گۋزال گالياكباروۆا: «شەتەلدەگى وتانداس» ۇعىمى - حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتى

- گۋزال گازينۋر قىزى، بۇل تاقىرىپتا ءبىرازدان بەرى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ كەلە جاتىرسىز. سوندىقتان شەتەلدەگى وتانداستاردى قولداۋعا بايلانىستى الەمدىك تاجىريبەگە قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟

- شەت ەلدەردەگى ەتنوبىردەي قوعامداستىقتاردى، ونىڭ ىشىندە رەپاترياتسيانى مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ - قازاقستان ءۇشىن دە ايتارلىقتاي وزەكتى تاقىرىپ. بۇل ماسەلەمەن گەرمانيا، يزرايل، وڭتۇستىك كورەيا، پولشا، رەسەي سەكىلدى حالىقارالىق ارەنادا ايتارلىقتاي ورنىققان بەدەلدى مەملەكەتتەر دە اينالىسىپ وتىر.

باسقا مەملەكەتتەردىڭ وتانداستارمەن ءوزارا ءىس-قيمىل ماسەلەلەرىن شەشۋ سالاسىنداعى تاجىريبەسىن زەردەلەۋدىڭ قولدانبالى ماڭىزى وتە زور، سوندىقتان دا «وتانداستار قورىنىڭ» وسى باعىتتاعى قىزمەتى ەرەكشە مازمۇندى دەر ەدىم. قازىرگى الەمدە بولىپ جاتقان گەوساياسي وزگەرىستەر كوشى-قوننىڭ جاڭا تولقىنىن عانا الىپ كەلگەن جوق، سونىمەن قاتار شەتەلدەگى وتانداستارمەن بايلانىستى قۇقىقتىق رەتتەۋدى وزەكتى پروبلەماعا اينالدىرىپ وتىر.

بۇعان سەبەپ - الەمنىڭ ەڭ دامىعان ەلدەرى ءوزىنىڭ مۋلتيمادەني قوعامىن قۇرۋعا تىرىسىپ جاتىر. دەگەنمەن قوعامنىڭ سۇرانىسىنا سايكەس ءوز وتانداستارىنىڭ تاريحي وتانى اينالاسىندا شوعىرلانۋ، تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەلەرىنە كوپ كوڭىل بولۋگە ءماجبۇر. سوندىقتان يزرايل، گەرمانيا، پولشا، وڭتۇستىك كورەيا سياقتى مەملەكەتتەر ۇلتتىق زاڭناماسىندا كوشى-قون پروتسەستەرى دە، شەتەلدەگى ءوز وتانداستارىنا مەملەكەتتىك قولداۋ دا قامتىلعان.

«قازاقستان-2050» ستراتەگياسى: قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ «قازاقستان 2050» جاڭا ستراتەگيالىق باعىتىن جۇزەگە اسىرۋدا بىزگە - قازاق حالقىنا ايرىقشا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى...» دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن.

وسىلايشا، ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ دە شەتەلدەگى وتانداستارىمىزدى، ءبىرىنشى كەزەكتە قازاق ۇلتى وكىلدەرىن، ءوزىنىڭ تاريحي وتانى - قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اينالاسىندا بىرىكتىرۋگە دەگەن بەيىمدىلىگى بەكىتىلەدى. ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزبەن ورتاق تاريحى بار ەلدەرگە باسا نازار اۋدارعىمىز كەلىپ وتىر.

ماسەلەن، بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردىڭ كوپشىلىگىندە شەتەلدەگى وتانداستارعا قاتىستى مەملەكەتتىك ساياساتتى تۇجىرىمداۋ تاسىلدەرىن ايقىندايتىن بازالىق نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر قابىلداندى («شەتەلدە تۇراتىن وتانداستار جانە دياسپورالىق ۇيىمدار تۋرالى» گرۋزيا زاڭى، قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ «شەتەلدەگى وتانداستاردى قولداۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزدەرى تۋرالى» جانە «قىرعىز رەسپۋبليكاسىنا قونىس اۋداراتىن ەتنيكالىق قىرعىزدارعا مەملەكەتتىك كەپىلدىكتەر تۋرالى» زاڭدارى، رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ «شەتەلدەگى وتانداستارعا قاتىستى مەملەكەتتىك ساياسات تۋرالى» زاڭى، لاتۆيا رەسپۋبليكاسىنىڭ «دياسپورا تۋرالى» زاڭى، ۋكراينانىڭ «شەتەلدىك ۋكرايندار تۋرالى» زاڭى، جانە ت. ب.).

قازاقستان تاۋەلسىزدىك العالى شەتەلدەگى وتانداستارعا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋدى رەتتەيتىن جەكە زاڭ قابىلداعان جوق.

- وسى تاقىرىپتا گەرمانيانىڭ نەمەسە وڭتۇستىك كورەيا تاجىريبەلەرى جايىندا كوپ ايتىلعان بولاتىن. ءبىراق، پوستكەڭەستىڭ كەيبىر ەلدەرىندە بىزگە نازارعا الاتىنداي قادامدار بار ما؟

- ماسەلەن، بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ تاجىريبەسى قىزىق. بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ شەتەلدەگى بەلورۋستارمەن ىنتىماقتاستىق سالاسىنداعى نەگىزگى ستراتەگيالىق باعدارلامالىق قۇجاتتارى - 2014-جىلعى «شەتەل بەلورۋستارى تۋرالى» زاڭى جانە 2016-2020-جىلدارعا ارنالعان «بەلارۋس مادەنيەتى» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ «الەمدەگى بەلورۋستار» كىشى باعدارلاماسى بولىپ سانالادى.

ايتا كەتۋ كەرەك، باستاپقىدا شەتەلدە بەلارۋس قوعامدىق قوزعالىسىن ۇيىمداستىرۋعا 1993-جىلى التى جىلعا قابىلدانعان «الەمدەگى بەلورۋستار» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قولداۋ كورسەتكەن. قازاقستاندىق زاڭنامادا «شەتەلدەگى وتانداس» ۇعىمىن انىقتاۋ ماسەلەسى بار.

وسى جاعدايدا «شەتەل بەلورۋسى» ۇعىمىنىڭ انىقتاماسىنا جۇگىنۋگە بولادى، ياعني ول بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنان تىس جەرلەردە تۇراقتى تۇراتىن جانە ءوزىن بەلارۋس رەتىندە سايكەستەندىرەتىن نەمەسە قازىرگى بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىنان شىققان تۇلعا.

ءوز-ءوزىن بەلورۋس رەتىندە سايكەستەندىرۋ فاكتىسى شەتەل بەلورۋسى دەپ اتانۋعا قۇقىق بەرەتىنى ءبىز ءۇشىن دە وتە قىزىقتى جاعداي. بۇل ەرەجە وتە ماڭىزدى بولىپ وتىر، ويتكەنى بىردە-ءبىر مەملەكەت ادامنىڭ قانداي دا ءبىر ۇلتقا جاتاتىنىن دالەلدەۋدىڭ ناقتى بەلگىلەنگەن جۇيەسىن ازىرشە ويلاپ تاپپادى. بىزدە دە ءوزىن ەتنيكالىق قازاق دەپ ەسەپتەيتىن جانە قازاقستانعا قونىس اۋدارعىسى كەلەتىن، ءبىراق قازاق ەكەنىن دالەلدەيتىن قۇجاتى جوق ادامدار بار.

سوندىقتان بەلارۋس زاڭناماسىنىڭ اتالعان نورماسىن ءبىزدىڭ جاعدايعا دا قاراستىرۋعا بولادى. بەلارۋس زاڭى سونداي-اق شەتەلدىك بەلورۋستارمەن قارىم- قاتىناس سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن، ماقساتتارى مەن باعىتتارىن ايقىندايدى، ىنتىماقتاستىق سالاسىنداعى رەتتەۋ مەن باسقارۋعا جاۋاپتى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار مەن ورگانداردى بەلگىلەيدى، ولاردىڭ وكىلەتتىكتەرىنىڭ اۋقىمىن ايقىندايدى. ولاردىڭ قاتارىندا اتالعان مەملەكەتتىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى، مادەنيەت جانە باسپا ءسوز مينيسترلىگىنىڭ ۇلتتىق مادەنيەتتەردىڭ رەسپۋبليكالىق ورتالىعى دا بار.

اتالعان ۇيىم 1994-جىلى شەتەلدەگى ۇلتتىق-مادەني بىرلەستىكتەر مەن وتانداستاردىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرۋ، سونداي- اق ولارعا ۇيىمداستىرۋشىلىق- ادىستەمەلىك كومەك كورسەتۋ ءۇشىن قۇرىلعان بولاتىن جانە وسى كۇنگە دەيىن بەلسەندى جۇمىس اتقارۋدا. ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا ەلەمەنتى رەتىندە دياسپورانىڭ بەلارۋس رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق جينالىسى وكىلدەرى پالاتاسى جانىنان 2017 -جىلى قۇرىلعان شەتەلدىك بەلورۋستار ىستەرى جونىندەگى پارلامەنتتىك توپپەن ءوزارا ءىس- قيمىلى بولدى.

وسى جۇمىس توبىنىڭ قىزمەتى شەتەلدە تۇراتىن وتانداستارمەن ەكونوميكالىق جانە مادەني بايلانىستاردى كەڭەيتۋگە باعىتتالعان. سونداي- اق، بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتى وتانداس- عالىمدارعا ارنالعان ۇلتتىق عىلىمي- تەحنيكالىق پورتال قۇردى.

جوعارىدا كورسەتىلگەن بەلارۋس تۋرالى اقپارات جالپى قۇرامى 2,5 ميلليون ادامدى قۇرايتىن شەتەلدەگى بەلورۋستارعا قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا كەشەندى جانە جان-جاقتى تاسىلدەردى قولداناتىنىن انىق ايتۋعا بولادى.

مىسالى، شەتەلدەگى قازاقتار سانى تۋرالى ءارتۇرلى اقپارات ايتىلۋدا. وسىعان دەيىن شەتەلدە 5 ميلليوننان استام ەتنيكالىق قازاق تۇراتىنى ءمالىم بولعان ەدى.

- باۋىرلاس ازەربايجان مەملەكەتىنىڭ زاڭناماسىندا دا ءتيىستى جاڭاشىلدىقتار ەنگىزىلدى ەمەس پە؟

- شىنىمەن دە، ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاجىريبەسى دە ەرەكشە. الەمنىڭ بارلىق قۇرلىقتارىندا ازەربايجان دياسپوراسى ۇيىمدارى جۇمىس ىستەيدى. باستاپقى كەزدە ۇلتتىق دياسپورا تاريحي وتانىنان بولەك ارەكەت ەتسە، XX عاسىردىڭ اياعى - XXI عاسىردىڭ باسىندا دياسپورانىڭ وتانىمەن تىعىز بايلانىسى بايقالادى.

ازەربايجان كونستيتۋتسياسىنا سايكەس، باسقا مەملەكەتتىڭ ازاماتتارى نەمەسە ازاماتتىعى جوق تۇلعالار بولىپ ەسەپتەلەتىن شەتەلدە تۇراتىن ازەربايجاندار، ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا وسى ەلدىڭ ازاماتتارىمەن تەڭ قۇقىقتار مەن تەڭ مىندەتتەرگە يە بولادى. سونىمەن، ءبىزدىڭ جاقىن كورشىمىزدىڭ ءبىرى ءبىزدىڭ تالقىلاپ وتىرعان تاقىرىپتى رەتتەۋدە قانداي جەتىستىكتەرگە جەتتى؟

بىرىنشىدەن، 2002 -جىلى «شەتەلدە تۇراتىن ازەربايجاندىقتارمەن بايلانىسىنىڭ مەملەكەتتىك ساياساتى تۋرالى» ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى قابىلداندى. وندا بەلارۋس زاڭىنداعىداي، شەتەلدىك ازەربايجانداردىڭ انىقتاماسى بەرىلەدى. ماسەلەن، ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنان تىس جەرلەردە تۇراتىن جانە ءوزىن ازەربايجان دەپ ەسەپتەيتىن تۇلعالار، ياعني، ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى مەن ولاردىڭ بالالارى، سونداي-اق بۇرىن ازەربايجان ك س ر- ءنىڭ نەمەسە ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى بولعان تۇلعالار مەن ولاردىڭ بالالارى شەتەلدە تۇراتىن ازەربايجاندار بولىپ سانالادى.

سونىمەن قاتار، بۇل تەرمين جوعارىدا اتالعان ساناتتارعا جاتپايتىن، ءبىراق ءوزىن ەتنيكالىق، تىلدىك، مادەني نەمەسە تاريحي بايلانىستار جانە ءوز بالالارى تۇرعىسىنان ازەربايجان دەپ ەسەپتەيتىن تۇلعالارعا دا قولدانىلادى.

وسى زاڭ ازەربايجاننىڭ وتانداستارىن قولداۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك ساياساتىنىڭ ماقساتى مەن قاعيداتتارىن، وسى ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋعا بايلانىستى مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتىنىڭ نەگىزدەرىن بەلگىلەيدى.

ەكىنشىدەن، سول 2002-جىلى شەتەلدە تۇراتىن ازەربايجاندارمەن جۇمىس جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەت قۇرىلىپ، ال 2008-جىلى ونىڭ نەگىزىندە دياسپورامەن جۇمىس جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەت قۇرىلدى.

بۇل، ارينە، ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ دياسپورالىق قىزمەتتى قالىپتاستىرۋ ىسىنە بەرەتىن زور ءمانىنىڭ دالەلى. كوميتەت دياسپوراعا قاتىستى مەملەكەتتىك ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋدى، شەتەلدە تۇراتىن ازەربايجاندارمەن، ولار قۇرعان دياسپورا ۇيىمدارىمەن، سونداي-اق ازەربايجاندارمەن دوستاس باسقا دا دياسپورالارمەن بايلانىستاردى كەڭەيتۋدى ءارى دامىتۋدى، وسى سالاداعى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن اتقارۋشى بيلىكتىڭ ورتالىق ورگانى بولىپ وتىر.

- اتالعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن زەردەلەي كەلە، قانداي ۇسىنىستاردى العا تارتار ەدىڭىز؟

- ۇسىنىلعان تاجىريبەنى تالداي وتىرىپ، قازاقستاندا دا حالىقارالىق قۇقىق تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىن، سونداي- اق شەتەلدە تۇراتىن وتانداستاردى قولداۋ ماسەلەلەرىن نەعۇرلىم ناقتى جانە كەشەندى ايقىندايتىن ارنايى قۇقىقتىق اكتىنى قابىلداۋ ۋاقىتى كەلدى دەپ قورىتىندىلاۋعا بولادى.

وسىلايشا، قازىرگى كەزەڭدە «شەتەلدەگى وتانداس» ۇعىمى حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتى بولاتىنىنا ءبىز كوز جەتكىزدىك. الەمنىڭ جاھاندانۋىنىڭ شىنايىلىعى كەشەندى قولداۋدى ۇيىمداستىرۋ جانە وسى سالادا كەڭ اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزۋ بارىسىندا الدىمىزعا جاڭا مىندەتتەر قويادى.

اتالعان ماسەلەنى شەشۋ ماقساتىندا قازاقستان مەن شەتەلدە تۇراتىن وتانداستارىمىزدىڭ اراسىنداعى بايلانىستى دامىتۋ ءارى قولداۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋداعى دايەكتى قادام رەتىندە «شەتەلدەگى وتانداستاردى مەملەكەتتىك قولداۋ تۋرالى» ق ر زاڭىنىڭ جوباسىن قابىلداۋ بولار ەدى.

بۇل ۇسىنىستار ەل ءۇشىن وزەكتى ءبىرقاتار ماسەلەلەردى شەشۋگە ىقپال ەتەتىنىنە كامىل سەنەمىز.

- سۇحبات بەرگەنىڭىز ءۇشىن راقمەت!

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى