تۇردىحان ايدارحان ۇلى. جالعىزدىقتان كەيىنگى جالعىزدىق
سول سياقتى ادەبيەتىمىزدە كوشباسشى بولىپ العاش قولىنا قالام الىپ، اڭگىمە، رومان جازىپ، حالىقتىڭ رۋحاني دۇنيەسىن وياتۋعا ۇمتىلعان، بۇگىنگى كۇنى ەگدەلەگەن الدىڭعى اعا بۋىن ءبىر شوعىر جازۋشىلارعا العىستان باسقا ايتارىمىز جوق. سەبەبى قوعامدىق قىسىم مەن قيىن كەزەڭدەردە حالىق الدىنداعى ءوز بورىشتارىن وتەۋگە ۇمتىلعان قايسار، جان كەشتى قالام يەلەرى. ارينە بۇگىنگىدەي وزىندىك دامۋ بەتالىسى بار ادەبيەتىمىزدىڭ ىرگەتاسىن قالاپ، ءبىزدىڭ جەل جاعىمىزعا ىق بولعانىن ءارقاشان ماقتانىش ەتپەي تۇرا المايمىز. ماقالامىزدا ايتپاقشى بولىپ وتىرعان جازۋشى جۇماباي ءبىلال ۇلى دا ءدال وسى قاتارداعى ساقا جازۋشىلارىمىزدىڭ ءبىرى.
بەينەتقور جازۋشىنىڭ «جەتىقاراقشى» اتالار اڭگىمە- پوۆەستتەر جيناعى دا قولىمىزعا ءتيدى. بۇل جيناق نەگىزىنەن قازاق ادەبيەتى اتالاتىن ادەبيەتتىڭ سورپا بەتىنە شىعار، ءبىر قۇندى قۇرامداس ءبولىمى دەسەك تە ارتىق ايتقان بولماسپىز. الايدا ماقالامىزدىڭ ماقساتى جازۋشىنىڭ بارلىق شىعارماسىنا باعا بەرۋ ەمەس، قايتا جاقىنعى جىلداردا جاريالاعان «ارۋلار» اتتى رومانى تۋرالى عانا ءوز وي- پىكىرىمىزدى شامانىڭ كەلىسىنشە جەتكىزىپ، روماننىڭ ءوزىمىز سەزىپ بىلگەن كەيبىر جاڭالىقتارى مەن وزگەشەلىگى تۋرالى بارلىق وقىرمان قاۋىممەن وي ورتاقتاستىرۋ.
جازۋشى جۇماباي ءبىلال ۇلىن ءوز باسىم ەس ءبىلىپ، حات تانىعاننان بەرى قاراي بىلەم دەسەم ارتىق ەمەس. «قوڭىر تاۋدىڭ كۇڭگىرى» اتتى اڭگىمە- پوۆەستتەر جيناعىن بالاڭ كوڭىلمەن قايتا- قايتا وقىعانىمىز كۇنى بۇگىن ەسىمىزدە. ءبىر جازۋشىنىڭ جاڭا شىعارماسىن العاش وقىعانداعى اسەر وقىرمان كوڭىلىندە ماڭگىلىك ساقتالىپ قالاتىنى ءشۇباسىز. سونىمەن العاشقى اسەردەن ارىلا الماي، ەندى قانداي جاڭا شىعارما ۇسىنادى ەكەن دەگەن ءتاتتى تىلەكپەن جۇرەتىنىڭ دە شىندىق. مىنەكي بۇل جازۋشىنىڭ بويىنداعى دارىن قۋاتى مەن ومىرشەڭدىك كۇشىنىڭ ايعاعى ەسەپتەلەدى. ول ءبىر شىعارمادان ەندى ءبىر شىعارماعا قاراي بيىكتەپ وتىرادى دا، سونىمەن بىرگە وقىرمان ساناسى دا وسەدى دەگەن ءسوز. ال وقىرمان ساناسىنىڭ ءوسۋى بارلىق شىعارماعا بولعان رۋحاني سۇرانىستىڭ ارتۋى بولىپ تابىلادى. ەندەشە، وقىرمان ساناسىن ءوسىرۋ تەك تالانتتى جازۋشىعا عانا بايلانىستى ءىس.
ءبىر ءداۋىردىڭ ايناسى بولعان وسىناۋ قاتپارى مول، قۇلاشى كەڭ جاڭا شىعارما تۋرالى ايتۋ ءبىز ءۇشىن دە وڭاي شارۋا ەمەس. شىعارمانى بورشالاعان ياكي تالداعان وسى ەكەن دەپ اۋىزىمىزعا كەلگەندى ايتا بەرسەك، ونىمىز وي فورماسى كۇردەلى كەلەتىن جازۋشى ساناسىنا جۇك ءارى بىلايعى وقىرمان قاۋىمعا قيانات بولادى. بىزدە ءارقاشان وقىرمان مادەنيەتى، سىنشى مادەنيەتى دەگەن ءسوزسىز بولۋ كەرەك. ەندەشە، سىنشى الدىمەن اۆتوردىڭ وي- سەزىمىنە، تانىمىنا قۇرمەت ەتۋ كەرەك. سەبەبى، اۆتور، وقىرمان، سىنشى ورتاسىندا وڭايشىلىقتا بايقالمايتىن نازىكتىك بار. سوندىقتان بۇل جەردە اركىم ءارقانداي شىعارمانى ءوز سەزىمىمەن ءوزىنىڭ جەكە پىكىرىنە قاراي بەيىمدەپ جۇلمالاي بەرۋ ەشبىر مادەنيەتتىلىكتىڭ بەلگىسى ەمەس. شاماڭىز كەلسە، اۆتوردىڭ ايتپاقشى بولعانى جايىندا، شىعارما اقيقاتى جايىندا ءوز وي- سەزىمىڭىزدى شالقىتا جەتكىزىپ، وقىرماندى وي الەمىنە باستاي الساڭىز، ونىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت سانالار ەدى. ەندى نەدە بولسا «شەشىنگەن سۋدان تايىنبايدى» دەگەندەي، شىعارماداعى اساۋ سەزىم مەن اق بۇرقاق اعىستىڭ تولقىنىنا ءوزىمىزدى ءبىر مەزەت توعىتىپ كورەيىك. جاعاعا شىعا الماساق، بىلايعى وقىرمان قاۋىم كەشىرەر دەگەن ىزگى تىلەكتەمىز. ونىڭ ۇستىنە «ارۋلار» رومانى بىرەر ماقالانىڭ كولەمىنە عانا ساياتىن شىعارما دا ەمەس. سوندىقتان جەكەلىك پىكىرىمىزدى ايتساق، بۇل دا سول شىعارما تۋرالى از دا بولسا قوسىلار ۇلەس بولار دەپ ويلايمىز.
اتالمىش «ارۋلار» رومانىندا نەگىزىنەن ادەبيەتتىڭ ادام تاعدىرىنداعى ادام جانىنىڭ اسىلى مەن جاسىعى، ىزگىلىگى مەن پاسىقتىعى، ميداي شاتاسقان قۇپيا جان الەمىن بەتكە ۇستاي وتىرىپ، وعان ءۇڭىلۋ ارقىلى ادامدى ادامدىق قالپىندا بەينەلەۋ. سونداي- اق ەركىن ويلاي الاتىن، شىنايى جانى مەن كوڭىل- كۇيى بار ءتىرى كەيىپكەر جاراتۋدى ماقسات تۇتادى. شىعارمانى بەلگىلى جۇيەگە باعىندىرىپ، ال كەيىپكەردىڭ جان سەزىمىن توقتاۋ سۋعا قاماعان شاباقتاي ەتىپ تار ورىسكە قاماپ قويۋ ەشقاشان ءورىستى جازۋشىنىڭ ءىسى ەمەس. مۇنىڭ ءبارى دە قالامگەردىڭ وي شەڭبەرىنە ساياتىن ماسەلە.
«ارۋلار» رومانىنان العاش بايقاعانىمىز، وي كەڭدىگى مەن پىكىر سونىلىعى. جازۋشى تاعدىر اتتى جۇمباق الەمگە ساپار شەككەن جالعىز اتتى جولاۋشىداي حيال الەمىندە ەركىن سامعايدى. بۇگىنگى ەكونوميكا جەر شارىلانعان داۋىردە، ارينە، جازۋشىنىڭ دا وي ءورىسى بيىك بەلەسكە كوتەرىلمەسە، جاڭا شىعارمانىڭ ياكي ساۋاتتى شىعارمانىڭ تۋىلۋىنان ءسوز قوزعاۋعا قايدان بولسىن؟ سوندىقتان دا رومان ءداۋىردىڭ ءوز پىرەزەنتى بولىپ قالۋ ءۇشىن داۋىرگە سايكەس تۋىلۋى كەرەك دەپ بىلەمىز. «ارۋلار» رومانى جوعارىداعىداي كەڭ ورىستىلىگىمەن، سونداي- اق كەيبىر قاساڭ قاعيدالاردى بۇزىپ ءوتىپ، ادام جانىنىڭ تەرەڭ تۇكپىرىندەگى قۇپيالىعىن اشۋداي جاڭالىقتارىمەن ءداۋىردىڭ ءتول پەرەزەنتى بولىپ، قالام يەسى سول ءداۋىردىڭ جىرشىسىنا اينالىپ وتىر.
ادەبيەتتىڭ ادام سەزىمىنىڭ نە ءبىر تەرەڭدەرىنە ۇڭىلگەن سايىن، قولعا قالام الۋدىڭ جولى قيىنداي تۇسەدى. سەبەبى، ادامدى ەمەس، قوعامدى جازعان، ءومىردى ەمەس، كومىردى جازعان، كەيىپكەردىڭ وي- سەزىمىن ەمەس، وقيعانى جالاڭ سۋرەتتەيتىن، ءسويتىپ ءومىر اتتى وزەننىڭ بەتىمەن قايىقتاي قالقىپ وتە شىعاتىن شىعارمالار دا بار. جوعارىداعى سالا قۇلاش سويلەمنىڭ قورتىندىسى «ارۋلار» رومانى ادام جانىن زەرتتەۋ ساتىسىنداعى جاڭاشىل شىعارما ءارى بولاشاقتاعى جاڭا شىعارمانىڭ مىقتى ىرگەتاسى دەسەك ارتىق ەمەس.
شىعارمانىڭ التىن ارقاۋى بارانشانىڭ جەسىرى مەن ايەلى قازا بولعان سالت سۋديا. وسى ەكى كەيىپكەر ارقىلى جازۋشى ءبىر ەمەس، ەكى ءتۇرلى قوعامدىق فورماتسياداعى سان مىڭداعان ادامداردىڭ قيلى تاعدىرىن كورسەتەدى. ەكى كەيىپكەر ەكى قوعامنىڭ ەكى ءتۇرلى سالت- ءداستۇرى مەن قاراڭعى قالتارىسىن اشكەرلەۋگە مۇرىندىق بولىپ ايتا قالسىن اينالىق رولدارىن اتقارادى. بۇل ەكى كەيىپكەردىڭ قوعامدىق جاقتا اتقارعان رولىنىڭ ءبىر قىرى بولىپ سانالادى.
ەندى ءبىر قىرى، قازىر الەم ادەبيەتىندە باستى تاقىرىپقا اينالىپ، كۇللى جازۋشىنىڭ قالامىنا ىلىگىپ وتىرعان ەر- ايەلدىڭ جىنىستىق قۇپيالىعى تۋرالى جازۋشىنىڭ سەزىم لابىراتورياسىنداعى ءجىتى زەرتتەۋدىڭ ارقاسىندا بارلىققا كەلگەن ناتيجەسىنىڭ قوعامدىق ءتۇس الۋى ءبىر ماسەلە. ەندەشە، ەكى كەيىپكەر بۇل جاعىنداعى شيىرىققان سەزىمدىك كۇيدىڭ ايعاقتارى. بۇدان ءبىزدىڭ تۇيگەنىمىز ادامداردىڭ جىنىستىق جاقتاعى سەزىمدەرىنىڭ دە ءار ءتۇرلى دامۋ ساتىسى، جالپى ادامزات قوعامىنىڭ دامۋىنا قاراي دامي كەلە، اقىرىندا كوشەگە جالاڭاش شىققانىن، ادامداردىڭ وزدەرى دە بايقاماي قالعانىن زەردەلى جازۋشى ايتىپ سالادى. (ال بۇل العاشقى داۋىردەگى ساناسىز توبىردىڭ ارەكەتىنەن مۇلدە پارىقتى ەكەندىگىن وقىرمان تۇسىنەتىن شىعار دەپ وتىرمىز) مىنەكي ادامداردىڭ جان باعۋ جاعىنداعى تىربىڭ- تىرلىگى سانالى بولعانىمەن، ار- ۇيات، رۋحاني الەمى جاعىنداعى ءىس- ارەكەتى ەشبىر ساناسىز، تەك ءناپسى مەن سۇرقيا سەزىمنىڭ راحاتىندا داۋىرلەر بويى ماستانىپ ءبىر- اق كۇندە كورپەسى اشىلىپ قالاتىنىن بىلدىرەدى. بۇدان سۇيىسپەنشىلىككە دە سانالى ارەكەت كەرەك بولاتىنىن اڭعارۋعا بولادى.
ال جەرگىلىكتى تۇرعىندار بوگدە مادەنيەتتى قابىلداۋ بارىسىندا زوبالاڭى ارىلماي، ءولى دە ساناسىز قابىلداپ، اۋىزىنىڭ سۋى قۇرىپ تاڭىرقايدى. ايتەۋ جاراتىلىستىق عىلىمنىڭ بىتكەنىن تەحنيكالىق تەتىكپەن باسقارىپ وڭايلاستىرىپ جىبەرگەنى سياقتى، ەندى ادام بالاسىنا سۇيىسپەنشىلىك جاعى دا وڭايلاسىپ كەتكەن دەگەندەي ويعا كەلەسىڭ. بايقاساق، وسىنىڭ ءبارى ايتا- ايتا تاپتاۋرىن بولعان رۋحاني سانانىڭ كەمشىلىگىندە ەكەن، جالاڭ ەلىكتەۋ بولمىسىڭدى كۇيرەتۋ دەگەن ءسوز. ونىڭ ۇستىنە ەر- ايەل اراسىندا ماحاببات قاتىناسى تەك قۇپيالىعىمەن عانا قىمباتتى قۇبىلىس. ول تۋرالى قازاق اقىنى سەرىك اقسۇڭقار ۇلى ءبىر ولەڭىندە:
ەڭلىك- كەبەك اعىپ كەتتى جاسىنشا،
قايتەر ەدى تىلسىم سىرىن جاسىرسا.
جان باسپاعان جاپان سىندى ماحاببات،
قۇريدى ەگەر قۇپياسى اشىلسا!
- دەگەن بولاتىن. مىنەكي بۇل ەكى كەيىپكەردىڭ سەزىمدىك كۇي جاعىن اڭعارتاتىن ەكىنشى جاعى.
ال ەندى ءۇشىنشى جاعىنا نازار اۋدارار بولساق، قازىر الەم حالىقتارىندا ەكونوميكانىڭ جەر شارىلانۋى، مادەنيەتتىڭ جەر شارىلانۋىنا جول اشتى. ولاي بولاتىنى، ەكونوميكانىڭ ۇستەم ورىندا بولعاندىقتان ول ءسوزسىز مادەنيەتتى ىقپالىنا الماي قويمايدى. جازۋشى جاراتقان ەكى كەيىپكەر ءبىر- بىرىنە قايشى ەكى ءتۇرلى قوعامداعى ەكى ءتۇرلى مادەنيەتتىڭ وكىلدەرى. بۇلاردىڭ اراسىندا دىراممالىق تارتىس بار. بۇدان بىلەرىمىز ەكونوميكالىق شارىقتاۋدىڭ مادەنيەتكە جاساعان زوبالاڭىنىڭ ناتيجەسىندە ادامداردى رۋحاني جاقتان ازدىرىپ جىبەرگەندىگى.
بۇگىنگى ءداۋىردىڭ جان تامىرى بولعان ەكونوميكا قوعامدى ىلگەرلەتۋمەن بىرگە، ادامزاتقا الۋان ءتۇرلى زيانى از بولماعان الاپاتتار الا كەلگەندىگىن كورەمىز. سونداي- اق مادەنيەتتىڭ وڭىرلىك، ۇلتتىق ءتۇس الۋىمەن قاتار، ءار حالىقتا دارا ءومىر سۇراتىن قاسيەتىن دە الامىشتاپ جىبەرگەنىن بايقايمىز. وسىنى ويلاعاندا، ۇلتىمىزدىڭ تەك وزىنە عانا ءتان قىز ءوسىرۋ، كەلىن تاربيەسى جاعىنداعى الەمدىك وزىق ورەدەگى سالت- ءداستۇرىن تۋ ەتىپ تىكتەۋ كەرەكتىگىن ەرىكسىز ەسكە الاسىڭ ءارى بۇگىنگى كۇنى ونىڭ ءوز مۇراگەرلەرى جاعىنان وزەككە تەبىلگەنىنە اشىناسىڭ. ەندەشە، ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ وشكىندەۋى وشاقتاعى مازداعان وتتىڭ ءسونىپ بارا جاتقانىمەن بىردەي جۇمىس ءارى ءار حالىققا بولعان رۋحاني شابۋىل. ءار مەزگىلدەگى ادام قانىن سۋداي اعىزعان ايتۋلى دۇنيەلىك سوعىستاردان دا قيىن. اقىن قادىر مىرزالىنىڭ «بەيبىت كۇننىڭ ءوزى كۇرەس مىلتىقسىز» دەگەنىندەي، اسا قاۋىپتى جايدى اڭعارتادى. ەندىگى جەردە ادامزات وسى رۋحاني شابۋىلعا قالاي توتەپ بەرەدى ماسەلەسى ورتاعا قويىلادى. جازۋشى شىعارماسىندا حالىقتىڭ كوكەيتەستى ماسەلەلەرىن كوتەرسىن- اق، الايدا وعان شىعار جول تاۋىپ بەرە الماسا، شىعارما قايراتسىزدىق تانىتادى. ياعني كۇش- قۋاتى جوق، تەك سەزىنۋ ساناسىنان اسا المايتىن سالعىرتتىق بايقاتادى. سوندىقتان اۆتوردىڭ قىراعى دا كورەگەن جۇرەك كوزى عانا بارلىعىن اڭعارىپ، وعان شىعار جول ىزدەۋگە ۇمتىلادى. ەندى وسى ويلار كوركەم شىعارمادا بەينەلەنىپ، وقىرماندى رۋحاني جاقتان وياتادى دەگەن ءسوز. ويانۋ ءارقانداي تىرلىكتىڭ جاڭا باستاماسى. كوركەم شىعارمانىڭ ماقساتى مەن مۇراتى دا ءدال وسىمەن قۇندى.
جوعارىدا ادامداردىڭ ماحابباتتىق سەزىمدەرىنىڭ ءبىر قوعامدى شارپيتىن رۋحاني اشارشىلىققا اپارىپ سوققاندىعى جايىندا تيپتىك كەيىپكەرلەردىڭ ءىس- ارەكەتىنە، وي- سەزىمىنە ارقا سۇيەي وتىرىپ ءوز ويىمىزدى ايتتىق. ەندى تومەندە اتالمىش روماننىڭ وقيعالىلىعى مەن ءتىلى جايىندا دا ايتا كەتپەكشىمىز. «رومان ءبىر ءداۋىردىڭ ايناسى» دەگەندى ونەر سۇيەر قاۋىمنىڭ ءبىرقىدىرۋى بىلەدى. راسىندا، رومان وتە كۇردەلى كەسەك تۋىندى بولادى ەكەن، ارينە، ءبىر نەمەسە، شەبەرلىگى جەتكەندە، بىرنەشە ءداۋىردى قامتىپ سۋرەتتەپ بەرەرى حاق.
ەندەشە، تىلىمىزگە تيەك بولىپ وتىرعان «ارۋلار» رومانى ەسكىلى- جاڭالى ەكى ءداۋىردى سۋرەتتەپ وتىرعانىن وقىعان ادام تۇسىنەدى دەپ بىلەمىز. روماندا وسىزامانشىلدىق وي دا باسىم ورىندا تۇرادى. جازۋشى وسىزامان شىندىعىن شىتىرمان سيۆجەتكە قۇرعان ءارى ەكونوميكا مەن مادەنيەتتىڭ جەر شارىلانۋى سىندى ۇلى اۋقىمنىڭ ادامنىڭ جان دۇنيەسىن دە ازدىرىپ، الۋان اعىسقا اپارىپ، ءداۋىردىڭ اساۋ تولقىنىنا توعىتىپ، ءبىر ءبولىم باعدارسىزداردى بارلىققا اكەلگەنىن اشىنا ايتادى. ەسكىلى- جاڭالى ەكى ءداۋىردى بەينەلەپ، ونداعى ادام تاعدىرىنا ۇڭىلگەندە، اۆتور وي جانە كوزقاراس جاعىنان ايتار ويىن ايتىپ ۇلگىرسە، روماننىڭ كولەمى جاعىنان باسى ارتىق، بىلايشا ايتقاندا، ءبىردى ايتىپ، بىرگە كەتەتىن، وقيعا قۋالاپ، ونان قالسا، قىزىل ءسوزدى قىزىقتاپ، اقىل ايتىپ ءتىپتى، وقىرمانعا بەلگىلى زاتتارعا تۇسىنىك بەرىپ، ۇزاق سويلەپ وتىرىپ الاتىن ناشار ادەتتەن مۇلدە اۋلاق تۇردە قيمىل جاسايدى. مۇنداي ادەت جازۋشىدا بۇرىننان جوق دەرلىك ءتاسىل دەۋگە بولادى.
زاتىندا شىنايى قالامگەر ەكىنىڭ ءبىرى بىلەتىن شىندىقتى ايتىپ شىعارما جازۋعا وتىرمايدى. جالاڭ يدەياعا عانا جابىسىپ الىپ، ونى قان- ءسولسىز وقيعاعا قۇرىپ بايانداپ بەرۋ قالامگەردىڭ كوركەمدىك مۇراتى دا سانالمايدى. قالامگەردىڭ دارىنى تەك ەل كوزىنە ىلىگە بەرمەيتىن تاساداعى شىندىقتى جانە قوعامدىق كىناراتتى بايقاۋمەن، سوعان تەرەڭ تۇجىرىم جاساۋمەن. سونداي- اق ءوزى سەزگەن جايلاردى توتە ايتا سالماي وبرازداپ، استارلاپ، ءتىلدىڭ مامىعىنا وراپ ۇلپىلدەتىپ جەتكىزۋگە تىرىسىپ، تىڭنان جول ىزدەۋ. وي مەن ءتىل ەكەۋىندە جاڭارتۋعا كۇش سالۋ دەسەك، بۇل بۇگىنگى كوركەم ادەبيەتتىڭ تالابىنا سايكەسەدى دەگەن ءسوز. سوندىقتان دا بۇگىنگى كۇنى شىعارماعا قويىلاتىن تالاپ ەمەۋرىنمەن ايتار ويدى استارلاپ جەتكىزۋ، وقىرماندى ويعا جەتەلەۋ ءارى ويلانۋعا مۇمكىندىك قالدىرۋ. ەشقاشاندا ءبىر ساعاتتىق ساباقتى تۇسىندىرگەندەي اۆتور الدىعا ءتۇسىپ الىپ جەلىپ وتىرۋ استە ەمەس. ەگەر جازۋشى جاي ادامدار بىلەتىن جايلاردى وقيعاعا قۇرىپ، كۇنى كەشكە دەيىن قارابايىر اڭگىمەنى سۋشا ساپىرىپ، ءۇرتىس اۋىزەكى تىلمەن بايانداي بەرسە، وندا ونى قالايشا حالىقتىڭ جازۋشىسى ياكي پاراسات بيىگى دەۋگە بولسىن؟ ! (ءبىر عاجابى قازىرگى شىعارمالاردىڭ دەنى اۋىلداعى ەكى ايەلدىڭ وت باسىنداعى اڭگىمەسىنە ۇقساپ بارادى) .
جازۋشىنى اۋىز ەكى اڭگىمەشىدەن پارىقتاندىراتىن دا ونىڭ پايىم- پاراسات بيىگى بولماق. قازىر كوبىندە ادەبيەت اۋقىمى ەسسە- ەستەلىك، ءومىر- بايان، قاتارلى جانرلارعا اۋىسىپ، تاريحي شىعارمالارمەن وركەندەپ، ءتىپتى كەيدە شىن جازۋشى مەن اۋىل اڭگىمەشىسىن ايىرا الماي قالاتىن كۇيگە دە جەتتىك. ونداي بولسا، ادامزات وي- ساناسى ۇزدىكسىز ورلەپ وتىرعان بۇگىنگى كۇنى، قالام يەسىنە قويىلاتىن تالاپ ءبىز ويلاعانداي استە جەڭىل بولماۋى كەرەك. بۇدان شىعار قورتىندى قولىنا قالام العاننىڭ ءبارى جازۋشى ەمەس دەگەندى اسقار اتالاتىن ونەردە نە قۇن قالدى دەيسىڭ؟! ەندەشە، قالامگەرلىك جاي ساۋاتتى، ازىراق كوركەمدىك يقۋاتى مەن ەبى بار ادامداردىڭ اينالىساتىن جۇمىسىنا اينالىپ قالماۋ كەرەك.
ناعىز ءسوز زەرگەرىندە تۇنىپ تۇرعان كوركەم ءتىل، سونداي- اق تابيعاتقا قاتىستى دارا تالعام، ادام اتاۋلىدا ەكىنىڭ بىرىندە بولا بەرمەيتىن ۇشقىر قيال، اسقاق رۋح بولۋى شارت. بىرەر اۋىز سوزبەن ايتقاندا، قالامگەر جۇرەگى ارعى- بەرگى تاريحتىڭ، جاراتىلىس الەمىنىڭ التىن قازىناسىنا تولى بولعاندا عانا، پاراساتتى شىعارما ومىرگە كەلەدى. جازۋشى ءۇشىن تەك جالاڭ ءومىر تاجىريبەسىنە، كورگەن- بىلگەنىنە، ومىردەن تۇيگەنىنە سۇيەنۋ دە ازدىق ەتەدى. بىلايشا شاما كەلسە جالپى ادامزات تاريحى مەن مادەنيەتىن ءبىرشاما قانىق بىلەتىن ءبىلىمى بولسا، ەندى وعان جەكەلىك تاجىريبەسى مەن تالانتى قوسىلسا، مۇنىڭ ءوزى ءومىر كوركەمدىگىن ونان ارى قۋاتتى ەتىپ، ادامدارعا نازىك تە سىرلى، مۇڭلى دا كۇيلى، سەزىمدى ەلىتەتىن كوركەمدىك سۇلۋلىق سەزىمىن باعىشتاۋدان قول ۇزە المايدى. ۇيتەتىنى كوركەم شىعارما عىلمي قاعيدالاردىڭ دا ءۇيىندىسى ەمەس. قايتا ادام سەزىمىنە قاتىستى بيىكتىكپەن ولشەنەدى. بۇل جازۋشىنىڭ ەستەتيكالىق تالعامى مەن كوركەمدىك مۇراتىن بەينەلەيدى. ايتىلمىش «ارۋلار» رومانىنىڭ اۋىز ەكى اڭگىمەدەن اۋاشالىعى، قارابايىر وقيعادان اۋلاقتىعى، سارنامپازدىق، شەشەندىك يدەياسىنىڭ جوقتىعى، سونىمەن قاتار ەستەلىك سيپاتتى ەسكە الۋدىڭ دا بايقالمايتىندىعى ونى باسقالاردان دارالاندىرىپ، جاڭا شىعارما ەكەندىگىن راستاي تۇسەدى.
ەندى ماقالامىزعا قويىلعان تاقىرىپقا ساي، باعانا ءسوز بولىپ كەتكەن بارانشانىڭ جەسىرىنە قايتا ورالايىق. كوركەم شىعارمانى باعالاعانىمىزدا كوبىنەسە كەيىپكەر وبرازىنىڭ كوڭىل كۇيىن، جان الەمىن ىشكەرلەي سەزىنۋگە، بىلايشا ايتقاندا، سەزىمدىك جاقتان شىنايى سەزە الىپ، ونى اقىل تارازىسىمەن ولشەسەك، كەيىپكەرلەردىڭ جان دۇنيەسىنە جاقىنداۋىمىز ابدەن مۇمكىن. كەيىپكەرلەردىڭ جان دۇنيەسىن زەرتتەي ءبىلۋ، تۇسىنە ءبىلۋ، ارينە، اۆتوردىڭ قاجىر- قايراتى مەن كۇللى پاراسات قۇزىرىنا جول اشۋ بولىپ تابىلادى. شىعارماداعى جاس جەسىردىڭ قيىننان قيىستىرىلعان تاعدىرى، تاس تىرلىككە قارسى قايسارلىعى، جانىنىڭ ەڭ تۇنىق سىرى مەن جانارىنان اعىپ تۇسكەن كىرشىكسىز تامشىلار، ارينە، ءبىزدىڭ ءوز ارپالىسىمىز سياقتى بولادى دا تۇرادى. ەندى ارۋدىڭ ءمولدىر جانارىنىڭ مونشاق مۇڭى تاس تاعدىردى جىبىتە المايدى. ارينە، ءومىردىڭ زاڭى وسىلاي، ەندەشە باستابىندا- اق ءسامبى تالداي سولقىلداعان ۋىز شاعىندا- اق جان سەرىگىنەن ايىرىلىپ، تاعدىر تۇمانىندا باقىتىنان اداسقان جاس جەسىردىڭ كوڭىلىن تۇسىنەر پەندە بارما؟ ماسەلە وسىندا. ەگەر بار بولسا، ول ءومىردى اينا- قاتەسىز سىزىپ بەرگەن جازۋشى كوڭىلىن ۇعىنعان جان بولار ەدى.
شىعارمادا كورگىلىگى باسىنان اسقان جاس جەسىر كوز جاسىن كولدەتە وتىرىپ، اق باتانىڭ الدىندا اتا- بابانىڭ جولىن بەرىك ۇستانىپ، ماڭگىلىك ماحاببات سەزىمى مەن باقي دۇنيەگە كەتكەن ارسى ازاماتىنىڭ ارۋاعى الدىندا تۇل جەسىرلىك كەبىن كيۋگە رازىلىعىن ءبىلدىرىپ قاسام ىشەدى. مىنە بۇل جازۋشى جاراتقان كەيىپكەر وبىرازىنىڭ ىشىندەگى ءبىر كەرەمەت. بۇلاي دەر سەبەپ بارانشانىڭ جەسىرى دارالىعى باسىم تىڭنان جاراتىلعان دارا كەيىپكەر. ادامدى ويعا سالاتىنى باسقا شىعارمالاردا باس كەيىپكەر جەسىر ايەل نە سەزىمنىڭ ەركىندە كەتىپ باسقا بىرەۋمەن كوڭىلدەس بولادى، نە اكەسىز ۇرپاقتى دۇنيەگە اكەلەدى. قالايدا ايەل كەيىپكەر تاعدىرى تۋرالى نە قوعامنان كورەسىڭ، نە كەيىپكەردىڭ وزىنەن كورىپ لاعىنات ايتاسىڭ. مىنەكي وسىنداي بولاتىن. ال بۇل شىعارمادا اۆتور وقىرمانعا سالماقتى وي تاستاپ، امالسىز وزىڭمەن ءوزىڭ عانا قالاسىڭ. جاس جەسىردىڭ جانىندا شاڭىراق مۇراگەرى شيكى وكپە ۇلى قالعانىنا شۇكىر دەيىك! ەگەر ول بولماعاندا الدەقالاي بولار ەدى؟ شىعارمادا ەرىنەن مەزگىلسىز ايىرىلعان ايەلدەردىڭ ايانىشتى تاعدىرى باياندالادى.
شىندىعىندا، مۇنداي ادامدار ءوز ورتامىزدا دا بۇگىنگى كۇنى ايتەۋ ءبىر تاڭىرىنە سىيىنىپ ءجۇرىپ جاتقانىن كورىپ تە ءجۇرمىز. ەندەشە، جازۋشىنى ويلاندىرعان الەمدەگى جەسىرلەر تاعدىرى ەكەندىگىن بىلگەن ءجون. اۋمالى- توكپەلى زامانداعى جەسىرلەر تاعدىرى ءبىزدىڭ سوناۋ ارعى اتا- بابامىزدىڭ شەرلى شەجىرەسىنداي قۇلاعىمىزدا جاڭعىرادى دا تۇرادى. شىعارمادا وتكەن زامان مەن بۇگىنگى كۇننىڭ ماسەلەلەرى ءسوز بولىپ، جەسىرلەردىڭ قىم- قۋىت تاعدىرى ايتىلادى. سونىمەن بۇگىنگى كۇننىڭ جەسىرلەرى بارعان سايىن كوبەيۋدە، وندا سانسىزداعان تراگەديالى تاعدىرلاردىڭ شىعار جولى قايدا؟ بىزشە، شىعارماداعى تولعاقتى وي دا، توقتالار ماسەلە دە وسى ارادا ما دەپ ويلايمىز.
ءيا، وقىرمان، ومىردەن ءوز باقىتىن، ءوز نەسىبەسىن ىزدەمەيتىن پەندە كەمدە- كەم شىعار- اۋ. ەندەشە، ءوز باقىتىن كۇتىپ شىعار جول ىزدەپ جانتالاسقان جەسىرلەردىڭ كۇنى، قايشىلىققا تولى ءومىرى، ايانىشتى تاعدىرى جايلى ويلاپ كورىڭىزدەرشى! بۇل جاعى روماندا قاندايلىق دارەجەدە ءسوز بولعانىن «ارۋلار» رومانىن بىرەر پارىقتاعاسىن ءوزدى- وزىڭىزبەن قالىپ ويلانارسىزدار. ادام بالاسىن ازدىراتىن دا، قۇرتاتىن دا ومىرگە ەرەپايسىز وگەيلىك پەن جاپادان جالعىز قالىپ، وسى جالعىزدىقتان قۇلازۋ ەمەس پە؟ ەندەشە، اۆتور وسى ءبىر شىعارماسى ارقىلى بىزگە ادامزاتتىڭ كۇللى قاسىرەتىنىڭ قالاي كەلگەندىگىن ۇعىندىرىپ تۇرعان سياقتى. شىعارماداعى جەسىرلەردىڭ ايانىشتى تاعدىرى ادام بالاسىنىڭ باسىنا تونگەن قاتەر ەمەس دەپ كىم ايتا الادى.
زاماننىڭ قايعىسى ارينە، جازۋشىنىڭ قاسىرەتى ەكەندىگىن وسىدان- اق بىلۋگە بولادى. بۇل بۇگىنگى شىعار جول ىزدەپ ارىپتالاسقان سانسىزداعان ادامنىڭ كوكەيىندە جۇرگەن ءارى ءوز باسىنان كەشكەن قايعىلى حال ەكەندىگى راس. ءومىردىڭ وزەگىنەن ءورىلىپ، زاماننىڭ شىڭعىرعان شىندىعىن ايتقان ءداۋىردىڭ جىرشىسى شىنايى جازۋشى عانا وسىنداي كۇردەلى ماسەلەلەردى ايتۋعا حاقىلى ەكەندىگىن روماندى وقىعاسىن بارىپ ۇعىنعانداي بولدىق. مەيلى ەر، ياكي ايەل بولسىن، جەسىرلىك پەن جەتىمدىكتىڭ الدى بۇلدىر. الدا قانداي تاعدىر كۇتىپ تۇرعاندىعىن بولجاۋعا بولمايتىن قاتەرلى جول. جالعىزدىق ادام پەندەسىنە تۋادا جابىسقان قاسىرەت ەمەس. دەسە دە ونى كەلتىرىپ شىعارار فاكتورلاردى ادامدار وزدەرى دايىنداپ الاتىندىعى ارينە، شىندىق. ونىڭ ۇستىنە بۇل ارادا تاعدىر دەگەنىمىز شامالاپ بىلۋگە بولمايتىن، قاشىپ قۇتىلۋعا دا كەلمەيتىن بولمىس. بۇل جاعى شىعارمادا شىنايى كورنەكتىلەنەدى. ولاي بولاتىنى يت ماي جەمەيتىن زاماندا اتاعى جەر جارعان سۋديا نە ءۇشىن جالعىزسىرايدى؟ نە ءۇشىن سەرگەلدەڭ تۇرمىسقا تاپ بولادى؟ مۇنىڭ ءوزى ەشكىم دە شامالاپ بىلۋگە بولمايتىن ونىڭ شىنايى ماڭدايىنا جازىلعان جازمىش ەكەندىگىن سۋديا وبىرازىنان بىلۋگە بولادى.
سوندىقتان «ارۋلار» رومانىنا ادامنىڭ شىنايى تاعدىرى ارقاۋ بولىپ، جالعىزدىق، جەسىرلىك تۋرالى ماسەلەلەر كوتەرىلەدى. مىنەكي بۇدان الەمگە ايگىلى جازۋشى گابريەل گاريا ماركەستىڭ «ءجۇز جىلدىق جالعىزدىق» رومانىنان كەيىنگى ءوز ورتامىزدا تاعى ءبىر «جالعىزدىقتىڭ» بوي كوتەرگەنىن بايقايمىز. ءبىز مۇندا اۆتور سول شىعارمانى كورىپ، سوسىن رومان جازۋعا وتىردى دەۋدەن مۇلدە اۋلاقپىز. سونداي- اق ونىمەن سالىستىرۋ دا ويىمىز جوق. تەك ءبىزدىڭ دە ءوزىمىزدىڭ ماركىسىمىز بار دەمەكشىمىز. سوسىن ۇقساس تاقىرىپتى ۇقساماعان ورتادا بەينەلەپ، ۇقساماعان تيپتىك كەيىپكەرلەر جاراتۋ ارقىلى جالعىزدىقتىڭ سان الۋان سىرىن اشۋ جاعىنان بەلگىلى تامىرلاستىقتى بايقايمىز. ال ءبىزدىڭ ماقالامىزدىڭ «جالعىزدىقتان كەيىنگى جالعىزدىق» دەپ اتالۋىنىڭ سەبەبى دە جۇماباي ءبىلال ۇلىنىڭ وي ءورىسى كەڭ، ىزدەنىسى مول، ۇزدىكسىز تۇلەپ وتىراتىن، كوركەمدىك كوكجيەگى الىس، زەرتتەرمەن جازۋشى ەكەندىگىنىڭ ايعاعى بولماق.
تۇردىحان ايدارحان ۇلى
