اڭىزعا اينالعان الىپ تۇلعا - باۋىرجان مومىش ۇلى تۋرالى ەستەلىك
بۇل رەسمي قۇجات مالىمەتى. ۇقساس جاڭالىقتار ەلوردادا تۇرعىن ءۇي قابىرعاسىنا باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ الىپ پورترەتى سالىندى ال حالىق ونى قاھارمان ءارى اڭىزعا اينالعان الىپ تۇلعا رەتىندە تانيدى.
وردا بۇزار وتىز جاسىندا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا اتتانىپ، الاپات قىرعىن كەزىندە جەكە باسىنىڭ قاھارماندىق ەرلىگىمەن جانە ۇرىس جۇرگىزۋدەگى اسكەري تاكتيكا- شەبەرلىگىمەن ەرەكشە كوزگە تۇسەدى.
بىرنەشە رەت جاۋ قورشاۋىنان جاۋىنگەرلەرىن امان- ەسەن الىپ شىعادى. ماسكەۋ تۇبىندەگى شايقاستاعى ەرلىگى سول كەزدىڭ وزىندە وداق كولەمىنە اڭىز بولىپ جايىلادى. وسىنىڭ نەگىزىندە ورىستىڭ بەلگىلى جازۋشىسى الەكساندر بەك «ۆولوكولامسكوە شوسسە» (قازاقشاسى «ارپالىس») پوۆەسىن جازدى. بۇل شىعارما كەيىن بىرنەشە تىلگە اۋدارىلادى.
كوزى ءتىرى كەزىندە كوركەم فيلم ءتۇسىرىلدى. بۇل جونىندە «موسفيلم» باس ديرەكتورى: «سوۆەت وداعىنىڭ باسشىسى لەونيد برەجنيەۆ پەن باۋىرجان مومىش ۇلى تۋرالى عانا ءتىرى ادامدارعا ارنالعان كينومىز بار» دەگەن. جالپى باۋىرجان مومىش ۇلى جازۋشى رەتىندە ءوزىنىڭ ءومىر جولى تۋرالى التى كىتاپتىڭ اۆتورى.
قاھارمان باتىرمەن سۇحبات نەگىزىندە جازىلىپ، مەملەكەتتىك سىيلىق العان ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ «اقيقات پەن اڭىز» رومان ديولوگياسى بار. بۇعان قوسى ەلۋدەن استام جازۋشى باۋىرجان مومىش ۇلى تاقىرىبىندا قالام تەربەپ، كىتاپ شىعارعان. وسى قالامگەرلەردىڭ ىشىندە باۋىرجان مومىش ۇلىمەن وتىز جىل ارالاسىپ، تۋعان ىنىسىندە بولعان بەلگىلى جازۋشى، باۋىرجانتانۋشى عالىم مامىتبەك قالدىباي ءوز كەيىپكەرى تۋرالى ون توم كىتاپ جازدى.
ونىڭ بەس كىتابى جارىق كورىپ، وقىرماندار تاراپىنان جوعارى باعاسىن الدى. وسى ورايدا ءبىزدىڭ بۇگىنگى سۇحباتىمىزدى نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.
- مامىتبەك اعا، ءسىز حالقىمىزدىڭ قاھارمان ۇلى باۋىرجان مومىش ۇلىمەن العاش قالاي تانىستىڭىز؟ حات جازدىڭىز با، الدە ۇيىنە ىزدەپ باردىڭىز با؟ وسى تۋرالى كەڭىنەن ايتىپ وتسەڭىز. قازىرگى جاس قالامگەرلەرىمىز ءۇشىن دە ونىڭ تاعلىم الار تۇستارى مەن قاجەتتىلىگى بار. قوعامىمىزداعى بەلگىلى تۇلعالار تۋرالى جازعىسى كەلەتىن جاس جازۋشىلارعا سەپتىگى تيسە، ولار دا بۇگىنگى زامانداستارىن تولعاندىرعان جايتتەرمەن وقىرماندارىنا تولىمدى تۋىندى ۇسىنسا دەيمىز عوي.
- مەنىڭ باۋكەڭمەن تانىسۋىما ينيستيتۋتتاعى وقىتۋشىم ءابىش بايتانايەۆ اعا سەبەپكەر بولدى. ەكىنشى كۋرستا وقىپ جۇرگەم. دالىزدە ۇشىراسىپ: - سەن باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ كىتاپتارىن وقىپ پا ەدىڭ؟ - دەدى.
- وقىعام.
- ەرتەڭ سىپاتايەۆ اتىنداعى مەكتەپتە، كۇندىزگى ساعات ءدال بىردە ول كىسىمەن كەزدەسۋ بولادى. ستۋدەنتتەر اتىنان سويلەيسىڭ بە؟
- سويلە دەسەڭىز، سويلەيىن. مەن جاتاقحاناداعى بولمەمە كەلىپ، ويلانىپ، تولعانىپ، جازعانىمدى ون تۇزەپ، سويلەيتىن ءسوزىمدى قاعازعا ءتۇسىردىم. مەزگىل مامىر ايىنىڭ ورتا شەنى ەدى. ءابىش اعايدىڭ:
- جارتى ساعات ەرتە بارايىق، ەرتە بارماساق ورىن تيمەي جۇرەر، - دەگەنىنىڭ پايداسى ءتيدى. ءبىرىنشى قاباتتاعى ءماجىلىس زالىنىڭ العاشقى قاتارىنان ورىن الدىق. قابىرعالارعا، سۇيەنىپ تىك تۇرعانداردا ەسەپ جوق. بۇل بۇل ما، اشىق تەرەزەلەردىڭ كوشە جاعىن جاعالاعان اق جاۋلىقتى انالار، جەڭگەلەر، اق قالپاقتى اتالار، اعالار باتىرىمىزدى كورسەك، لەبىزىن ەستىسەك دەپ انتالاي تۇسكەن. توردە قالالىق، وبلىستىق جاۋاپتى قىزمەتكەرلەر قورشاۋىندا باۋىرجان اعا وتىر، ۇستىندە اسكەري كيىم، جاس، كوركەم كوركى بەينە ءبىر كينوداعىداي كوز اربايدى. قىرىقتىڭ ىشىندەگى سۇڭعاق بويلى جارقىنبەكوۆ دەگەن مەكتەپ ديرەكتورى ورنىنان تۇرىپ، ماقتاپ سويلەي كەلىپ:
- جاقىندا اتى اڭىزعا اينالعان باتىر اعامىزدىڭ «زا نامي موسكۆا» دەگەن رومانى جارىق كوردى. قازاقشالاپ ايتساق، «ارتىمىزدا موسكۆا» دەي بەرىپ ەدى، باۋكەڭ ورنىنان ۇشىپ ءتۇرىپ: «مەن بىلسەم، مىنا ديرەكتور ساۋاتسىز! كىتاپ «ارتىمىزدا موسكۆا» دەپ اۋدارىلمايدى. ول «ارقامىزدا موسكۆا»، دۇرىسى «موسكۆا ءۇشىن شايقاس» دەپ اۋدارىلادى.
جولداس ديرەكتور، بىلمەسەڭ، ءبىلىپ قوي! ارقامىز مىناۋ، ارتىمىز ونىڭ تومەنگى جاعى!» - دەدى ءزىلدى ۇنمەن. ديرەكتور ءتىلى بايلانىپ، نە دەرىن بىلمەي ساسقالاقتادى. مەن، شوشىپ كەتكەنىم سونداي، قاسىمداعى ءابىش اعاعا سىبىرلاپ: «اعاي، مەن سويلەمەيمىن» دەپ ەدىم: «باتىردىڭ مىنەزى بەلگىلى. قورىقپا. سويلەمەۋىڭە بولمايدى. سەن تىزىمدە بارسىڭ، - دەدى مەنى جۇباتىپ. ءبىر كەزدە كەزەك ماعان جەتتى. مىنبەگە قالتىراپ، دىرىلدەپ ارەڭ باردىم. جازىپ العانىڭدى وقۋ وڭاي عوي. مىندەتىمدى اتقارىپ، مىنبەدەن ۇزاي بەرگەنىمدە، «ءاي!» دەگەن قاھارلى داۋىس ەستىلدى. جالت قارادىم. باۋىرجان اعا تۇرەگەپ تۇر ەكەن. ماعان: - بەرى كەل! - دەپ وزىنە شاقىردى. ءبىر باسىپ، ەكى باسىپ قاسىنا جاقىندادىم.
- سويلەگەن ءسوزىڭنىڭ جازباسىن ماعان قالدىر! مەن «ۆوسحود» دەگەن قوناقۇيدەمىن. ەرتەڭ ساعات ءنول-ءنول توعىزدا كەل. ءبىر مينۋت كەشىكسەڭ، قابىلدامايمىن، - دەدى. تارادىق. جولدا ءابىش اعايعا:
- مەن ول كىسىگە بارمايمىن. بارعاندا نە ايتام؟ - دەپ ەدىم:
- اقىماقتانبا. ءوزى شاقىردى ەمەس پە؟ مەنى شاقىرسا، قۋانا-قۋانا بارار ەدىم، - دەپ ءابىش اعاي ءتۇرلى مىسال ايتىپ، مەنى ۇگىتتەپ باقتى. «ۆوسحود» ءبىزدىڭ جاتاقحاناعا جاقىن، اراقاشىقتىعى ەكى ءجۇز مەتردەي جاڭا سالىنعان قوناقءۇي ەدى. ەرتەڭىنە ءابىش اعاي ساعات سەگىزدە جاتاقحاناما كەلدى. قازىر ويلاسام، مەنى بارماي قالار-اۋ دەسە كەرەك. بارماسام، ءابىش اعايدىڭ رەنجيتىنىن سەزدىم. ەندى شەگىنەرگە جەر جوق. ەكىنشى قاباتقا جۇرەكسىنە كوتەرىلىپ، ءدال ساعات ءنول- ءنول توعىزدا باۋىرجان اعانىڭ ەسىگىن قاقتىم.
«كەلە بەر» دەگەن داۋىس ەستىلىپ، ىشكە ەندىم. كيىنىپ، كىتاپ وقىپ ەكەن. مەنى اۋىلىمداعى اعالارىم قارسى العانداي قارسى الدى.
- ءبىر ساعات ۋاقىتىم بار. ساعات وندا قورعاسىن زاۆودىنىڭ جۇمىسشىلارى كەزدەسۋگە شاقىردى. قىسىلما، ەركىن وتىر، - دەي كەلىپ، اكە-شەشەمنىڭ كىم بولعانىن سۇرادى. مەن قىسقا جاۋاپ بەرىپ ەدىم.
- اسىعىپ- اپتىقپاي، ول كىسىلەر تۋرالى بىلەتىنىڭدى تولىق ايت! - دەدى بۇيىرىپ. مەن اكەمنىڭ سوعىسقا قاتىسقانىن، «ادام ولتىرمەيىن دەگەن» ويمەن قارسى كەزدەسكەن جاۋدى اتپاعانىن، ونىڭ اتقانىن، وق كەۋدەسىن تەسىپ، جۇرەگىن جاناي وتكەنىن، قانسىراپ جاتقان جەرىنەن مەدبيكە كورىپ، قول شاناعا سالىپ، گوسپيتالعا الىپ كەلگەنىن، «نەگە اتپادىڭىز؟» دەپ اشۋلانعانىمدا: «اتپاعانىم جاقسى بولدى، سەنى ءتىرى كوردىم» دەگەنىن، ناعاشىسى، اۋليە بەكاسال اتاسىنىڭ: «ادام تۇگىلى جاندىككە زيان كەلتىرمە» دەپ وسىرگەنىن ايتتىم.
- اكەڭ ساۋاتتى ما ەدى؟ - اكەم ءارىپ تانىمايتىن. بىردە كورشى جىگىت «سالىق جيناۋشى سىزگە ەكى رەت قول قويعىزىپ، اقشاڭىزدى الداپ الدى» دەپ ەسكەرتىپتى. سوعان نامىستانعان اكەم: «بالامدى باسىم جەرگە تيگەنشە وقىتام»، - دەيتىن. ەكىنشى توپتاعى مۇگەدەك ەكەنىن دە بىلمەگەن. دەنساۋلىعىنا بايلانىستى كولحوزدىڭ قويىن باقتى. ءۇش ايلىق دەمالىسىمدا ول كىسىنى مەن اۋىستىراتىنمىن. اتقا ءمىنىپ قوي باعاتىنمىن. قورجىنىمنىڭ ءبىر باسىنا تاماعىمدى، سۋسىنىمدى، ەكىنشى باسىنا كىتاپتارىمدى سالىپ الاتىنمىن. ات ۇستىندە دە، كۇن ىسىپ، قوي وزەن جاعاسىنا ۇيەزدەگەن كەزدە دە كۇركە جاساپ الىپ، كىتاپ وقيتىنمىن. تولستويدىڭ، تۋرگەنەۆتىڭ، لەرمونتوۆتىڭ، دوستويەۆسكيدىڭ، گوگولدىڭ، چەحوۆتىڭ، قازاق، شەت ەل جازۋشىلارىنىڭ كىتاپتارىن وقيتىنمىن. اكەم «بالام كومەككە كەلىپ، قولىم ۇزاردى» دەپ قۋانسا، مەن «كىتاپ وقۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدىم» دەپ قۋاناتىنمىن. ول كىسى ونىنشى سىنىپتى بىتىرەر جىلى سوقىر ىشەكتەن قايتىس بولدى. وگەي شەشەم كەتىپ قالدى. مەن ەسىكتى قۇلىپتاپ شىمكەنت قالاسىنداعى «كاسىپتىك- تەحنيكالىق ۋچيليشەگە» باردىم. ونى بىتىرگەن سوڭ «بالامدى باسىم جەرگە تيگەنشە وقىتام» دەگەن اكەمنىڭ ارمانىن قايتسەم دە جۇزەگە اسىرامىن» دەپ تالپىنىپ، ينيستيتۋتقا ءتۇستىم.
- دوستويەۆسكيدىڭ قانداي رومانىن وقىدىڭ؟
- «قىلمىس بەن جازا» رومانىن. باس كەيىپكەر، ستۋدەنت راسكولنيكوۆ ماعان ۇناعان جوق.
- نەگە؟ - ونىڭ بىردەن بايىپ كەتۋدى كوزدەپ، كەمپىردى ولتىرگەنىنە رەنجىدىم. ماعان تۋرگەنەۆتىڭ «اكەلەر مەن بالالار» رومانىنداعى ستۋدەنت بازاروۆ ۇنادى. وعان ەلىكتەگەنىم دە بار. - كەزدەسۋگە باراتىن ۋاقىتىم جاقىندادى. سەن مەنىڭ الماتىداعى ادرەسىمدى، تەلەفون نومەرىمدى جازىپ ال، حابارلاسىپ تۇر. الماتىعا بارىسىمەن سەنى جازۋشىلار وداعىنىڭ حاتشىسى، اقىن عالي ورمانوۆقا تابىستايمىن. ءوزى حات جازار، - دەپ قوشتاستى.
- باتىر باۋىرجانمەن كەزدەسكەن سوڭ ءاربىر قازاق ارماندايتىن الماتىعا بەت بۇردىڭىز. سونىمەن اقىن عالي ورمانوۆ ءسىزدى قولداپ حات جازدى ما؟ جالپى اعالاردىڭ قامقورلىق الاقانىن قانشالىقتى سەزىندىڭىز؟
- ول كىسى بەس رەت حات جازدى. «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە ءسات ساپار تىلەپ، سۋرەتىم مەن ءبىراز ولەڭدەرىمدى جاريالادى. ءسويتىپ مەنى قاناتتاندىردى. عالي اعانىڭ تۋعانىنا جەتپىس جىل تولعان تويى قۇرمەتىنە (بۇل كەزدە مەن «جەتىسۋ» گازەتىنىڭ مادەنيەت بولىمىندە ىستەيتىنمىن) ءبىر بەت ارنادىم. «تابيعات سۋرەتكەرى» دەگەن تاقىرىپتاعى كولەمدى زەرتتەۋ ماقالامدى قوسا جاريالادىم. بۇل ماقالانىڭ جازىلۋ تاريحى بار. ەكىنشى كۋرستا وقىپ جۇرگەنىمدە ۇستازىم ءابىش اعاي ستۋدەنتتەردىڭ ءداستۇرلى عىلىمي كونفەرەنسياسىنا بايانداما جاسايسىڭ دەپ ماعان «عالي ورمانوۆتىڭ اقىندىق ەرەكشەلىگى» دەگەن تاقىرىپتى بەردى.
مەن ارى ارەكەتتەنگەنمەن، بەرى ارەكەتتەنگەنمەن، قالاي عىلىمي تالداۋ جۇرگىزۋدى بىلمەي، قاتتى قينالىپ، ءابىش اعايعا باردىم. ول كىسى ەرىنبەي، ۇلگى رەتىندە قاسىم امانجولوۆتىڭ ءبىر ولەڭىن تالداپ، كورسەتتى. مەن باعىتىمدى تۇزەپ، «تابيعات سۋرەتكەرى» دەگەن تاقىرىپتا بايانداما جاساپ، ماقتالدىم. سول باياندامام (ءۇيىم، كۇيىم جوعىنىڭ كەسىرىنەن تالاي قىمبات دۇنيەلەرىم جوعالىپ كەتتى) شامادانىم تۇبىندە ساقتالىپ قالىپتى. وسى دايىن دۇنيەنى گازەتىمدە جاريالاي قويدىم ەمەس پە؟ ەرتەڭىنە عالي اعا تەلەفون سوعىپ: «اينالايىن، مەنى سەنەن باسقا ەشكىم تۇسىنبەيدى ەكەن»، - دەپ ۇيىنە شاقىردى. اعانىڭ ۇيىندەگى اپاي: «كەلىنگە، بالالارىڭا اپارىپ بەر. تويىمىزدىڭ سارقىتى» دەپ قوراپ كونفەت سىيلادى.
- ءسىزدىڭ «جەتىسۋ» گازەتى قىزمەتكەرى اتانۋىڭىزعا باۋىرجان مومىش ۇلى كومەكتەستى دەگەن ءسوز ەستىپ ەدىم. باتىر اتامىز جالعىز ۇلىنا دا قاتال بولعانىن دا بىلەمىز. وسى تۋرالى بىلسەك؟
- ول بەكەر. ماعان كومەكتەسكەن فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ءازيزا نۇرماحانوۆا اپاي. ول كىسىنى دە ماڭگى ۇمىتپايمىن. بولە-جارا ايتارىم، باۋكەڭ مەن تۇگىلى ءوزىنىڭ جالعىز ۇلى باقىتجانعا «ءوز ورنىڭدى ءوزىڭ تاپ» دەپ كومەكتەسكەن ەمەس. 1966 -جىلدىڭ تامىز ايى. وتان الدىنداعى اسكەري بورىشىمدى وتەپ، اۋىلىمدا ءۇش- ءتورت كۇن بولعان سوڭ، تىكە الماتىعا تارتتىم. باۋىرجان اعاعا بارىپ، سالەم بەردىم. شاشى بۋرىل تۇسكە ەنىپ، ءاجىم سىزىقتارى كوبەيىڭكىرەپ، ازداپ ەڭكىش تارتقانى بولماسا، ءالى قايراتتى، ايباتتى كورىندى.
- جەڭگەڭ جاقىندا اۋرحاناعا ءتۇسىپ قالدى. شامامدا ۇزاق ەمدەلەتىن ءتۇرى بار. ەكى قىزىم ناعاشىلارىنىڭ اۋىلىندا قىدىرىپ ءجۇر. «كەلەسى اپتادا ورالامىز» - دەپ تاڭەرتەڭ تەلەفون سوقتى. ءوزىڭ قالايسىڭ؟
- ءحالىم جامان ەمەس، اعا. اسكەري بورىشىمدى وتەپ كەلدىم.
- نەگە حابار-وشارسىز كەتتى دەسەم، اسكەردە بولىپسىڭ عوي. ونىڭا وتە قۋانىشتىمىن. قالاي اسكەري ءومىر ۇنادى ما؟
- ۇنادى.
- وندا سولدات ومىرىنەن جازعان ءبىر ولەڭىڭدى جاتقا وقى. مەن جاسقانىپ، جالتاقتاماي تومەندەگى تۋىندىمدى وقىدىم.
اۆتومات
سىرالعى ءبىر دوسىمداي،
سۇيەم سەنى، اۆتومات.
جاس جۇرەگىم شوشىنباي،
جۇرەم سەنى وقتاپ اپ.
بىرگە ءبىزدىڭ العان دەم،
كۇزەتكەنىمىز ەل باعى.
مەيىرىمسىزسىڭ جاۋعا سەن،
مەيىرىمسىزبىن مەنداعى…
- ويلى، سانالى سولدات بەينەسىن ءساتتى سۋرەتتەي الىپسىڭ. بۇل ولەڭىڭدى جاس جاۋىنگەرلەرگە قايرات، ايبات بەرەر ولەڭ دەپ بىلەم. قىسقا دا نۇسقا. ماسەلە شىعارمانىڭ كولەمىندە ەمەس، وزەگىندە دەيتىنىم وسىنداي تۋىندىلارعا بايلانىستى. ءتۇسىندىڭ بە؟ مەن ۇندەمەدىم.
- ۇيلەندىڭ بە؟
- ۇيلەندىم.
- قاشان؟
- بۇدان ءبىر جىل ەكى اي بۇرىن.
- كەلىننىڭ اتى كىم؟
- كۇمىسبالا.
- كەلىن قالانىڭ قىزى ما، دالانىڭ قىزى ما؟
- كەنەن اتام اۋىلىنىڭ قىزى.
- قالانىڭ قىزىنا كوزىڭ تۇسپەدى مە؟
- تۇسپەدى.
- كەلىنگە ارناعان ولەڭىڭدى وقى. مەن تارتىنعام جوق.
سۇيگەنىمە
ەركەلەتۋشى ەم مەن سەنى،
ەركەلەتۋشى ەڭ سەن مەنى.
ەركەلەپ گۇلدەر سىيلاۋشى ەم،
كەتۋگە الىس قيماۋشى ەم.
كورسەم-اۋ دەپ ءبىر سەنى،
كوشەگە، ۇيگە سىيماۋشى ەم.
ءلۇپ-ءلۇپ سوعىپ جۇرەگىم،
اعارىپ تاڭداي رەڭىم،
اياقتى باسىپ ۇشىنان،
ءوتۋشى ەم ءۇيىڭ تۇسىنان.
جوق ەدى كۇدىك وي دەگەن،
جۇرەكتەر عانا سويلەگەن.
جايىنا قالىپ ءسوز دەگەن،
وقۋشى ەك سىرلار كوزبەنەن.
جامىلىپ ايدىڭ ساۋلەسىن،
ءجۇرۋشى ەك وزەن جاعالاي.
كۇندەردى سول ءبىر، ساۋلەشىم،
ۇمىتام، ايتشى، مەن قالاي؟...
- دۇرىس، قاراعىم. ءسۇيۋ - باقىت، سۇيە الماۋ - قايعى… قازاقتىڭ: «قۇسىڭ قۇتتى بولسىن، قوساعىڭمەن قوسا اعار» - دەگەن ءبىر جاقسى تىلەگى بار عوي. مەن دە سەندەرگە سونداي تىلەك تىلەيمىن.
- راقمەت، اعا. باۋكەڭ تۇنجىراي قاباق ءتۇيىپ:
- قالالىق جاستارعا مەنىڭ ءبىر تيىن جانىم اشىمايدى، - دەدى كوڭىلسىزدەۋ كۇيگە ەنىپ.
- وزدەرى تاعى: «ەح، كولحوزشىلار!» - دەپ مىسقىلداي كۇلىپ، اۋىلدان كەلگەندەردى مەنسىنبەيدى. جاقسى كويلەك، جاقسى كوستيۋم كيىپ، گالستۋك تاعىپ، سىزىلىپ جۇرگەندى مادەنيەتتىڭ شىڭى دەپ ەسەپتەيدى. اۋىلعا بارسا، سىيمايدى، اياق-تاباعىنان جيركەنەدى. قايتىپ كەلگەن سوڭ: «اۋىلدا اقىماقتار، جابايى ادامدار تۇرادى ەكەن» - دەپ وتتايدى. كىم اقىماق، كىم جابايى دەسەڭشى؟! شىنىمدى ايتسام، تۋعان ءتىلىمىزدى، ادەبيەتىمىزدى ءبىلۋ، ءداستۇر قورىن ساقتاۋ جاعىنان قالاداعى ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاققا مەن سەنبەيمىن. ماعان ولار سىڭار قانات قۇس ءتارىزدى سەزىلەدى. ارينە، اۋىلدىڭ دا ءبىر-بىرىنەن ايىرماسى بار. مىسالى، جۋالى تۇلكىباس اۋدانىمەن شەكارالاس. باياعىدا بىرەۋ اۋزىن اشسا بولدى: «ە، سەن تۇلكىباستانسىڭ با؟» - دەپ بىردەن بىلە قوياتىنمىن. «ءا، مىناۋ جۋالىنىكى ەكەن عوي» - دەيتىنمىن. نەگە دەسەڭ، تۇلكىباسقا شىمكەنتتىڭ، جۋالىعا جامبىلدىڭ اسەرى كوپ. اركىمنىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىنان، مىنەز-قۇلقىنان بايقاپ، وزدەرى ايتپاسا دا، كىم ەكەنىن سەزىپ وتىراتىنمىن. ايىرمالارى بولۋىنا، ارينە، ولار كىنالى ەمەس. ءارى-بەرىدەن كەيىن داستارقاندارىنىڭ ايىرماسى بار.
قوناق بوپ جۇرگەنىمدە: «ە، مىناۋ ءبىزدىڭ جۋالىنىڭ، مىناۋ تۇلكىباستىڭ داستارقانى» - دەپ وپ-وڭاي تانيتىنمىن. اتا-بابامىز ءبىر، تۋىسقانبىز. ارينە، بۇل ايىرماشىلىق كەشە، ارعى كۇنى پايدا بولعان جوق. بۇل جەر، ەل جاعدايى، قوعامدىق جاعداي ءارتۇرلى بوپ قالىپتاسقاندىقتان تۋعان زاڭدى قۇبىلىس. قالا مەن اۋىل جاستارىنىڭ پسيحولوگيا، ۇعىم، ەڭبەككە كوزقاراس، ادەپ، ءتىل جاعىنان بولەك بولاتىن سەبەبى دە جوعارىداعى جاعدايلارعا تىكەلەي بايلانىستى. مەنىڭ باقىتجان دەگەن جالعىز ۇلىم بار. اۋىلعا بارسا، كۇلىپ كەلەدى.
- مولدەكەڭنىڭ نەمەرەسى، باۋىرجاننىڭ بالاسى ەكەنسىڭ عوي، تورگە شىق، - دەگەنىمەن وعان اۋىلداعىلار دا ىشىنەن كۇلىپ وتىرادى. ەكى جاعىندا دا ورتاق ءتىل، ۇعىم، ورتاق پسيحولوگيا جوق. مەن ءومىرىمنىڭ جيىرما بەس جىلىن رەسەيدە وتكىزدىم. سوندا: «ە، مىناۋ ريازاننان، مىناۋ پسكوۆتان ەكەن» - دەيتىنمىن. نەگە دەسەڭ، ءار وبلىستىڭ، ءار قىستاقتىڭ ءتىل، مىنەز- قۇلىق، ۇعىم جاعىنان ايىرماشىلىقتارى بولادى، ءجۇرىس- تۇرىسىنان، سوزىنەن قاي جەردە وسكەنى كورىنىپ تۇرادى. مىسالى، ءبىزدىڭ وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ قازاقتارى ارقانىڭ قازاقتارىمەن سالىستىرساق، ءداستۇر، ءتىل، داستارقان جاعىنان ايىرماسى اجەپتەۋىر. جالپى الساڭ - ءبارى قازاق. جاڭا ايتتىم عوي، اتا قونىسىمىز ءبىر دەگەننىڭ وزىندە مەنىڭ بالام اۋىلعا بارسا، سىيمايدى. قۇداي بەرسە، كورەرسىڭ، سەنىڭ بالاڭ دا سويتەدى. نەگە دەسەڭ، ونداعى قۇربى- قۇرداستارىنىڭ ءداستۇرى، تۇسىنىگى، كورگەن- بىلگەنى بولەك، سايكەس كەلمەيدى. اۋىلداعىلار ەستىرتىپ ايتپاعانمەن ىشىنەن: - ە، مىناۋ شىرەنىپ قالعان، قالادان كەلگەن بالە ەكەن، - دەيدى.
ال ولار تۋرالى قالادان بارعان بالالارىمىز:
- ەشتەڭە بىلمەيدى، نادان، - دەپ وتىرادى.
- ىشكەندەرى كەسپە كوجە، جەگەندەرى ەت، ءتىپتى سالات دەگەننەن حابارى جوق… ون بەس كۇن بولىپ ەدىم، ابدەن اشىقتىم. اۋىلدىڭ بالالارى دا قالاعا كەلسە، ءدال سونداي ويدا بولادى.
- الماتىنى كوردىك. ۇيلەرى تاپ-تازا، قابىرعا تولعان وڭكەي جاشىك-پاشىك. ەركىن وتىرا المايسىڭ، ەركىن جۇرە المايسىڭ. ەسىك-تەرەزەلەرى سىرلاۋلى. اينەكتىڭ استىنا كىتاپتى جيناي بەرىپتى. سول جيناعان كىتاپتىڭ ءبارىن وقىدى ما ەكەن، وقىمادى ما ەكەن؟ تاعى ونى بىرەۋ ۇرلاپ كەتەتىندەي كىلتتەپ، جاۋىپ قويىپتى. جۋىناتىن بولمەسىنىڭ ءوزى قىزىق ەكەن. تاپ-تازا، اپپاق استاۋ. قۇداي-اۋ، تاستان ىستەگەن بە، شىنىدان ىستەگەن بە، اپپاق. قانداي تازالىق، ءا؟ شومىلام دەسەڭ، ىستىق سۋ دا، سالقىن سۋ دا دايىن. ءبىز جەتى، ون كۇندە شومىلامىز. بۇلار وتىن جاقپايدى. تەمىرلەر تۇر، قولىڭدى تيگىزسەڭ، ىپ-ىستىق. ءبىراق كەرەگى نە، وكپەم قىسىلىپ كەتتى… تاماقتارى دا تاماق ەمەس، وڭكەي ءشوپ-شالام. بۇرىنعى زامان بىلاي تۇرسىن، بۇگىنگى اۋىل جاستارىنىڭ ۇعىمى وسىنداي. ءارقايسىسى ءارتۇرلى ويلايدى، ءارتۇرلى قورتىندى جاسايدى. وعان ولار كىنالى ەمەس، جاعداي كىنالى. رۋحاني مادەنيەتىمىز جاعىنان قالا مەن دالا بالالارىنىڭ ايىرماشىلىعىنىڭ ءالى كوپتىگى سوندىقتان. ونى جويامىز دەپ جاتىرمىز عوي، ول ءسوز جوق جويىلادى. دەگەنمەن وعان ۋاقىت كەرەك.
- سوزىڭىزگە قاراعاندا، ءسىز اۋىلدىڭ بالاسىن جاقسى كورەتىن ءتارىزدىسىز.
- ءتارىزدىسىز دەگەن ءسوزىڭ ارتىق. جاقسى كورەم.
- نەگە؟
- ونىڭ سەبەبىن ءوزىڭ ءتۇسىن… سول كۇنى باۋكەڭنىڭ ۇيىنە قوندىم. ءتۇن جارىمىنا دەيىن اڭگىمەلەستىك. ارالاسا ءجۇرىپ، باۋكەڭنىڭ زەردەلىلىگىنە، ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنىڭ مىقتىلىعىنا تاڭ قالۋشى ەدىم، بۇگىن دە تاڭ قالام. ول كىسى ءبىر ءسوز ەتكەنىن ەكىنشى رەت قايتالامايتىن، بۇدان ەلۋ، الپىس جىل بۇرىن وتكەن وقيعالار تۋرالى ايتقاندارى سوڭىنان تەكسەرگەنىمدە دەرەكتەرمەن دالمە ءدال سايكەس كەلەتىن.
العاشقى كەزدە ول كىسى ماعان ءوز پىكىرىن عانا ءجون ساناپ، بوگدەنىڭ پىكىرىمەن ونشا ساناسپايتىن ءوزىمشىل جانداي كورىنەتىن. كوپ ۇزاماي ول اسەرىمنىڭ تۇبىرىمەن قاتە ەكەنىنە كوزىم جەتتى. ەگەر ورىندى بولسا، ون جاسار بالانىڭ ايتقانىنا دا كوڭىل قويىپ، ءمان بەرەتىنىن، ءتىپتى تاعلىم الاتىنىن اڭعاردىم.
ال وزىمەن تەرەزەسى تەڭ دەرلىك جاندارمەن وي- پىكىر تالاستىرا قالعان جاعدايدا شامىرقانا شابىتتانىپ، ءتۇرلى پىكىر- دالەلدەرىن كولدەنەڭ تارتىپ، تەك جەڭىسكە جەتۋدى كوزدەيتىنىن دە بايقادىم. بىردە كوپتەن تانىس قارسىلاسىنان كوڭىلى قابارىپ: «تەگى جامانمەن تىرەسپە، كەگى جامانمەن كۇرەسپە» دەگەن، مەن بۇدان بىلاي ونىمەن ءسوز تالاستىرىپ، وي جارىستىرمايتىن حالگە جەتتىم» - دەپ قينالا قاباق شىتقان ءساتىنىڭ دە كۋاسى بولدىم. وزىنە دە، وزگەگە دە قاتال، قاھارلى باۋكەڭنەن جىلپوس، جاعىمپاز جاندار عانا ەمەس، اتاقتى ەل اعالارى، ونەر يەلەرى، تانىمال اقىن- جازۋشىلار، ءتىپتى قارۋلاس، قاندىكويلەك دوسى دميتري فەدوروۆيچ سنەگين دە قايمىعاتىن، ايتار ءسوزىن ابايلاپ ايتاتىن.
تۋعان حالقى، وتانى ءۇشىن قانىن دا، جانىن دا اياماعان باۋكەڭنىڭ ەرلىگىن ءوزىمشىل، توڭمويىن باسشىلار كەزىندە مويىنداماي، سوۆەت وداعى باتىرى اتاعىن قاساقانا بەرمەدى. بۇل حالقىمىزدى قاتتى اشىندىرىپ، نامىستاندىردى. باۋكەڭ اشىنعان دا، اشۋلانعان دا جوق، ۇلى جاندارعا ءتان ۇستامدىلىق، بيىك پاراساتتىلىق تانىتىپ، قاراپايىم قالپىن ساقتاپ، ەلىن ەكىنشى ەرلىگىمەن قۋانتىپ، تاماشا كىتاپتار جازدى.
باۋكەڭ قارسىلاسىن قان مايداندا عانا ەمەس، بەيبىت ومىردە دە جەڭدى. سول ۇلكەن جەڭىسىنىڭ ءبىرى - ءوزى ومىردەن وتسە دە سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن الۋى. بۇل باعىتتاعى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆتىڭ ەڭبەگى ەرەن، العىسىمىز شەكسىز.
ارينە، سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى اتاعى باۋكەڭە ارامىزدا جۇرگەن كەزىندە بەرىلۋى كەرەك ەدى. ادىلدىككە جۇگىنسەك، باۋكەڭ ءبىر ەمەس، ءۇش مارتە سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن الۋعا لايىقتى ەر ەدى. ءوزىمشىل، وركوكىرەك، توڭمويىن شوۆينستەر سونىڭ ءبىرىن دە قيمادى. بۇدان كىم ۇتتى، كىم ۇتىلدى؟ باۋكەڭ ەلىمىزدىڭ ەرلىك تۋىن جوعارى ۇستاپ، قانداي قاھارمان حالىق ەكەنىمىزدى، پاتريوتتىق اسقاق رۋحتىڭ قانداي بولۋى كەرەك ەكەنىن ادامزات الدىندا دالەلدەگەن ۇلتتىق باتىرلارىمىزدىڭ ءبىرى.
ول كىسىنىڭ: «ءبىرىنشى جەڭىس - سولداتتاردىڭ كومانديرىنە باعىنۋى، ەكىنشى جەڭىس - كومانديردىڭ ساربازدارىن باعىندىرا ءبىلۋى» - دەگەن تۇجىرىمى قانداي تەرەڭ؟! ءوزىڭىزدى كوپشىلىككە تىڭداتا، سىيلاتا بىلۋدەگى تاجىريبەڭىزبەن بولىسسەڭىز، دەپ باۋكەڭنەن سۇراعان ەدىم. سوندا باتىر بىلاي دەگەن.
- سۇراعىڭ اقىلدى سۇراق. ءبىرىنشى، ءوزىڭنىڭ كىم ەكەنىڭدى تانۋىڭ كەرەك. سەن كىمسىڭ؟ كىمدەردىڭ الدىندا سويلەيسىڭ؟ قانداي ورتانى تامساندىرىپ، تاڭ قالدىرا الاسىڭ؟ وعان ورەڭ جەتە مە؟ قازاقتا «ارىستان ايعا شاۋىپ مەرتىگىپتى» دەگەن ءبىر جاقسى ماقال بار. بۇل قابىلەتى جوق ادامدار كەز كەلگەن نارسەگە ۇرىنىپ، كۇلكى، مازاق بوپ جاتادى دەگەندى بىلدىرەدى. مىسالى، مەن بۇرىن، اقىلىم بار كەزدە، ياعني جاستاۋ شاعىمدا قانداي ورتادا سويلەيمىن، تىڭداۋشىلاردىڭ ءبىلىم دارەجەسى، مادەنيەتى، تاجىريبەسى، سانا- سەزىمى مەنەن قانشا ىلگەرى، قانشا كەيىن دەپ ءبارىن زەرتتەيتىنمىن.
اسكەريلەردىڭ، زيالىلاردىڭ، ستۋدەنتتەردىڭ، ەگىنشى- ديقانداردىڭ، نە مالشىلاردىڭ، تاعى باسقالارىنىڭ ورتاسىندا قانداي ماسەلەگە باسا كوڭىل بولگەنىم ءجون دەپ ويلاناتىنمىن. ەڭ باستىسى - مىنەزىڭە ءبىلىمىڭ، بىلىمىڭە مىنەزىڭ سايكەس كەلۋ كەرەك. ەكىنشىدەن، قانداي اۋديتوريا بولماسىن، قانداي ورتادا سويلەمەگىن، ادامداردى ءوزىڭنىڭ ەڭ جاقىن، جاناشىر ادامىڭداي سەزىنۋىڭ قاجەت. سوندا عانا جۇرتتى تامساندىرىپ، تاڭ قالدىرا الاسىڭ. تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ساعان مىسال كەلتىرەيىن. لەنيننىڭ شىعارمالارىن وقۋ اۋىر.
سەبەبى، ول كىسىنىڭ ەڭبەگىنىڭ ءبىر بەتىن وقۋىڭ ءۇشىن بىرنەشە كىتاپتى قاراپ شىعۋىڭ كەرەك. لەنين زيالىلار تىلىمەن جازعان. ستالين شىعارمالارىن وقۋ جەڭىل، ونى كەز كەلگەن ءبىلىم دارەجەسى ءارتۇرلى ادامدار وقىسا دا تۇسىنەدى. سەبەبى، ستاليننىڭ ءتىلى حالىقتىق ءتىل. جۇرت الدىندا سويلەگەنىڭدە بۇل ەرەكشەلىكتى دە ەسكەرۋىڭ قاجەت.
وبلىستىڭ، اۋداننىڭ، نەمەسە مەكەمەنىڭ كەيبىر باسشىلارى مىنبەگە كوتەرىلىپ: - ءا، وڭكەي جۇمىسشىلار، نە مالشىلار وتىر عوي. بۇلار نە بىلەدى، نە وقيدى، - دەپ مەنسىنبەي اۋزىنا كەلگەنىن ساندىراقتاعانىن، «مىناۋىڭ تازا اقىماق قوي» دەپ زالداعىلار ءوزارا سىبىرلاسىپ، مازاقتاعانىن، سونداي ءبىر قىسىلتاياڭ جاعدايدا ماسكەۋدەن جوعارى پارتيا مەكتەبىن ءبىتىرىپ كەلگەن اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنىڭ كۇلكىگە ۇشىراپ، كادىمگىدەي بەيشارا حالگە ۇشىراعانىن كورگەم. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى، سەنىڭ ءسوزىڭ دە، ءىسىڭ دە حالىقتىڭ مۇددەسىنە سايكەس كەلۋى كەرەك. سول ۋاقىتتا قانى قارايىپ، جەك كورىپ جۇرگەن دۇشپانىڭنىڭ ءوزى سەنىڭ دوسىڭا اينالادى...
باۋىرجان اعامەن 21 جىل سىيلاس، سىرلاس بولعانىما قۋانام، ماقتانام. ول كىسىنىڭ ايتقان ءار ءسوزى، ءتىپتى ءجۇرىس-تۇرىسى، ءار قيمىلىنا دەيىن ماعان ۇمىتىلماس وي سىيلادى. ءومىردىڭ بار ءمان- ماعىناسى ادامگەرشىلىكتە دەسەك، باۋكەڭ ادامگەرشىلىكتىڭ ەڭ ۇلكەن ۇلگىسى - ۇلتىڭدى ءسۇيۋ ەكەنىن بار بولمىس، تىنىس- تىرشىلىگىمەن دالەلدەپ كەتتى…
ءوزىن حالقىمىزدىڭ قالتقىسىز سۇيەتىنىن دە جاقسى ءبىلدى، بارلىق ۋاقىتتا، ءتىپتى توسەك تارتىپ جاتقان سوڭعى كۇندەرىندە دە سول قۇرمەتكە داق تۇسىرگىسى كەلمەدى. سىرقاتى مەڭدەپ، قانشا قينالسا دا، مۇڭ شاعىپ، سىر بەرگەن جوق. قانداي قيىن جاعداي كەزدەسپەسىن ءوزىن سابىرلى، ەركىن ۇستايتىن، اسىعىپ- اپتىعۋ، ابىرجىپ، جاسۋ دەگەن ول كىسىنىڭ تابيعاتىنا جات ەدى. ايتار ويىن ەشكىمنەن يمەنبەي، نە كوڭىلى قالىپ قويادى-اۋ دەمەي، ەركىن، باتىل، تۇسىنىكتى، دالەلدى ەتىپ ايتاتىن. ەرەكشە بايقاعانىم، بارلىق ۋاقىتتا ساناسى - تاۋەلسىز ەدى. ساناسى تاۋەلسىز ادام عانا شىندىقتى ەشكىمنەن تايسالماي ايتا الاتىنىن باۋكەڭ جاراتىلىس- تابيعاتىنان اڭعارىپ، تەرەڭ ويعا باتاتىنمىن.
تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى - تىلدەسكەن ادامىنا ۇمىتىلماس اسەر قالدىراتىن، كورگەن- بىلگەندەرى، كوڭىلىنە تۇيگەندەرى ءومىرى تاۋسىلماستاي سەزىلەتىن. ۇيىنە كەلگەن كىسىلەرمەن، مەيلى جاس، جاسامىس، نە موسقال بولسىن، بار ىقىلاسىمەن بۇكپەسىز، اشىق سويلەسەتىن، قوشتاسارىندا «اتا- بابامىز قۋىس ۇيدەن قۇر شىقپا دەگەن» دەپ ەشقايسىسىن داستارقانىنان ءدام تاتتىرماي جىبەرمەيتىن. العىر، وجەت، نامىسشىل، ءادىل جانداردى ەرەكشە قۇرمەت تۇتىپ، ولارمەن سىرلاسقاندى ۇناتاتىن. جارامساق، جىلپوس جانداردى جاقتىرمايتىن. ولاردى تاياعىمەن جاسقاپ، «ارى جۇرىڭدەر، ارى!» دەپ جانىنا جاقىنداتپايتىن.
باۋكەڭ بارلىق كەزدە قاتارداعى قاراپايىم جاندارداي جۇپىنى، كوپتىڭ ءبىرى بولىپ ءومىر ءسۇردى. ءسان- سالتانات، داڭعازالىقتى، قوشامەت- قۇرمەتتى جەك كوردى. مەنىڭ تاعى ءبىر بايقاعانىم، ول كىسى قوعامعا كوپ بەردى، ال ءوزى قوعامنان از الدى. سوڭعى سۇراعىم، باۋكەڭنىڭ قاسىندا 21 جىل ءجۇرىپ، سىرلاسۋ وڭاي ەمەس-اۋ. «اقيقات پەن اڭىز» رومانىنىڭ اۆتورى ءازىلحان اعامىز ول كىسىمەن ءتىل تابىسۋ ارىستاننىڭ جالىن سيپاعانمەن بىردەي» دەپ جازعان ەدى.
ءبىزدى ەرەكشە قىزىقتىراتىنى ءسىزدى باۋكەڭ قالاي، نە ءۇشىن ۇناتتى؟ باۋكەڭنىڭ ماعان ءار كەزدى بەرگەن باعالارى بار. ونى جيناقتاپ توپتاستىرسام، جەكە كولەمدى شىعارما بولاتىنداي. مەن ولاردى كىتاپتارىمدا امال جوقتىقتان ۇزىك- ۇزىك رەتىندە عانا بەينەلەۋگە تىرىستىم. كوبىنە ءوزىمدى تاسادا ۇستاعاندى ۇناتتىم. سۇراعىڭا جاۋاپ رەتىندە باۋكەڭنىڭ مەن تۋرالى ايتقان ءبىر پىكىرىنە عانا توقتالايىن.
ول مىناۋ: «قولىڭدا باردى قاناعات تۇتىپ، ەشكىمنەن كومەك سۇراماي، الدەكىمدەرشە وسەمىن- پوسەمىن دەمەي، قارىم- قابىلەتىڭە ساي ەڭبەكتەنىپ جۇرگەن تىرلىگىڭە ءسۇيسىندىم. جۇرتتىڭ ءبارى سەندەي بولسا، ۇيىمىزگە تەمىر ەسىك سالىنباس ەدى، ادامدار ءبىر- بىرىنە ءادىل، قايىرىمدى بولار ەدى» .
- مامىتبەك اعا ۋاقىت ءبولىپ، سىر بولىسكەنىڭىزگە راقمەت. جاسىڭىز سەكسەننەن اسسا دا، قالامىڭىزدى تاستاماي ەلگە كەرەك تاعلىمدى دۇنيەلەردى جازىپ ءجۇرسىز. باۋىرجان مومىش ۇلى تۋرالى دايىن تۋرعان ون تومدىعىڭىزدىڭ شىعۋىندا اماندىقتا كەزدەسكەنشە دەيمىز.
اۆتور: ماحات سادىق
