبەك «قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 كۇيى» انتولوگياسىن قۇراستىرۋشىلاردىڭ جۇمىس توبىندا بولىپ، ونەرگە جاناشىر اعالارىمىزدىڭ ارقاسىندا شىڭجاڭ جەرىنە ارنايى ەكسپەديتسيا جاساپ، بۇرىن بىزگە بەيمالىم بولىپ كەلگەن 100 گە تارتا تاريحي كۇيلەردىڭ سول انتولوگياعا ەنۋىنە تىكەلەي جۇمىس ىستەدىم. بۇلدا مەن ءۇشىن ۇلكەن باقىت، ماناعى ارمانىمنىڭ ورىندالعان ءبىر ءساتى دەسەم بولادى. مىنە وسى ازدى-كوپتى جاسالعان ەڭبەكتىڭ ءبارى قازاقتىڭ باعىنا بەرگەن تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسى عوي.

سالت باس، ساباۋ قامشى كەلىپ ەدىك اتاجۇرتقا، بۇگىن مىنە ءبىلىم الدىق، ءوز الدىمىزعا شاڭىراق كوتەرىپ تاۋەلسىز ەلدىڭ ۇرپاقتارىن تاربيەلەپ جاتىرمىز. بۇدان ارتىق قانداي باقىت كەرەك ايتىڭىزشى. قۇداي قازاقتى وسى باقىتىنان ايىرماسىن. ەلگە ورالعان اعايىننىڭ قاي- قايسىسى دا تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىرىن ءبىلىپ، ەلدىگىمىزگە قىزمەت ەتەدى دەپ سەنەم.

- شەتتەگى اعايىنداردا ساقتالعان ۇلتتىق رۋحاني مۇرالاردىڭ ەلگە اكەلۋىنە جاس بولساڭ دا ءبىراز ەڭبەك ەتتىڭ. سونداي-اق، ول دۇنيەلەردىڭ عىلىمعا اينالىپ التىن قوردا ساقالۋىنا، جاس ۇرپاقتىڭ ەنشىسىنە قالۋىنا جۇمىستار جاساپ كەلەسىڭ. وسى جۇمىستاردى اتقارۋ بارىسىندا وسى ءبىزدىڭ رۋحانياتقا جاناشىر، كومەگىن بەرگەن اعالارىمىز بولدى عوي؟ سول تۋرالى ايتا كەتسەڭ؟

- مەنىڭ ونەر جولىمدا كەزدەسكەن جاقسى ادامدار كوپ بولدى. ۇستازدارىم بولسىن، ازدى-كوپتى اتقارىپ جاتقان جۇمىستارىمدى باعالاپ قولداۋ كورسەتكەندەر بولسىن بارىدە قولداپ كەلەدى. ۇستاز اعالارىم قازاقتىڭ داۋلەسكەرى كۇيشىلەرى تالاسبەك اسەمقۇلوۆ، جانعالي جۇزبايەۆ، مۇرات ءابۋعازى ت. ب. اعا-اپالارىمىزدىڭ كورسەتكەن قامقورلىعى زور بولدى. سونداي-اق، ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا جۇمىس جاساپ جۇرگەندە بەلگىلى عالىم، كۇيشى-زەرتتەۋشى، مارحۇم بازارالى مۇپتەكەيەۆ اعامىزبەن دە دامدەس-تۇزداس بولىپ، عىلىمي جۇمىستار جاعىنان كوپتەگەن ءبىلىم الدىم. دالالىق ەكسپەديتسيا جۇمىستارىندا ول كىسىنىڭ تاجىريبەسى مول ەدى، سول جاعىنان دا كوپ نارسە ۇيرەتتى جارىقتىق. سونىمەن بىرگە مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، ەل اعاسى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ اعامىزدىڭ دا شاراپاتىن كوپ كوردىم. اسىرەسە ەل اراسىنداعى رۋحاني مۇرالاردى جيناۋ بويىنشا كوپ قولداۋ كورسەتتى.

ماحات اعا ءوزىڭىز بىلەسىز، مەن 2013-2015-جىلدار ارالىعىندا ءسىزدىڭ قاراماعىڭىزدا قازاق راديوسىندا رەداكتور-جۇرگىزۋشى بولىپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىمدە، مىرزاتاي اعامىز سىزگە ارنايى حابارلاسىپ ۇسىنىسىن ايتىپ، «ۇلت مۇراسى» دەگەن باعدارلاما جۇرگىزۋىمە تىكەلەي ىقپال ەتتى عوي. ونىمەن قوسا مىرزاتاي اعامىز، سول كەزدە كورپوراتسيانىڭ ءتورايىمى ن. ج. مۇحامەدجانوۆاعا قولىمنان جەتەكتەپ اپارىپ، ەكى مارتە قىتايداعى قازاقتارعا ەكسپەديتسيا جاساۋىما جول اشىپ بەرگەنىن ءسىز جاقسى بىلەسىز. سول مىرزاتاي اعامىزدىڭ ارقاسىندا قىتايداعى قازاقتاردا ساقتالعان كوپتەگەن رۋحاني دۇنەيەلەردى ەلگە اكەلدىك قوي.

سول دۇنيەلەردىڭ ىشىنەن قانشاما كۇيدى قازاق راديوسىنىڭ ەفيرىنەن باعدارلامالار ارقىلى حالىققا ۇسىندىق. سىزدە ءوز تاراپىڭىزدان ءاردايىم قولداپ وتىردىڭىز. مىنە مىرزاتاي اعامىز ماعان عانا ەمەس، قازاقتىڭ ونەرىنە وسىلاي قامقورلىق كورسەتكەنىن سىزدە جاقسى بىلەسىز. سونداي-اق، الاشتىڭ ارقالى اقىنى ن. ايت ۇلى، ب. اشىمبەك ۇلى ت. ب. ونەرىمدى باعالاپ ۇنەمى قولداۋ كورسەتىپ جۇرەتىن اسىل اعالارىما دا زور العىسىمدى ايتامىن.

- قازىرگى ناقتى جۇمىس ورنىڭ جانە ونداعى وسى رۋحاني سالاعا قانداي قىزمەت جاساپ جاتىرسىڭ؟ الداعى شىعارماشىلىق، ىزدەنىس جوسپارلارىڭ قالاي؟

- 2016-جىلدان باستاپ ق ر ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ «حالىق قازىناسى» ع ز ي- ىندا قىزمەت اتقارىپ كەلەمىن. بۇل ينستيتۋتقا كەلگەلى دە ءوز سالام بويىنشا جاقسى ناتيجەلى جۇمىستار ىستەپ كەلەمىن. جىل سايىن ينستيتۋتتىڭ جانە ۇلتتىق مۋزەي باسشىلارىنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن قازاقستاننىڭ وبلىستارىنا ارنايى مۋزىكالىق-ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسيالارعا شىعىپ رۋحاني مۇرانىڭ ءار ءتۇرىنىڭ قازىرگى كوزى ءتىرى ۇستانۋشىلارىنىڭ قولىنان قىرۋار دۇنيەلەر جازىپ الۋدامىز.

بۇل دۇنيەلەر كەلەشەك ۇرپاققا، ءبىزدىڭ بابالارىمىز وسىنداي دۇنيەلەر قالدىرعان بولاتىن دەپ ۇيالماي كورسەتە الاتىن قۇندى مۇرالار بولماق. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ ءار دالاسىندا ءوز بەتىمەن رۋحاني مۇرانى ساقتاۋشى ونەرپازداردى تەك جازىپ، حاتتاپ قانا ساقتاپ قالامىز. سوندىقتان بولاشاقتا دا وسى جۇمىستاردى بارىنشا اتقارا بەرۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن. ءدال قازىرگى ۋاقىتتا الىس-جاقىن شەتەلدەگى قانداستارىمىزدىڭ دا جاي-كۇيى، ولارداعى ساقتالعان ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ جاعدايى تىم كۇڭگىرت ەكەنىن جاقسى بىلەسىز.

الداعى ۋاقىتتا وسى ماسەلەنى مينيترلىك ءتىپتى ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە ەرەكشە نازارعا الماساق، شەتتەگى اعايىنداردا ساقتالعان قىرۋار قۇندىلىقتارىمىزدان ايىرىلۋمىز ابدەن مۇمكىن. بولاشاقتا شامام كەلسە وسى جۇمىستارعا دا اتسالىسسام دەيمىن.

- تابىستى بول، اردابي باۋىرىم.

اۆتور: ماحات سادىق

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى