ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ باۋىرجان مومىش ۇلىمەن العاش تانىسۋى

 باتىر باۋىرجان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە 207 رەت ۇرىسقا قاتىسىپ، 5 رەت جاۋ قورشاۋىنان شىعا العان، سوعىس تاريحىندا بولماعان تاكتيكالىق مانيەۆرلەر جاساپ، اسكەري ونەرگە جاڭالىق ەنگىزگەن. كوماندير مومىش ۇلى جەتىك ستراتەگ، اسقان تاكتيك، پسيحولوگ بولعان. سوعىستان كەيىن دە قارۋىن قالامعا ايىرباستاپ، ادەبيەت مايدانىندا اتوي سالىپ، سوعىس تاقىرىبىنداعى بىرنەشە شىعارمالار جازدى. تۋعان كۇنىنە وراي جازۋشى ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ باۋىرجان مومىش ۇلىمەن قالاي تانىسقانىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنىپ وتىرمىز.

 ***

 .. . 1943 -جىلدىڭ جازىندا ءبىزدىڭ قۇرامامىز -  100 دەربەس اتقىشتار بريگاداسى 2 بالتىق مايدانىنىڭ ءبىر شەتىنەن ەكىنشى شەتىنە اۋىستىرىلدى. اتاپ ايتقاندا ۆەليكيە لۋكي قالاسىنىڭ تۇبىنەن لوۆات وزەنىنىڭ جاعاسىنا بارىپ جايعاستىق. جورىقپەن جولدا كەتىپ بارا جاتقانىمدا مەنىڭ قولىما «زناميا» جۋرنالىنىڭ سول جىلعى 5-نومەرى ءتيدى. سول جۋرنالدا الەكساندر بەك دەگەن اۆتوردىڭ «پانفيلوۆشىلار العى شەپتە» اتتى پوۆەسىنىڭ باسى جاريالانعان ەكەن. 

مەن وندا بەك دەگەننىڭ كىم ەكەنىن بىلمەيتىنمىن، ونداي جازۋشى بارىن دا ەستىمەگەن بولاتىنمىن. ءبىراق پانفيلوۆ ديۆيزياسىن، ودان شىققان 28 باتىر ەسىمدەرىن، مالىك عابدۋللين مەن تولەگەن توقتاروۆ سول ديۆيزيانىڭ تۇلەكتەرى ەكەنىن جاقسى بىلەتىنمىن. سوندىقتان بولار، مەن بۇل پوۆەستەن باس المادىم. كۇندىز توقتاي قالعاندا كۇننىڭ جارىعىمەن، تۇندە قونعان جەردە اي ساۋلەسىمەن وقىدىم. وقىعان تاراۋلاردى جول- جونەكەي جاۋىنگەر سەرىكتەرىمە بايانداپ تا وتىردىم. سودان سوڭ، العى شەپكە سول جۋرنالدىڭ 6-نومەرى جانە كەلدى. پانفيلوۆشىلار تۋرالى پوۆەستىڭ جالعاسىن تۇندە، اي قاراڭعى بولعاندىقتان ، زەڭبىرەك قاسىنا كەلىپ وتىرىپ، اككۋمۋلياتوردىڭ جارىعىمەن وقىدىم. پوۆەست تە ءبىتتى، اككۋمۋلياتوردىڭ دا جارىعى تاۋسىلدى. 

ارينە، مەنىڭ مۇنىم ءتارتىپ بۇزعاندىق، ءتىپتى قىلمىس ەدى. مەنىڭ زەڭبىرەگىمنىڭ جارىعى تاۋسىلعانىن ۆزۆود كومانديرى لەيتەنانت پوليانتسيەۆ ەرتەڭىندە- اق ءبىلدى. ول بىلگەن جوق ەدى، مەن ءوزىم ايتتىم. زەڭبىرەگىمنىڭ جارىعىن تۇندە كىتاپ وقيمىن دەپ تاۋىسىپ الدىم دەدىم. پوليانتسيەۆ وتە اشۋلانشاق كىسى ەدى. بىردەن ايعايدى سالىپ، سىباپ الدى. مەن سەنى قازىر اتىپ تاستايمىن دەدى. ءبىراق اتقان جوق. پوگونىمدى، مىلتىعىمدى، بەلبەۋىمدى سىپىرىپ الىپ، ءۇش تاۋلىككە گاۋپتۆاحتىعا ايداتتى. قىلشا موينىم تالشا دەپ، قارۋ كەزەنگەن سولداتتىڭ الدىنا ءتۇسىپ، جەلبەگەي شينەلىم سالپاڭداپ، ديۆيزيون شتابىنىڭ قاسىنداعى گاۋپتۆاحتىعا قاراي ساپار شەكتىك.

بۇل ءبىر كورمەگەن قۇقايىم ەدى، ونى دا كورەتىن بولدىم دەپ ويلادىم ىشىمنەن. پوزيتسيادان شىعا بەرە الدىمىزدان ءبىزدىڭ باتارەياعا قاراي سالت اتپەن كەلە جاتقان ديۆيزيون كومانديرى مايور ساحون كەزدەستى. مايور ساحوندى ءبىز گەنەرال پانفيلوۆتان كەم كورمەۋشى ەدىك. ءتىلى ساقاۋلاۋ بولعانىمەن، وتە بايسالدى، اقىلدى كىسى ەدى. قاراماعىنداعى ارتيللەريستەردى وفيتسەردەن باستاپ، ءاربىر سولداتىنا دەيىن بىلەتىن. مەن، ايداۋدا كەلە جاتسام دا، ەكى قولىمدى جامباسىما جاپسىرا ۇستاپ، اياعىمدى كوتەرە سەرمەپ، دىك- دىك باسىپ، موينىمدى كوماندير جاققا بۇرىپ، سالت اتتى ساحوننىڭ قاسىنان سالەم بەرىپ ءوتتىم. مايور مەنى تانىدى دا، اتىنىڭ تىزگىنىن تارتتى.

 — قانە، توقتاڭدار، - دەدى ارتىمدا ماعان مىلتىق كەزەپ كەلە جاتقان ايداۋشى سولداتقا. مايور اتىنىڭ باسىن بۇرىپ، قاسىما ءوزى كەلدى دە:

— اعا سەرجانت، قايدا جول تارتىپ باراسىڭ؟ — دەدى.

— گاۋپتۆاحتىعا، جولداس مايور.

 — نە ءۇشىن؟

— زەڭبىرەك اككۋمۋلياتورىن شىعىنداپ تۇندە كىتاپ وقىعانىم ءۇشىن.

— ول دۇرىس بولماعان ەكەن.

 — كىنالىمىن، جولداس مايور.

 — قانداي كىتاپ ەدى؟

 — پانفيلوۆشىلار تۋرالى.

 — ۇنادى ما؟

— وتە ۇنادى، جولداس مايور.

 — مومىش ۇلىنىڭ، ونىڭ باسقا دا جەرلەستەرىنىڭ ەرلىگىنە ءسۇيسىندىڭ بە؟

— سۇيسىنگەندە قانداي، جولداس مايور!

— مەن دە ءسۇيسىندىم. ال سەن ول كىتاپتىڭ مازمۇنىن جولداستارىڭا ايتىپ بەردىڭ بە؟

 — ءدال سولاي، جولداس مايور. بۇكىل باتارەياعا بايانداپ بەردىم.

— وندا جىگىت ەكەنسىڭ، اعا سەرجانت، — دەدى مايور ماعان ات ۇستىنەن سىعىرايا قاراپ.

 — سەنى گاۋپتۆاحتىعا كىم جىبەردى؟

— ۆزۆود كومانديرى لەيتەنانت پوليانتسيەۆ، جولداس مايور.

 — ەندەشە مەن سەنەن ول جازانى الىپ تاستادىم. قازىر قايت تا، ۆزۆودىڭا بارىپ، ءوز مىندەتىڭە كىرىس. لەيتەنانت پوليانتسيەۆقا مەنىڭ وسى بۇيرىعىمدى ايت. ءبىز باتارەيادان قىرىق- ەلۋ مەتر عانا الىستاعان ەدىك. ايداۋشى سولدات ءوز بەتىمەن كەتتى دە، مەن ستارشيناعا بارىپ پوگونىمدى، بەلبەۋىمدى، ناگانىمدى الدىم. پيلوتكامنىڭ قىزىل جۇلدىزىن قايتا قاداپ باسىما كيدىم دە، اسىقپاي اياڭداپ، ورمان شەتىندە جاۋىنگەرلەرمەن ساباق وتكىزىپ جاتقان ۆزۆود كومانديرىنە قاراي بەتتەدىم. لەيتەنانت مەنى كورە سالا ورنىنان ۇشىپ تۇرىپ، باقىرىپ قويا بەردى. — سەن نەگە سەندەلىپ ءجۇرسىڭ ءالى كۇنگە دەيىن؟ — دەپ اقىردى.

 — سەندەلگەنىم جوق، ءتۇپ- ءتۇزۋ كەلە جاتىرمىن، جولداس لەيتەنانت. ونىڭ اۋزى جىبىر- جىبىر ەتە ءتۇستى. بۇل ونىڭ مەنى اكە- شەشەمنەن سىقپىرتقانى.

— مەنىڭ ساعان گاۋپتۆاحتىعا بار دەگەنىم قايدا؟

— ورتا جولدان قايتىپ كەلدىم، جولداس لەيتەنانت.

— كىم پراۆو بەردى ساعان گاۋپتۆاحتىعا بارماي قايتىپ كەلۋگە؟ بۇل ءۇشىن مەن سەنىڭ كوزىڭە كوك شىبىندى ۇيمەلەتەرمىن ءالى. وسىلاي دەپ ول قاسىندا تۇرعان سەرجانتقا بۇيرىق بەردى:

 — وماربايەۆ، قازىر مىنانىڭ بەلبەۋىن شەشىپ، پوگونىن سىپىر دا، ديۆيزيونداعى گاۋپتۆاحتىعا ايداپ بار. مۇقان وماربايەۆ امالسىز ورنىنان تۇرىپ، اياعىن سىلبىر باسىپ ماعان قاراي اياڭدادى. مەن وعان «اسىقپا» دەگەندەي بەلگى بەردىم دە:

— بايانداۋعا رۇقسات ەتىڭىز، جولداس لەيتەنانت، — دەدىم پوليانتسيەۆقا قاراپ تىك تۇرا قالىپ. — ءۇنىڭدى ءوشىر. رۇقسات ەتپەيمىن، — دەدى ول.

 — رۇقسات ەتپەسەڭىز، وندا مەن رۇقساتسىز بايانداۋعا ءماجبۇر بولامىن.. .

 — ءوشىر ءۇنىڭدى.. .

— قازىر، جولداس لەيتەنانت. ءسىزدىڭ بۇيرىعىڭىزدى ديۆيزيون كومانديرى مايور ساحون جولداس بۇزدى، — دەدىم مەن.

— مايور وسىنى سىزگە ايت جانە پوليانتسيەۆ جولداس دەرەۋ ماعان كەلسىن دەدى.

 — قايدا مايور؟ سەن باعانادان بەرى نەگە ايتپاي تۇرسىڭ ول كىسىنىڭ شاقىرعانىن؟

— ايتايىن دەپ ەدىم، ءسىز ماعان سويلەۋگە رۇقسات بەرمەدىڭىز عوي، جولداس لەيتەنانت. لەيتەنانت پيلوتكاسىن تۇزەپ كيىپ، قوس بارماعىن بەلبەۋىنە سۇقتى. گيمناستەركاسىنىڭ بىرىسقانىن ارتىنا قاراي جيىردى.

— قايدا جولداس مايور؟

— پوزيتسيادا. لەيتەنانت ورمان شەتىندەگى زەڭبىرەكتەر تۇرعان جەرگە قاراي تۇرا كەپ جۇگىردى. باردى دا مايورعا ءوزىنىڭ شاقىرتۋ بويىنشا كەلگەنىن ايتىپ راپورت بەردى. مايور مەن لەيتەنانتتىڭ بارلىق سوزدەرى بىزگە انىق ەستىلىپ تۇردى.

— زەڭبىرەك كومانديرىن نە ءۇشىن تۇتقىندادىڭىز، جولداس لەيتەنانت؟ — دەپ سۇرادى مايور.

 — تۇندە كىتاپ وقيمىن دەپ زەڭبىرەك شامىن تاۋىسقانى ءۇشىن، جولداس مايور.

 — نەگە سۇيەنىپ تۇتقىندادىڭىز؟

— ۋستاۆقا سۇيەنىپ، جولداس مايور. ۋستاۆ بويىنشا ءتارتىپ بۇزعان جاۋىنگەردى ءۇش تاۋلىككە دەيىن گاۋپتۆاحتىعا وتىرعىزۋعا پراۆوم بار عوي.

 — ارينە بار. ءبىراق ۋستاۆتاعى پراۆونى دۇرىستاپ پايدالانا ءبىلۋ كەرەك، جولداس لەيتەنانت. ول سەرجانت ءبىر زەڭبىرەكتىڭ وتىن وشىرگەنىمەن، سول وقىعان كىتابى ارقىلى باتارەيانىڭ بار جاۋىنگەرىنىڭ جۇرەگىنە وت جاقتى. ۋستاۆتا وسى دا ەسەپتەلگەن. ءسىز ونى ەسكەرمەگەنسىز. ءوزىڭىز باتالون كومانديرى مومىش ۇلى تۋرالى كىتاپتى وقىدىڭىز با؟

— جوق، جولداس مايور.

 — ەندەشە، ونى وقىماعانىڭىز ءۇشىن، مەن ءسىزدى ءۇش تاۋلىككە ءۇي تۇتقىنى ەتىپ قاماسام قالاي بولار ەدى؟ بۇل دا مەنىڭ ۋستاۆتىق پراۆوم عوي. سوندا ءسىز ول كىتاپتى وقىپ شىعارسىز دەپ ويلايمىن.

— قۇپ، جولداس مايور، ءۇش تاۋلىككە ءۇي تۇتقىنى بولۋعا. ءبىراق انا كىتاپتى قايدان الامىن؟ — ونى ءوزىڭىز تۇتقىنداعان سەرجانتتان سۇراڭىز.. . مەن سىزگە ارەست جاريالامايمىن، لەيتەنانت. ءبىراق بۇل ەسىڭىزدە بولسىن. وسىدان كەيىن — «زناميا» جۋرنالىنىڭ مەندەگى ەكى نومەرى قولدان- قولعا كوشتى. قارشادايىنان باتىرلار جىرىن جاتتاپ وسكەن قازاق بالالارى بۇل پوۆەستى ولەڭدەي جاتتاپ الدىق. «فاميلياسى جوق اداممەن» — باتالون كومانديرى باۋىرجان مومىش ۇلىمەن ءبىز مايداندا وسىلاي تانىسقان ەدىك.

 «اقيقات پەن اڭىز» كىتابىنان ءۇزىندى

Massaget.kz 

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى