قازاق سازىنىڭ قىزعىش قۇسى

قاسات قاردىڭ كوبەسىن قاقىراتا سوككەن ميزامشۋاق ماڭايدى مامىراجاي ماۋسىمعا شومىلدىرىپ، مايدىڭ جەلى جۇمساق ەسەدى.

بوزتورعايدىڭ سيقىرلى اۋەنى بوز قىراتتاردى سىرلى سازعا بولەپ، سارىارقانىڭ كەڭ جازيراسى وسى جاتقاندا تاتتىمبەتتىڭ شەرتپە كۇيلەرىندەي توگىلە، قوياندى جارمەڭكەسىندە ءبىرجان ءان سالىپ جاتقانداي تەربەلەدى. قىردىڭ قازاعى مالىن الدەقاشان دالاعا جايىپ، تىرلىگى كوپ- كورىم وڭالىپ قالعانى دا بايقالادى. اڭعارعان جانعا دالا تىنىسىنىڭ وزىنەن سول مەكەندى قونىس ەتكەن الەۋمەتتىڭ كوڭىل كۇيىن بارىنشا شامالاۋ قيىن ەمەس.

بايتاقتىڭ ءتوسى ءان سالىپ جاتسا، ونى جايلاعان جۇرتتىڭ دا كوكىرەگىنەن تۇنىق اندەر ەركىن توگىلەتىنى بەلگىلى.

سەمەيدەن پوشتا ارباسىمەن قۋ بولىسىنا لاۋلاپ، ات ايىرباستاپ، بىرنەشە كۇندىك جولدىڭ كوبىن ەڭسەرگەن زيالى ەكەۋدىڭ ورىسشا كيىنگەن، ءتۇرى دە ازياتقا ونشا كەلىڭكىرەمەيتىن اقشىل سارى، شوقشا ساقالدىسى وسىناۋ كورىنىسكە اڭگىمە اراسىندا مۇقيات قاراپ كەلەدى. ونىڭ قاسىنداعى اقسۇيەك ازاماتتىڭ دا وقىعان قازاق ەكەنىن بىردەن اڭعارۋعا بولادى. ءسوزى حالىقشىل، ويىن ازات ايتىپ، بويىن تەكتى ۇستاپ وتىرادى. قيمىلىن بەكزات باعاتىن ەكەۋدى العاش كورگەننەن-اق ءبىر- ءبىرىنىڭ اڭگىمەسىن عانا ەمەس، تۇتاس تۇلعالارى دا ءبىر- ءبىرىن تولىقتىرىپ كەلە جاتقانىن باعۋ قيىن ەمەس. شىنىندا دا بۇلار كىم ەدى؟

ارقانىڭ قۇيقالى قونىسى سانالاتىن - سول كەزدەگى مەڭدەشوۆ بولىسى، كەيىننەن قۋ، ەگىندىبۇلاق اۋدانىنا بۇل ەكەۋى نەندەي ۋكازبەن كەلە جاتۋى مۇمكىن؟ بۇل ادەپكى سىيلاستىقتان قازاق رۋحانياتىنا كەيىن قانداي يگىلىك كەلدى؟ ءبىر عانا انىق جايت بار، ول - وسىناۋ ەكى زيالىنى قازاقتىڭ مادەني باي قازىناسى، كوشپەلى تۇركى جۇرتىنىڭ ەسكى ءانى مەن كونە كۇيى ەت جاقىن تۋىس، ءتىپتى ەڭ جاقىن باۋىر ەتكەنى ەدى.

ەكەۋدىڭ ءبىرى، ءوزىمىز دە شامالاپ وتىرعانداي، 1920 -جىلى قازاقتىڭ تۇڭعىش استاناسى ورىنبورعا كەلىپ، ۇلان- بايتاق دالانى ءوز ىقتيارىمەن شارلاپ، ۇلتىمىزدىڭ كونە سارىندارىن كومبەدەن ارشىپ الا، الەمگە مۋزىكا عىلىمىنىڭ ساۋاتتى تىلىمەن العاش تانىستىرعان بەلگىلى ەتنوگراف عالىم، مۋزىكاتانۋشى، تالانتتى كومپوزيتور - الەكساندر زاتاەۆيچ بولاتىن.

ونىڭ قاسىنداعى تەكتى قازاق بولسا - سول ساپار بارىسىندا 1926 -جىلى بالقانتاۋدىڭ باۋىرىنا اق بوز ءۇي تىككىزىپ، قازاقتىڭ شيراق جىگىتتەرىنە تاپسىرما بەرگىزىپ، ۇلتىمىزدىڭ ۇلىق ونەرىن ناسيحاتتاتۋعا، ۇقىپتاپ جيناتۋعا زاتايەۆيچتى قازاق ورتاسىنا ەرتىپ اكەلە جاتقان ق ا ك س ر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى نىعمەت نۇرماق ۇلى ەدى.

بەلگىلى جۋرناليست، عالىم زارقىن تايشىباي جازعانداي، زاتايەۆيچ سول ساپارىندا وتە ءساتتى جولجازبالار جازىپ، ەكى اپتا ىشىندە قارقارالى، قۋ، باياناۋىل جاعىنان 400-دەن اسا ءان مەن كۇيدى حاتقا تۇسىرگەن. قۋ باۋىرىندا ول عابباس ايتبايەۆ، مۇسىلمانقۇل ءابسالىقوۆ، قارت كۇيشى كورپەباي سياقتى ونەر يەلەرىمەن كەزدەسەدى. قارقارالىعا سوعىپ قالي بايجانوۆپەن، كەرەكۋگە ايالداپ ءانشى مايرامەن تانىسقان.

زاتايەۆيچتىڭ ءوزى: «وسىناۋ ولجالاردىڭ جەمىسى «قازاق حالقىنىڭ 500 ءانى مەن كۇيى» دەگەن اتپەن 1931 -جىلى ماسكەۋدە كىتاپ بولىپ باسىلىپ شىقتى. بۇل جيناققا قارقارالى- قۋ ساپارىندا جازىپ العان 285 شىعارما كىردى» دەپ جازىپتى. زاتايەۆيچتىڭ زاتى بولەك دارا بولمىسىن ايشىقتاعان ز. تايشىبايدىڭ «قازاق ونەرىنىڭ جاناشىرى» دەگەن ماقالاسىنا ۇڭىلگەن تۇستا ونەر وسيەتىنە ادال مامان جايلى تاريحتىڭ تىڭ بەتتەرىنە تاڭ-تاماشا جولىعاسىز. ءتىپتى، اتالعان ماقالانى وقىپ وتىرىپ، زاتايەۆيچتىڭ قازاق ءانى مەن كۇيىن جيناپ توپتاستىرعاننان بولەك، پاريج ساحناسىندا امىرەدەي عاجاپ داۋىس يەسىنىڭ ونەر كورسەتۋىنە سول تۇستا فرانسۋزدىڭ ۇلى جازۋشىسى ءارى مۋزىكانت رومەن روللانمەن زاتايەۆيچ 1925 -جىلى ماسكەۋدە تانىسىپ، سول ادامنىڭ بەدەلىمەن، «ناركوم» لۋنچارسكي ارقىلى سەمەيدەن امىرەنى زاتايەۆيچتىڭ الدىرعانىن بىلەمىز.

اتالعان ماقالادا «ءتىپتى احمەت جۇبانوۆتىڭ ءوزى «مەن امىرە تۋرالى زاتايەۆيچتىڭ 500 ءانى» ارقىلى العاش رەت بىلگەن ەدىم» دەپ كورسەتەدى»، دەپ جازىلادى.

بيىل سول قازاق مۋزىكالىق ەتنوگرافياسىنىڭ نەگىزىن سالۋشى، كومپوزيتور ءھام زەردەلى زەرتتەۋشى الەكساندر زاتايەۆيچتىڭ تۋعانىنا 150 جىل تولىپ وتىر. سانالى عۇمىرىنىڭ سان سالانى كەزەڭدەرىن قازاقتىڭ ەسكى ءان- كۇيلەرىن جيناپ، كونە سارىنداردى نوتاعا ءتۇسىرىپ، قازاق ءان- كۇيىنىڭ تاريحىنا قاتىستى كىتاپ جازۋعا ارناعان ونەر شىراقشىسىنىڭ ۇلتتىق رۋحانياتىمىزدا الار ورنى ەرەكشە.

* * *

قازاقتىڭ كەڭ- بايتاق الىپ ساحاراسى قادىم زامانداردان بەرى ەجەلگى وركەنيەتتەر مەن مىڭجىلدىق مادەنيەتتەردىڭ بۇرىننان توعىسقان بەرەكەلى ورتاسى سانالادى. قاتپار- قاتپار تاريح قازاق ساناسىندا عاسىرلاردان عاسىرلارعا كوشە ءجۇرىپ، كوركەم ماتىندەر مەن سازدى اۋەندەردىڭ استارىندا قۇپيا ءومىر ءسۇرىپ كەلگەنىن بىلەمىز. ول رۋحاني كونە قازىنالاردى كەز كەلگەن ادام جەتە ءتۇسىنىپ، جەكە زەرتتەي المايدى. تەك تۇيسىگىنىڭ تۇكپىرى مەن ساناسىنىڭ ساڭىلاۋى ساف ونەردىڭ سيقىرلى ءجۇرىسىن جاڭىلماي سەزەتىن كوكىرەك كوزى وياۋ جاندار عانا اتالعان يگىلىكتەردى تۇتاس يگەرۋگە تالاپ قىلادى. سونداي ساناتكەر تۇلعانىڭ ءبىرى - زاتايەۆيچ دەسەك قاتەلەسپەيمىز.

ول جايلى قازاق زيالىلارى، ايگىلى قالامگەرلەر جىلى پىكىرلەرىن جاناشىر تىلەكتەرىنە جۇپتاپ، ۇلت رۋحانياتىنىڭ ۇرپاق يگىلىگىنە اينالۋىنا تىزە قوسىپ وراسان زور جۇمىستار اتقارعان. ماسەلەن، الاشتىڭ ارىستانى ءاليحان بوكەيحان زاتايەۆيچتىڭ 1925 -جىلى ماسكەۋدە باسىلىپ شىققان «قازاق حالقىنىڭ 1000 ءانى» اتتى تولىمدى ەڭبەگى جايلى «بۇل كىتاپتى قولىنا العان قاي قازاقتىڭ جۇرەگى تورعا قامالعان توتى قۇستاي الىپ ۇشپاس دەرسىڭ» دەپ جازسا، جازۋشى م. گوركيي «ا. زاتايەۆيچتىڭ قازاقستاننان اكەلگەن جازبالارى كەلەشەكتىڭ موتسارتتارى، بەتحوۆەندەرى، شوپەندەرى، مۋسورگسكيلەرى مەن گريگتەرى ءۇشىن تاپتىرماس باي ماتەريال» دەپ تەبىرەنگەن.

كومپوزيتور- زەرتتەۋشى جايلى بۇعان دەيىن دە كوپتەگەن ەڭبەكتەردىڭ جازىلىپ، تىڭ قۇجاتتاردىڭ تىڭعىلىقتى زەرتتەلگەنى امبەگە ايان. سوندا دا قازاققا جانى جاقىن تۇعىرلى تۇلعا جايلى جاڭا ۇرپاق ءار كەز ءبىلىپ، وقىپ وتىرعانىن ءجون سانايمىز عوي. بارلىعىمىز بىلەتىندەي، الەكساندر ۆيكتوروۆيچ زاتايەۆيچ پاتشالىق رەسەيدىڭ ورەل وبلىسى، بولحوۆ قالاسىنا جەر اۋدارىلعان پولياك وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن.

زاتايەۆيچتىڭ قازاق ورتاسىنا العاش قادامى 1920 -جىلى باستالعانىن جوعارىدا ايتىپ وتتىك. دەسەك تە كومپوزيتوردىڭ ورىنبورداعى تىرشىلىگى وڭاي بولماعانى انىق. بۇل جىلدارى الەكساندر زاتايەۆيچ ورىنبور قالاسىنداعى ادامدار اۋقاتتانىپ، كوپشىلىك كوڭىل كوتەرەتىن ورىنداردا فورتەپيانودا ويناپ، وتباسىن اسىراۋعا از- ماز اقشا تاۋىپ كۇنەلتكەن كەزدەرى كوپ بولعان. سول جىلدارى قازاقستان ۇكىمەتىنە زاتايەۆيچتىڭ جازعان حاتىنان الگى فورتەپيانونى جالعا الىپ، ايىنا تولەنەتىن 15 سوم قاراجاتتىڭ ءوزىن تابا الماعانىن وقىپ، قۇلازىپ قالاسىڭ، ونەر ادامىنا دەگەن وگەي قوعامنىڭ وتكىر قانجارىنىڭ سۋىق ءجۇزىن بەيسانا سەزىنەسىڭ... الايدا، زاتايەۆيچ مىرزانىڭ سول فورتەپيانودا شەبەر وينايتىن سيرەك تالانتىنىڭ ارقاسىندا 1923 -جىلى ۇلت ۇستازى احاڭنىڭ مەرەيتويىندا اعارتۋشىنىڭ ءوزى شىعارعان «قاراكوز» ءانىن جۇرتقا ويناپ بەرگەن دەگەن مالىمەت بار.

* * *

زاتايەۆيچ قازاق مۋزىكاسىنا ءبىرجولا دەن قويعانى تۋرالى ورىنبوردىڭ تەاترىندا وتكەن كەشكە ونىڭ كەزدەيسوق كەلىپ، سول كونسەرتتەن العان ايرىقشا اسەرى ونى «بۇگىننەن باستاپ قازاق اندەرىن جينايمىن!» دەگەن باتىل دا تاريحي قادامىن باستاعانىن بىلەمىز. «مەنىڭ الدىمنان كۇتپەگەن جەردەن اشىلعان عاجايىپ قازىنانىڭ جانىنان ەلەمەي ءوتىپ كەتۋ مۇمكىن بە ەدى؟ مادەنيەت الەمىنە ولار ءالى كۇنگە دەيىن مۇلدە بەيمالىم ەدى، سونىمەن قاتار بۇل مادەنيەت يەلەرىنە قىرىلىپ ءبىتۋدىڭ اپاتى قولىن سوزا باستاعان كەز ەدى... سوندىقتان ءالى دە بولسا بۇلىنبەي ءبۇتىن تۇرعاندا، جازىپ الۋدى جىلدامداتۋ كەرەك بولعان ەدى!» دەپ 1925 -جىلى ناۋرىزدا ءبىراز جىلدىق ەڭبەگىن قورىتىندىلاي وتىرىپ، ا. زاتايەۆيچ وسىلاي جازىپتى.

سول جۇيەلى دە جوسپارلى زەرتتەۋ بارىسىمەن، قازاق مۋزىكاسىنىڭ قامباسىنا اينالۋ جولىندا مۋزىكاتانۋشى زاتاەۆيچتىڭ قارجىلىق قيىندىقتاردى قالاي شەشكەنى ءار كەزدە جان-جاقتى جازىلىپ كەلەدى. كوپ دەرەكتى زاتايەۆيچ جايلى تەرەڭ زەرتتەۋ ەڭبەكتەر جازىپ، ونىڭ ناقتى ناسيحاتشىلارىنىڭ ءبىرى بولىپ كەلە جاتقان قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى، ءانشى، دەرەكتانۋشى سەرىك وسپان كەلتىرەدى.

«22-تامىز 1923 -جىلى سوۆناركومنىڭ كۇن تارتىبىندە: ونەر زەرتتەۋشى، ەتنوگراف ا. ۆ. زاتايەۆيچكە قازاق حالقىنىڭ اندەرىن جيناقتاپ جيناق باستىرىپ شىعارۋعا قاراجات ءبولۋ ماسەلەسى قارالدى. كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەگە بايلانىستى سوۆناركوم - س. سەيفۋلليننىڭ ۇسىنىسىمەن سوۆناركوم وتىرىسىندا ناركومپروس احمەت بايتۇرسىنوۆ: «قازاق حالقىنىڭ باي مۋزىكالىق مۇراسى تۋرالى» ورىس- قازاق تىلدەرىندە بايانداما جاسايدى. باسقا جارىسسوزگە شىققاندار: «ونسىز دا جەتىمسىز رەسپۋبليكا بيۋدجەتىن ورىنبورداعى شەبەرحانالاردى جاڭعىرتۋعا، قىزىل اسكەردى قارجىلاندىرۋعا ءبولىنسىن» دەگەن تالاپتار قويادى. پىكىر ەكىگە بولىنەدى. شەشۋشى ءسوز سوۆناركوم ءتوراعاسىندا بولاتىن، ول: «الەكساندر ۆيكتوروۆيچ زاتايەۆيچكە 2280 رۋبل التىنداي قاراجات ءبولىنسىن جانە ونىڭ شىعارماسىن رەداكتسيالاۋعا 200 رۋبل، بارلىعى - 2480 رۋبل التىنداي ناركومپروس قاراجاتىنان ءبولىنسىن. بەلگىلەنگەن قاراجات ايماقتىق قورلاردان تۇسەتىن قاراجاتتار ەسەبىنەن وتەلۋى ناركومپروسقا ۇسىنىلسىن» دەگەن شەشىم قابىلدايدى. جاس رەسپۋبليكاداعى قارجىلاي داعدارىسقا قاراماستان ساكەن سەيفۋللين «قازاقتىڭ 1000 ءانىن» جيناقتاپ شىعارۋى ءۇشىن قاراجات تاۋىپ بەرەدى.

وسىلايشا، حالىقتىڭ عاسىرلار بويى جاساعان باعا جەتپەس اسا باي مۋزىكالىق مۇراسىن جيناپ، ساقتاۋ جانە زەرتتەۋ جۇمىستارى قولعا الىندى. ساكەن يگىلىكتى ءىستى ۇكىمەت مۇشەلەرىنەن باستاپ، ءوزى ۇلگى بولىپ ا. ۆ. زاتايەۆيچكە ەكى كۇي، ءتورت ءان ورىنداپ بەرەدى جانە حالىق ءان- كۇيلەرىن جەتىك بىلەتىن شەبەر ورىنداۋشىلار: حالىق كوميسسارلارى ساكەن سەيفۋللين، ءالىبي جانگەلدين، مۇحتار ساماتوۆ، احمەت بايتۇرسىنوۆتاردى جانە قوعام قايراتكەرلەرى: قايىپ، سالىق اينابەكوۆتەر، ماحامبەت بوكەيحانوۆ، ماعجان جۇمابايەۆ، الما ورازبايەۆا، بەيىمبەت مايلين، ءسابيت مۇقانوۆ، جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ، يسا بايزاقوۆ، الكەي وتەكين، ت. ب. ەسىمدەرىن بەرۋى، ونىڭ قازاق ءان- كۇيلەرىن جيناقتاۋعا دەگەن جاناشىرلىق ۇلكەن قامقورلىعىن اڭعارتسا كەرەك. ال ناركومپروس احاڭ بولسا وزىنە تاپسىرىلعان بۇل جاۋاپكەرشىلىكتى وتە ىجداعاتتىلىقپەن ءىس جۇزىنە اسىرىپ قانا قويماي، ءوز ورىنداۋىندا 27 ءان بەرگەندىگىنە، ال جۇسىپبەكتىڭ - 29 ءان، بەيىمبەتتىڭ - 17 ءان، ساكەننىڭ 4 ءان 2 كۇي، ت. ب. زاتايەۆيچكە جازدىرعانىنا تاريح كۋا»، دەيدى ونەر زەرتتەۋشىسى سەرىك كارىباي ۇلى.

راسىمەن دە ا. زاتايەۆيچتىڭ وسىناۋ جانكەشتى ەڭبەگى بولماعاندا، ونى قولداعان قازاقتىڭ زيالى قاۋىمى بولماعاندا قازاق حالقىنىڭ سان عاسىرلىق مۋزىكالىق قازىناسى قۇردىمعا كەتپەسىنە كىم كەپىل؟

ءۇش جىل ىشىندە ا. زاتايەۆيچ ورىنبوردا قازاقتىڭ ءبىر جارىم مىڭداي ءانى مەن كۇيىن جازىپ العانى ايتىلادى. العاشقى جيناق وسى اندەر مەن كۇيلەردەن قۇرالعانى بەلگىلى. سول كەزدەگى استانامىز قىزىلوردانىڭ قىرعىز مەملەكەتتىك باسپاسىنان 1925 -جىلى جارىق كورگەن ا. ۆ. زاتايەۆيچتىڭ «قىرعىزدىڭ (قازاقتىڭ) 1000 ءانى» ەڭبەگى وداقتىق مادەنيەت پەن ونەر الەمىندە ۇلكەن سەرپىلىس بولادى. اراعا التى جىل سالىپ 1931 -جىلى «قازاقتىڭ 500 ءان مەن كۇيى» ەڭبەگى جارىق كورەدى.

قازاقتاردان بولەك، كەڭەس مادەنيەتىنىڭ اسا كورنەكتى قايراتكەرلەرى دە زاتاەۆيچتىڭ ەڭبەگىنە ەرەكشە نازار اۋدارادى. اكادەميك ب. ۆ. استافيەۆ وعان: «ءسىزدىڭ ەڭبەگىڭىز سونشالىقتى زور، بۇل ەڭبەگىڭىز - شىن مانىسىندە ەپيكالىق. مەن اندەردىڭ كوپشىلىگىن زەر سالا قاراپ شىقتىم. بۇل اندەردىڭ سونىلىعى، موتيۆتىك لوگيكاسى، مەلوسى مەن مانەرىنىڭ زاڭدى تۇردە ۇيلەسكەن قۇرىلىسى، اقىر اياعىندا ولاردىڭ ريتميكالىق ارتۇرلىلىگى جانە ينتوناتسيالىق بايلىعى - مىنە وسىلاردىڭ بارلىعى فولكلورعا قوسىلعان ۇلەس، زەرتتەۋشى ءۇشىن ۇزاققا كەتەتىن ۇلەس!.. ءسىزدى وسىنداي ەڭبەگىڭىزبەن قۇتتىقتايمىن!»، دەپ حات جولداعانىنىڭ ءوزى تەڭدەسسىز ەڭبەككە بەرىلگەن ءادىل باعا ەكەنىن بايقايمىز.

ورىستىڭ ايگىلى ونەر زەرتتەۋشىسى، فولكلورتانۋشى، كومپوزيتورى ا. كاستالسكيي دە: «قازاق مۋزىكاسى ەسكى قازبالاردان تابىلعان كونە جادىگەرلەر سياقتى كوز الدىڭا ءبۇتىن ءبىر عاسىردىڭ سۋرەتىن اكەلەدى. وعان تەرەڭدەي تۇسكەن سايىن سول قۇرىلىم تولىق اشىلا تۇسەدى. ا. ۆ. زاتايەۆيچتىڭ قازاق دالاسىنداعى جازبالارى بىزگە قازاق مىنەزىنىڭ بولمىسى مەن دۇنيەتانىمىن سۋرەتتەيدى. اندەردىڭ جان- جاقتىلىعى مەن باي عاجايىپ سيۋجەتتەرى كوزگە بىردەن تۇسەدى. ولاردىڭ ءان ىرعاعىن ەرەكشە سەزىنۋى دارىندىلىعىندا بولسا كەرەك. قازاق مۋزىكاسى، ءوزىنىڭ ەركىن جانە تاڭعالارلىق ورنەكتىلىگىمەن، ءبىر قالىپقا سىيمايتىندىعىمەن، ەرەكشە سازدىلىعىمەن، مەلوديالىق جولاقتارداعى تۇسىنۋگە قيىن يىرىمدەرىمەن تاڭعالدىرادى. تىڭداۋشىسىن ەرىكسىز، بىرەسە سالتاناتتى كۇيگە تۇسىرسە، بىردە نازىك، ىنتىق سەزىمگە بولەيدى»، دەپ زاتايەۆيچ ەڭبەگىنە جوعارى باعا بەرىپتى.

بەلگىلى كۇيشى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى جانعالي ءجۇزباي دا قازاق سازىنىڭ قامقورشىسى تۋرالى پىكىرىن جۇيەلى تارقاتادى. «ا. ۆ. زاتايەۆيچ قازاق ونەرىن جيناقتاعان ءھام زەرتتەگەن تۇڭعىش عالىم، ونەرتانۋشى، ەتنوگراف. ول قازاق اسقان ونەرلى ەل ەكەنىن ايتا وتىرىپ، ونىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىرتپاشىلىقتاردى قىزىل سەنزۋراعا قاراماي تىكە ايتۋعا باتىلى جەتكەن جانە سول ءۇشىن كەزىندە ۇكىمەت قاھارىنا ۇشىراعان ادام.

«قازاقتىڭ 1000 ءانى» اتتى جيناعىنىڭ كىرىسپەسىندە: «سىزدەردىڭ وسىناۋ ۇلى مۇرالارىڭىزدى اشارشىلىق، ىندەت، توڭكەرىس سياقتى زۇلمات قات- قابات باستارىڭىزعا تۇسكەن اۋىر ۋاقىتتاردا جازىپ الدىم. جانە ءتاڭىردىڭ جاردەمىمەن وزدەرىڭىزگە قازىنا رەتىندە سىيلايمىن»، دەپ جازدى.

ول كەزدە بۇلاي ايتۋ قاتەرگە تاۋەكەل بولاتىن. ارقا ەلىنىڭ سەمەي، قارقارالى، كەرەكۋ، قىزىلجار جەرلەرىندەگى اتاقتى انشىلەردى تىڭدادى. مايرا، قالي بايجانوۆ، يسا بايزاقوۆ سياقتى انشىلەردى باعالادى، ولار تۋرالى تەوريالىق تالداۋلار جازدى. ساكەن سەيفۋلليننەن اندەرمەن بىرگە كۇيلەردى دە جازىپ الدى.

«ابىلايحاننىڭ اتتى اسكەرىنىڭ مارشى»، «توقانىڭ كۇيى» سياقتى شەرتپە كۇيلەردى قاعازعا تۇڭعىش تۇسىرگەن زاتايەۆيچ ەدى. قازاقتىڭ يگى جاقسىلارىنىڭ اۋزىنان داستان، ءان، تەرمەلەر جازىپ قالدىردى. ارينە زاتايەۆيچ ەڭبەگى تەك فولكلور جيناۋمەن شەكتەلگەن جوق، ول وسى ماتەريالداردى كامەرالىق- اسپاپتىق تۋىندىلارعا اينالدىردى. ول شىعارمالار وسى كۇنگە دەيىن ورىندالىپ كەلەدى. بۇل ورايدا زاتايەۆيچتى ۇلتتىق كامەرالىق مادەنيەتتىڭ ىرگەتاسىن قالاۋشى دەپ تانۋعا ابدەن بولادى»، دەيدى ج. ءجۇزباي.

ءبىر سوزبەن ايتقاندا، زاتايەۆيچتىڭ ەرەن ەڭبەگى - زاماناۋي قازاق مۋزىكا ونەرى دامۋىنا ولشەۋسىز ىقپال ەتتى. مۋزىكا جانرلارى جۇيەلى قالىپتاسىپ، ءتول مۋزىكاتانۋشىلار سول قاينارلاردان باعىتى ايقىن باستاۋلار الدى. قازاق حالقىنىڭ مۋزىكا قورىن زەرتتەۋشى، قازاق وپەراسىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى ە. برۋسيلوۆسكي، ايگىلى كومپوزيتور س. پروكوفيەۆ، ن. يا. مياسكوۆسكي، م. م. يپپوليتوۆ- يۆانوۆتاردان باستاپ، قانشاما مۋزىكا ماماندارى زاتايەۆيچ جيناعان دۇنيەلەردى ءوز شىعارمالارىندا ءساتتى قولداندى.

قازاق حالقى ءۇشىن ولشەۋسىز ەڭبەك جاساعان مۋزىكا زەرتتەۋشى، قازاقستاننىڭ تۇڭعىش حالىق ءارتىسى الەكساندر زاتاەۆيچ 1936 -جىلى ماسكەۋدە ومىردەن وتەدى. ماسكەۋدەگى نوۆوديەۆيچە زيراتىندا ايگىلى جازۋشى انتون چەحوۆپەن قاتار جەرلەنگەن. ءبىر انىقتالماعان جايت، سول زيراتتاعى قۇلپىتاستى كىم ورناتقانى بەلگىسىز. ول كوكتاستا جاس قازاق دومبىراشىسىنىڭ بەينەسى بەدەرلەنگەن. ز. تايشىباي ول قۇلپىتاستىڭ ءبىزدىڭ رەسپۋبليكا قارجىسىمەن 1950 -جىلى قويىلعانىن جازىپ: «اتتەڭ، ەسكەرتكىشتى كىم، نەگە قويعانى جازىلماعان. قايران قازەكەم، وسى جەردە تاعى ءبىر ۇپايىنان ايىرىلىپ قالىپتى-اۋ! ال ءبىزدىڭ قازاقستانىمىزدا زاتايەۆيچكە ەشقانداي بەلگى جوق» دەپ تۇيەدى 2000-جىلدارى.

* * *

بۇگىنگى الاشتىڭ ازات تاڭىندا الەكساندر زاتايەۆيچ ەسىمىن ەمىس-ەمىس بولسا دا ايتىپ قالاتىن وڭىرلەر، قۇدايعا شۇكىر، بارشىلىق. بىزگە سالسا، قازاق قيىرىنىڭ قاي تورىندە بولسىن، زاتايەۆيچ ەسىمى جارقىراي جۇرتقا تانىس تۇرسا دەيمىز. قازىرگى كۇندە شىعىس قازاقستان وبلىسىندا، ەلوردا شارىندە قازاق ءانىنىڭ قامقورشىسىنا دەگەن قۇرمەتتى ونىڭ اتىنا بەرىلگەن كوشەلەردەن بايقاۋ قيىن ەمەس. دەگەنمەن، ءبىز اڭگىمەمىزگە كوپ ارقاۋ قىلعان قاراعاندى، سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارى، پاۆلودار وڭىرلەرىنەن دە لايىقتى قۇرمەت كۇتەتىنىمىز بەلگىلى. ول - قازاق ءانى مەن كۇيىنە جاسالعان تاعزىم مەن تاعىلىم بولاتىنى راس.

ميراس اسان، «ەگەمەن قازاقستان»

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى