قازاق ءتىلى جايىندا تامسانا جازعان عالىمدار
ولاردىڭ اراسىندا ءوز عالىمدارىمىز، اقىن- جازۋشىلارىمىزبەن قاتار وزگە جۇرت وكىلدەرى دە بارشىلىق. اسىرەسە، ءىرى تۇركىتانۋشىلار مەن ساياحاتشىلاردىڭ انا تىلىمىزگە ۇلكەن قۇرمەتپەن قاراپ، اۋىزدارىنىڭ سۋى قۇرىپ، تامسانا جازعاندارى ءمالىم...
رادلوۆ ۆ. ۆ./رەسەيلىك شىعىس زەرتتەۋشىسى/. قازاقتاردىڭ ءتىلى جاتىق تا شەشەن، ءارى وتكىر، كوبىنە ءىلىپ- قاعىپ سۇراقپەن جاۋاپ بەرۋگە كەلگەندە تاڭ قالدىرارلىقتاي ورالىمدى سويلەيدى. كەز كەلگەنى، تىپتەن ساۋاتسىزدارىنىڭ ءوزى، انا تىلىندە ءبىزدىڭ ەۋروپادا بايقاپ جۇرگەنىمىزدەن تەك فرانتسۋزدار مەن ورىستاردىڭ دارەجەسىندە سويلەي بىلەدى.
مەليورانسكي پ. م./1868 – 1906، شىعىس زەرتتەۋشىسى، پروفەسسور/. قازاق ءتىلىن زەرتتەۋشىلەردىڭ بارلىعى دا ءبىر اۋىزدان ەڭ باي، ەڭ تازا تۇركى تىلدەردىڭ ءبىرى دەپ تانيدى.
يلينسكي ن. ي./1822-1892، قازان ۋنيۆەرسيتەتى، پروفەسسور/. ەرتەدەگى تۇركىلەر تۇرمىسىنىڭ كوپتەگەن ىزدەرىن وزىندە ساقتاپ قالعان قازاق ءتىلىن مەن ەرەكشە ۇناتتىم. قازاق دالاسى مەنىڭ حالىق تىلىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىمدى مۇلدە قالىپتاستىردى، وعان مەن تىلدىك زەرتتەۋ ءۇشىن ناعىز تاپتىرمايتىن قۇجات رەتىندە قاراي باستادىم.
بەنسينگ ي./تۇركىتانۋشى/. عىلىمي، ادەبي، تىلدىك جانە تاريحي تۇرعىدان قاراعاندا قازاق ءتىلى تۇركى تىلدەرىنىڭ ىشىندەگى ەڭ اسەم، وتە باي ءتىلدىڭ ءبىرى.
مالوۆ س. ۆ./ورىس عالىمى/. قازاق ءتىلى ءوزىنىڭ بەينەلىلىگى، سۋرەتتىلىگى جاعىنان باسقا تۇرىك، نەمەسە تۇركى تىلدەرىنەن ءاردايىم بولەكشەلەنىپ تۇرادى. قازاق ءوزىنىڭ اۋىزەكى كوركەم تىلىمەن، ايشىقتى اسەم فولكلورىمەن بۇرىن دا، قازىر دە داڭقى شىعىپ جۇرگەن حالىق.
ساادي ا./تاتار عالىمى/. قازىرگى ەڭ تازا، ەڭ باي، ەڭ تابيعي جانە بۇزىلماي، بۇرىنعى قالپىندا ساقتالىپ قالعان ءبىر ءتىل بولسا، ول قازاق ءتىلى جانە قازاق ادەبيەتى، شىن عىلىم ءۇشىن ءبىز مۇنى اشىق ايتۋىمىز كەرەك.
يانۋشكەۆيچ ا./پولياك جۋرناليسى/. قازاقتاردىڭ اقىل-وي قابىلەتىنىڭ زورلىعىنا بارعان سايىن مەنىڭ كوزىم جەتۋدە. قانداي اسەم سويلەيدى. كەز كەلگەنى ايتايىن دەگەنىن تەز تۇسىندىرە، قارسىلاسىنىڭ سوزىنە شەبەر تويتارىس بەرە بىلەدى. ءتىپتى بالالارىنىڭ اقىل- ەسى دە وتە تەز جەتىلەدى.
بايتۇرسىن ۇلى ا. ءبىز سياقتى مادەنيەت جەمىسىنە جاڭا اۋزى تيگەن جۇرت، ءوز تىلىندە جوق دەپ مادەني جۇرتتاردىڭ تىلىندەگى دايار سوزدەردى العىشتاپ، انا ءتىلى مەن جات ءتىلدىڭ سوزدەرىن ارالاستىرا- ارالاستىرا، اقىرىندا انا ءتىلىنىڭ قايدا كەتكەنىن بىلمەي، ايرىلىپ قالۋى مۇمكىن. سوندىقتان مادەني جۇرتتاردىڭ تىلىندەگى ادەبيەتتەرىن، عىلىمي كىتاپتارىن قازاق تىلىنە اۋدارعاندا، ءپان سوزدەرىنىڭ دايارلىعىنا قىزىقپاي، انا تىلىمىزدەن قاراستىرىپ ءسوز تابۋىمىز كەرەك. سوندا ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىزدىڭ ءتىلى تازا بولىپ، جوعارىدا ايتىلعان تالعاۋ سالتىنىڭ شارتى ورىندالعان بولادى.
اۋەزوۆ م. كوگەن كوز قازاعىما قاراتىپ مىنبە قۇرىپ، سول مىنبەگە شىعارىپ: «اقىرعى ءدىلىڭىزدى ايتىڭىزشى، مۇحتار!» - دەسە، ءتىلىمنىڭ ۇشىندا جۇرگەن ءسوز تومەندەگىشە بولماق: تاس ۇگىتىلىپ قۇمعا اينالادى، تەمىر توزادى، ۇرپاق وزادى، دۇنيەدە ولمەيتىن ءسوز عانا، حالقىمىزبەن بىرگە جاساپ كەلە جاتقان اسىل مۇرا ءسوزىمىزدى ارزانداتىپ المايىق.
جۇمابايەۆ م. ...قازاق تىلىندە قازاقتىڭ سارى سايران دالاسى، بىرەسە جەلسىز تۇندەي تىمىق، بىرەسە قۇيىنداي ەكپىندى تاريحى، سارى دالادا ۇدەرە كوشكەن تۇرمىسى - اسىقپايتىن، ساسپايتىن مىنەزى كورىنىپ تۇر.
وڭداسىنوۆ ن. قازاق ءتىلى - اسا باي ءتىل، يكەمدى ءتىل. قالاي يسەڭ، سولاي يىلە بەرەدى. ورامىن، بۇرامىن تاۋىپ، قيسىنىن، ورايىن كەلتىرىپ پايدالانساڭ، بۇل تىلمەن سۋرەت سالۋعا، تاس قاشاپ، اعاش، تەكەمەت ويۋعا بولادى-اۋ. بۇل تىلدەن ماي تامادى دەسە دە سيار. حالىقتىڭ تىلىنە، جىرىنا قۇلاق سالساڭ، نە ءبىر الۋا شەكەر بالداي تاتيتىن نارىنە، ارىنە استە تويمايسىڭ. عاشىقپىن قازاق تىلىنە... وسىنداي مايدا، سۇلۋ ءتىلدى قالاي وگەيسۋگە بولادى...
دۋلاتوۆ م./ «قازاق ءتىلىنىڭ مۇڭىنان» ءۇزىندى/. «مەن زامانىندا قانداي ەدىم؟ مەن اقىن، شەشەن، ءتىلمار بابالارىڭنىڭ بۇلبۇلداي سايراعان ءتىلى ەدىم. ءمولدىر سۋداي تازا ەدىم. جارعا سوققان تولقىنداي ەكپىندى ەدىم. مەن ناركەسكەندەي وتكىر ەدىم.
مۇسىرەپوۆ ع. قىپشاق مەملەكەتى جاڭا جىل قايىرۋدىڭ ءۇى عاسىرىندا قۇرىلعان. سول كەزدە ونىڭ كوركەم ادەبيەتكە جاتاتىن ءتىلى دە بار ەدى. مەملەكەت قۇرامىندا وعىز، قارلۇق سياقتى الدەنەشە تايپالار بولعانىمەن، ءتىلى ءبىر...
مۇستافين ع. ءتۇرلى- ءتۇرلى بايلىق بار. سولاردىڭ تاڭداۋىن بەرسە، مەن ءتىل بايلىعىن تاڭدار ەدىم. ويتكەنى ءتىل بايلىعى - بارىنەن دە سەنىمدى بايلىق.
قازاقتىڭ قارا سوزىندە كوپ ءمان جاتىر. كۇن شالمايتىن قاراڭعى كوڭىلدى ءسوز شالادى. ەندەشە، سونشالىق قۋاتتى دا، كيەلى قارۋدى قالاي بولسا سولاي قولدانۋعا بولمايدى.
دوسمۇحامەدوۆ ح. ءتىل - جۇرتتىڭ جانى. ءوز ءتىلىن ءوزى بىلمەگەن ەل بولمايدى. تىلىنەن ايرىلعان جۇرت - جويىلعان جۇرت. مەكتەپ پەن باسپانىڭ ءيىلى دۇرىس بولسا، ەلدىڭ ءتىلىن كوركەيتىپ، بايىتىپ، گۇلدەندىرەدى، مەكتەپ پەن باسپادا قولدانۋدان قالعان ءتىل - شاتاسقان ءتىل. ول ەل - سورلى ەل، مۇنداي ەلدىڭ ءتىلى بۇزىلماي قالمايدى... انا ءتىلىن بىلمەي تۇرىپ، بوتەنشە جاقسى سويلەسەڭ، ول - كۇيىنىش. انا ءتىلىن جاقسى ءبىلىپ تۇرىپ، بوتەنشە جاقسى سويلەۋ، بۇل - ءسۇيىنىش. ءوز ءتىلىن بىلمەي تۇرىپ، جات تىلگە ەلىكتەي بەرۋ - زور قاتە.
ايتماتوۆ ش. قازىرگى قازاق تىلىنەن ۇيرەنەرىمىز كوپ. مەن ءوز باسىم جاڭا شىعارما جازار الدىندا قازاق ادەبيەتىنىڭ وزىق تۋىندىلارىن ۇڭىلە وقيمىن، ورايلى اتاۋلاردى ءوز شىعارمالارىمدا پايدالانىپ وتىرامىن... تۋىس تىلدەگى تەرميندەر بالاماسىن تارتىنباي كادەمىزگە اسىرساق، قىرعىز تىلىنە ولجا سالامىز!..
گەرولد بەلگەر ...الدەقالاي ورىس، نەمىس تانىستارىمنىڭ اراسىنا تۇسە قالعاندا، ولاردىڭ اڭگىمەسى قىزا-قىزا كەلگەندە، ماعان تۇتقيىلدان سۇراق قوياتىنى بار: «وسى قازاق ءتىلى قالاي ءوزى... باي ءتىل مە؟». ءبىر اۋىز سوزبەن قىسقا قايىرىپ: «باي! دەسەم، ءبارىبىر سەنە قويمايتىنىن بىلەم. سوندىقتان، ءسوزىم دالەلدى بولۋ ءۇشىن، مەن دە جاۋاپ بەرەر الدىندا ويلانىپ، اتام قازاقتىڭ «بىرەۋ ويناپ سۇراسا، سەن شىنداپ جاۋاپ بەر» دەگەن قاعيداسىن ەسكەرىپ، كوپتەگەن مىسالدار كەلتىرەمىن. ايتالىق، ورىس، نەمىس تىلدەرىندە تاپشى كەلەتىن قازاقتىڭ مال اتاۋلارىن ۇزاق-سونار اڭگىمەلەپ، ءتىزىپ الا جونەلەمىن.
اتاپ ايتقاندا، جىلقى، تۇيە، سيىر، قويعا قاتىستى نەشە ءتۇرلى سوزدەردى ءتىزىپ شىققاننان كەيىن تىڭداۋشىلارعا جىميا ءبىر قاراپ قويىپ، «ال، ەندى بۇركىتكە كەلەيىك» دەيمىن. ونسىز دا باعانادان بەرى جاعاسىن ۇستاۋعا ازەر وتىرعان كىسىلەر: «بۇركىت؟!. ول نە تاعى؟!» دەپ تاڭدانىسادى.
ارينە، مەنىڭ دە اڭشىلىق- ساياتشىلىقتان بىلەتىنىم جوقتىڭ قاسى. كوبى كىتاپتان وقىپ- توقىعانىما نەگىزدەلگەن. بارىنەن بۇرىن باياعى بالا كەزىمدە اۋىلداسىم مارقۇم ءابىلماجىن شالدىڭ بۇركىتتى قالاي ۇستاپ، باۋلىعانىن كورگەن ەدىم. سول كەزدەن بۇركىت پەن بۇركىتشىگە بايلانىستى ءبىراز قازاق سوزدەرى جادىمدا قالعان: ماسەلەن، بالاپان قۇس، تىرنەك، تاس تۇلەك، مۇزبالاق، كوك ءتۇبىت، توماعا، تۇعىر، قان سوقتا ت. س. س. ال وسى سوزدەردىڭ كوبىنىڭ بالاماسىن ورىس جانە نەمىس تىلدەرىندە قولىڭىزعا شىراق الىپ ىزدەسەڭىز دە تابا المايسىز. سوعان كوزى جەتكەندە، الگى تانىستارىم: «اح، زوو! ۆۋندەربار!» نەمەسە «سموتري- كا! پورازيتەلنو!» - دەيدى. ماعىناسى قازەكەمنىڭ «اپىراي، ا!» دەگەنىنە پارا-پار.
«...ءومىرىمنىڭ 43 جىلىن قازاقتاردىڭ اراسىندا، قازاق تىلىنە قۇلاعىمنىڭ قۇرىشىن قاندىرۋمەن كەلگەن ەكەم. مەنىڭ ۇعىم-تۇيسىگىمدە قازاق ءتىلى قۇددى قازاقتىڭ وسىناۋ كەڭپەيىل، مەيىربان دارحان دالاسى سياقتى عاجايىپ ۇشان-تەڭىز باي، شەشەن دە كوركەم ءتىل. تەك سول ورالىمدى باي ءتىلدى «قيىننان قيىستىرار ەل داناسى» كەرەك. ءوز باسىم وسىلاي تۇسىنەمىن.
مومىش ۇلى ب. قازاق ءتىلى ەش ۋاقىتتا وزىمەن كورشىلەس حالىقتىڭ تىلدەرىنەن سورلى بولىپ، قاتاردان قالىپ ءومىر سۇرمەگەندىگى، ءوز سىباعاسىن ەشكىمگە بەرمەگەندىگى مىڭداعان جىل تاريحىنان ايقىندالعان.
قازاق ءتىلى ءتۇرلى تىلدەردىڭ ىشىندەگى ەڭ تازا، ءارى باي تىلگە جاتادى. قازاقتار شەشەن، ءارى ادەمى سويلەۋدىڭ ۇلكەن شەبەرى.
نازاربايەۆ ن. ءا. داۋعا سالسا الماستاي قيعان، سەزىمگە سالسا قىرانداي قالقىعان، ويعا سالسا قورعاسىنداي بالقىعان، ءومىردىڭ كەز-كەلگەن ورايىندا ءارى قارۋ، ءارى قالقان بولعان، ءارى بايىرعى، ءارى ماڭگى جاس، وتتى دا ويناقى - انا ءتىلىمىز.
باقىتجان مومىش ۇلى. بالا كەزىمدە، كەيىن ەسەيە باستاعانىمدا، مەنىڭ جانىمدا شەشەم مەن اكەم بولدى، ءبىراق ءتىپتى ەكەۋىنىڭ كوزى تىرىسىندە-اق ءوزىمدى جەتىم سەزىنە باستادىم. مەن جاي جەتىم بولىپ قالعانىم جوق، انا ءتىلىن بىلمەيتىن، ءتىلسىز كەڭىستىكتە قولدان جاسالعان مىلقاۋ كۇيگە ءتۇستىم. ءسويتىپ، اكە-شەشەم شىققان حالىققا بوتەن سانالدىم، ودان تىم الىستاپ كەتتىم. ال ءوزىم بارۋعا تالپىنعان حالىق مەنى ءوزىنىڭ تۋعانى رەتىندە قابىلداي المادى، ودان دا شەتتەپ قالدىم.
ءيا، ءيا، مەن ءبىر كەزدە بوتەن توپىراققا وتىرعىزىلعان، جاپىراعىنان قالىبى بولەك، دىڭگەگى قيسىق اعاش بولدىم. ال تۋعان توپىراعىم مەنىڭ قىرقىلعان تامىرىم - ءوز حالقىمنىڭ اسىل قاسيەتى مەن بال شىرىنىن بويىنا سىڭىرە المايتىنىنا كوزى جەتىپ، كۇدەرىن الدەقاشان ۇزگەن ەدى. ەرتەرەكتە ءبىر دانىشپان ەكى مادەنيەتتىڭ توعىسقان جەرىندە قۇبىجىق پايدا بولادى دەگەن ەكەن...
مەن قالاداعى اسفالت جولدىڭ بالاسىمىن. ەگەر ءوزىمدى تاعى دا اعاشپەن سالىستىرار بولسام، ارىقتىڭ جاعاسىندا بەتوندالىپ تاستالعان اعاش ءتارىزدىمىن. تاپ جانىمنان سىلدىرلاپ سۋ اعىپ جاتىر، اتتەڭ، ودان قانىپ ىشە المايمىن. انا ءتىلىم مەن مادەنيەتتىڭ، ۇلتتىق سالت- ءداستۇردىڭ، تەرمە- ايتىستىڭ ءدال قاسىندا تۇرسام دا ءشولىمدى باسا المايمىن. ويتكەنى بىزدەر - ءتىلسىز جەتىمدەر ەدىك.
بىردە كوشەدە مەنى كەۋدەسى وردەن- مەدالعا تولى اق شاشتى ارداگەر توقتاتىپ، اسكەري قالاشىققا قالاي بارۋعا بولاتىنىن سۇرادى. مەن ورىسشا جاۋاپ بەرە باستاپ ەدىم، ءسوزىمدى كىلت ءبولىپ، مەنى تىڭداعىسى كەلمەيتىنىن ايتتى. مەن رەنجىپ قالىپ ەدىم، ول زىرك ەتە ءتۇستى:
- اكە- شەشەسىن قورلاعان، ءتىلسىز جەتىمەك!..
وسى ءبىر كوشەدەگى اڭگىمەدەن كەيىن مەن ءوزىمدى ەكى دۇنيەنىڭ ورتاسىندا ۇشىپ- قونىپ جۇرگەن تۇراقسىز پەندە رەتىندە سەزىنە باستادىم. سول كۇننەن باستاپ ءوز ۇلتىمنىڭ مەن ءۇشىن ءسونىپ- وشۋگە اينالعان حالىقتىڭ اسىل كوزدەرىنە ورالۋدىڭ اۋىر جولى باستالدى... ءتىلدى مەڭگەرۋمەن بىرگە ماعان قازاق دالاسىنىڭ بوياۋى، تۋعان جەردىڭ اۋەنى، ولەڭ- جىرى، قازاق ايەلىنىڭ ادەمىلىگى بىرتە- بىرتە بۋالدىر ساعىمداي ورالا بەردى.
ەڭ باستىسى، ءوزىمدى جەتىم سانامايتىنداي حالگە جەتتىم. قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن تۇكپىرىندە مەنى بوتەن سانامايتىن بولدى. ءوز حالقىممەن ءاربىر جاڭادان قاۋىشقان، جۇزدەسكەن، سىرلاسقان ساتتەرىمدە، بۇدان جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن كوشەدە باقىتىما كەزدەسكەن مايدانگەر اعاعا راحمەت ايتام. كىم بىلەدى، بالكىم، ول كىسى بولماعاندا، ءالى نەشە جىل اداسارىمدى.
مىنە، قازىر دە ارامىزدا مەن سياقتى اداسىپ جۇرگەن بالالار بولسا، جوعارىدا باياندالعان جاي ساباق بولار دەگەن ويدامىن.
