قازاق قاسيەت تۇتقان كيەلى قۇستار
قازاقستاندا 500 دەن اسا قۇستىڭ ءتۇرى مەكەندەيدى ەكەن. ولاردىڭ ءبىرى - جىل قۇستارى بولسا، ءبىرى - جىرتقىش، ال ەندى ءبىرى - قىسى- جازى قازاق دالاسىنان شىقپايتىن جەرشىل قۇستار. قازاق كيەلى ساناعان قۇستارعا كەلەتىن بولساق، وندا ەڭ الدىمەن قىران بۇركىت ويعا ورالادى. حالقىمىز بۇركىتتى كەربەز، پاڭ، تاكاپپار قۇس سانايدى. قۇس پاتشاسى بۇركىت دەپ بىلگەن. سوندىقتان اسپانمەن، كوكپەن تەڭەپ، «دالا سەرمەڭدەسى» ، «كوك ءتاڭىرىسى» ، «مۇزبالاق» ، «اسپان پەرىسى» ، «قاناتتىلار حانى» دەپ قاستەرلەگەن. بۇركىتتى اقيىق، مۇزبالاق، قاراشا، كوكتابان، شوگەل، كوك بۇركىت، سۋ بۇركىت، دالا بۇركىت، تاۋ بۇركىتى دەپ تە اتايدى.
جاياۋ مۇسانىڭ «كوكمويىن» ، شايماننىڭ «سارشولاق» ، اقان سەرىنىڭ «قاراتورعاي» سىندى داڭقتى قۇستارى بولعان. ول ەل- جۇرت ءالى كۇنگە دەيىن اڭىز قىلىپ ايتىپ جۇرەدى. بۇركىت - جەتى قازىنانىڭ ءبىرى، ەر جىگىتتىڭ نە اسىلىنىڭ ءبىرى. حالقىمىز بالاسىنا بۇركىتتەي العىر، قىراعى، باتىل بولسىن دەپ بۇركىت، بۇركىتجان، بۇركىتبەك، بۇركىتباي دەپ ات قويعان. بۇركىتتى كيە تۇتقان حالىق ول ولسە، يەسى ونىڭ قاۋىرسىنى مەن مامىعى، قۇيرىعى نە تۇياعىن ۇيگە، تورگە ءىلىپ قوياتىن بولعان. كەيدە بەسىكتىڭ باسىنا دا ىلەتىن بولعان. بۇل - «بۇركىتتەن پالە- جالا، جىن- شايتان قاشادى» دەگەن نانىم- سەنىمنىڭ نىشانى.
قازاق تۇسىنىگىندەگى تاعى ءبىر كيەلى قۇس - اققۋ. «اققۋدى اتپا، كيەسى اتادى» دەپ اققۋ مىلتىق كەزەمەيتىن بولعان. مۇقاعالي ماقاتايەۆتىڭ «اققۋلار ۇيىقتاعاندا» پوۆەسىندە اققۋعا وق اتۋدىڭ قانداي زوبالاڭ، وڭباعان ءىس ەكەنى باياندالادى. اققۋدىڭ كيەسى ۇرعان انانىڭ تاعدىرى باياندالادى. قازاق تىلىندە «اققۋدىڭ توپشىسىنداي»، «اققۋدىڭ ۇنىندەي»، «اققۋدىڭ كوگىلدىرىندەي»، «اققۋدىڭ مامىعىنداي»، «اققۋدىڭ سىلانۋىنداي» ءتارىزدى سان الۋان تۇراقتى ءسوز ورامدارى بار. اققۋدى سۇلۋلىق پەن ماحابباتتىڭ بەينەسىنە تەڭەگەن. اققۋدىڭ قاسيەتى دە سول - ماحابباتقا بەرىكتىگى. اققۋدى پاك، تازا، قۇس تورەسىنە بالاعان. حالىق اققۋدىڭ كەربەزدىگى مەن پاكتىگىنە قىزىعىپ، وعان ارناپ كۇي شىعارعان. قوبىزدىڭ كۇڭىرەنگەن ءۇنى اققۋدىڭ سۇڭقىلى مەن قاناتىنىڭ سىبدىرىن سەزدىرىپ، تىڭداعان ادامعا تەبىرەنىس سىيلايدى.
كيەلى قۇستاردىڭ ءبىرى - قارلىعاش. جىل قۇسى سانالاتىن قارلىعاشتىڭ ۇياسىن بۇزبايدى، بالاپانىنا تيىسپەيدى. قارلىعاش ۇيا سالعان ءۇي مەن قورانى كيەلى سانايدى. قارلىعاش ەلگە ورالعاندا جاقسىلىققا بالايدى. ءتىپتى، «قارلىعاش اۋليە» اتانعان تولە بيدەن قالعان مىنانداي اڭىز بار. ەل اۋعان «اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاما» كەزىندە تولە كيىز ءۇيىن جىقپاي، قاسيەتتى جۇرتىن قيماپتى. سوندا جوڭعار قولباسى تولە بيدەن كوشپەي قالۋىنىڭ سىرىن سۇراپتى. - شاڭىراعىما ءبىر بەيكۇنا قارلىعاش سالىپ ەدى. ول - جەر بەتىن توپان سۋى باسقاندا نۇق پايعامباردىڭ كەمەسىن ساقتاپ قالعان، ادام بالاسىن جىلان شاقپاق بولعاندا قىزعىشتاي قورىعان قۇس. وسىنداي كيەلى قۇستىڭ ۇياسىن بۇزىپ، بالاپاندارىن زارلاتىپ- سارناتىپ كەتە المادىم، - دەيدى دانا تولە بي. «ءبىر اۋىز ءسوزى مىڭ اۋىز سوزگە تاتيتىن» تولەنىڭ عاجايىپ بولمىسىن، ءادىل شەشىمىن تانىعان جوڭعار قولباسشىسى: - شىن اۋليەنىڭ ءوزى ەكەن، - دەپ وزىنە دە، ەلىنە دە كوز الارتپاپتى.
قازاق قۇرمەت تۇتقان كيەلى قۇستاردىڭ تاعى ءبىرى - ناۋرىزەك. ناۋرىزەك - ناۋرىز ايىندا ۇشىپ كەلەتىن كوكتەم قۇسى، تورعاي. ەل ىشىندە ناۋرىزكوك، ناۋرىز تورعاي، جىلقىشى قۇس نەمەسە كوكقۇس اتالاتىن جۇدىرىقتاي عانا جىل قۇسى وكپەك ەسىپ، قار ەري باستاعاندا وزگەلەردىڭ الدى بولىپ ۇشىپ كەلەدى. ونى دا ەل- جۇرت جازدىڭ بەلگىسى رەتىندە كۇتىپ جۇرەدى. ونى العاش كورگەندەر «ناۋرىزكوگىم كەلدىڭ بە؟ « دەپ شاقىرىپ، جەم بەرەدى. ناۋرىزەكتى ەشكىم قۋمايدى، ۇركىتپەيدى، ونى باقىت قۇسى قاتارىنا قوسادى. ول كەلگەن سوڭ كۇننىڭ سۋىعى سىنا باستايدى، وتە ءبىر سۋىق، بوراندى كۇندەر بولمايدى. تاعى قانداي قاسيەت قونعان قۇستاردى بىلەسىزدەر؟
Massaget.kz
