تۇركىستاندا ورتاعاسىرلىق كوشە زەرتتەلىپ جاتىر
ورتاعاسىرلىق باس كوشەدە قولعا الىنعان جۇمىستى قر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ باستاماسىمەن «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي- مادەني قورىق- مۋزەيى جانە «قازقايتاجاڭارتۋ» مەكەمەسىنىڭ ارحەولوگيالىق توبى جۇرگىزۋدە.
«باس كوشەنىڭ ۇزىندىعى - 620 مەتردى، ەنى - 5 مەتردى قۇرايدى. قازىرگى تاڭدا 100 مەترگە جۋىق جەردە ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى ءجۇردى. بيىلعى جىلى 320 مەتردەن اسا اۋماقتى زەرتتەۋىمىز قاجەت. جولدىڭ قوس قاپتالىنداعى تۇرعىن ۇيلەرمەن قوسا ەسەپتەگەندە تاريحي كوشەنىڭ ەنى 25 مەترگە دەيىن ۇلعايادى. بۇل كوشەنىڭ بويىندا ەسىم حان نەگىزىن قالاعان حان ورداسى مەن حان مەشىتى بار. ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان تابىستار بۇل ورىننىڭ التىنشى قۇرىلىس قاباتى XVII عاسىردىڭ سوڭى مەن XVIII عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسى اراسىندا قالىپتاسقاندىعىن، ياعني بۇل كەزەڭدە حان ورداسىن - تاۋكە، قايىپ، بولات، سامەكە جانە ابىلمامبەت حانداردىڭ مەكەن ەتكەن كەزەڭىنە سايكەس كەلەتىنىن كورسەتەدى.
1743-1745 -جىلدار ارالىعىندا سامەكە حاننىڭ ۇلكەن ۇلى سەيىت احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ شىعىس بەتىنەن ەكىنشى حان ورداسىن قالىپتاستىرادى. ابىلمامبەت حان ولگەن سوڭ (1771ج. ) قازبا جۇرگىزىلىپ جاتقان وردانى ونىڭ ۇلى بولات حان 1798 -جىلعا دەيىن مەكەن ەتكەن دەگەن تۇجىرىم جاساۋعا بولادى، - دەدى «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي- مادەني قورىق- مۋزەيىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى، ارحەولوگ مارات تۇياقبايەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا، 2011-جىلى قازبادان ارشىلعان بولمەلەردىڭ 15- ءىنىڭ قابىرعالارى ساز كەسەكپەن قايتا ءورىلىپ، ساقتالۋىنا جانە ماڭىزدىلىعىنا قاراي ولاردىڭ بيىكتىكتەرى 1,2 م- دەن 2 م دەيىن كوتەرىلدى.
«بولمەلەردەگى سىپالار، تاندىرلار، تاشناۋلار، ساندالدار قايتا قالپىنا كەلتىرىلدى. قابىرعالارى سابان ارالاس سىباقپەن سىبالىپ حاننىڭ تۇرعان ءۇيىنىڭ ءبىر بولىگى سول زامانعى كورىنىسىمەن جاسالعان»، - دەيدى ول.
ارحەولوگ مارات قىمىز ۇلىنىڭ ايتۋىنشا قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى مەن «جەتى اتا» قاقپاسىنا دەيىنگى ارالىقتى جالعايتىن جەتى اتا كوشەسى 1950 -جىلدارعا دەيىن جۇمىس ىستەپ تۇرعان. اتالعان اۋماقتىڭ تاريحي ورنى ساۋدا- ساتتىق پەن قولونەرشىلەردىڭ مەكەنى بولعان. وسى ورايدا كوشەنى XVIII عاسىرداعى بولىگىنە دەيىن زەرتتەپ، جولدىڭ قوس قاپتالىنداعى ۇيلەردىڭ دە ورنىن اشىپ، قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جوسپارلانعان. ناتيجەسىندە، تۇركىستان قالاسىنا كەلگەن تۋريستەر قىش، اعاش، كەراميكادان جاسالعان قولونەر بۇيىمدارىن ساتىپ الىپ، ءتىپتى قولونەرشىلەرمەن بىرگە جاساپ، ۇيرەنۋگە دە مۇمكىندىك الماق.
سونداي- اق، ەجەلگى شاھارعا ساياحاتتاپ كەلگەندەر تاريحي ورىنداردى تاماشالاپ قانا قويماي، حاندار مەن بيلەر ءمىناجات ەتكەن مەشىتكە دە باس سۇعىپ، حان ورداسىمەن دە تانىساتىن بولادى.
