جوق ىزدەگەن جازۋشى
«تالعام- تارازى» ايدارىنىڭ بۇگىنگى «وقىرمانى» - جاس جازۋشى جادىرا عازيز قىزىنىڭ جازۋشى ديدار امانتايدىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى وي تولعاۋىنان وسىنى اڭعارامىز.
جازۋشى ديدار امانتاي «گۇلدەر مەن كىتاپتارىندا» كىتاپتاردىڭ اتى ۇزىن- شۇباق بولىپ بەرىلگەنىنە سىن ايتىلعان كەزدە بۇل ءوزىنىڭ كىتاپقا دەگەن تاعزىمى، قۇرمەتى ەكەنىن تۇسىندىرگەن ەدى.
كىتاپتار مەن گۇلدەر باردا عانا ادام «ەڭ اۋەلى ءسوز بولعان» قادىم زاماندارداعى ءوزىنىڭ قاراپايىم، شىنايى، ەرەكشە بەكزات بولمىسىن تابادى، كىتاپ دەگەنىمىز - دۇنيەنى تانۋ، دانالىققا قادام، گۇل - جاستىق، سەزىم، تازالىق، بۇل ەكەۋى ومىرگە ماعىنا دارىتادى، ءنار بەرەدى. اۆتور وسىنى بار شىعارماسىندا جالىقپاي ايتا تۇسەدى. كەيدە كەيىپكەرى بولىپ جەتكىزەدى، كەيدە ءوزىنىڭ فيلوسوفيالىق وي ورامدارىندا كەلتىرەدى.
ديدار امانتاي - جوق ىزدەۋشى. ول قىزىلدى- جاسىلدى، جارق- جۇرق ەتكەن، بۇگىنگى تەز وزگەرگىش، اينىعىش قوعامدا جوعالىپ بارا جاتقان مولدىرلىكتى، شىنايىلىقتى، كەيبىرەۋلەر ءۇشىن ارحايزمگە اينالعان، قات بولعان دۇنيەلەردى ىزدەي بەرەدى. ونىڭ «بۋكينيست. كىتاپ دۇكەنى» دەپ اتالاتىن اڭگىمەسى وسى ويدى قۋاتتاي تۇسەدى. جۇرەگىنىڭ ءبىر- ءبىر بولشەگى سەكىلدى كىتاپتاردان سورەلەر بوس قالىپ، جاس كەزىنەن ۇقىپتاپ جيناعان دۇنيەلەرى ساتىلىپ جاتقانىنا، بۇكىل عۇمىرى زايا كەتكەنىنە قامىققان اداممەن بىرگە ەرىكسىز كۇرسىنىپ قالاسىڭ. كۇرسىنىستىڭ سەبەبى كوپ…
…مىنا دۇنيەنىڭ ماڭداي جىلىتار شۋاعى مەن جەتى سپەكتر سەكىلدى كومكەرگەن سيقىرلى شاپاعىنا شومىلىپ جۇرگەن جايماشۋاق شاقتارىمىز ەدى. تۇرتىنەكتەپ الدەنەنى وقىپ جۇرەتىن قۇربىمىزدان الدىمەن جاس جازۋشىنىڭ اتىن ەستىدىك. ونىڭ ءىنىسىنىڭ اتى ديدار بولاتىن. سودان با، ديدار امانتايدىڭ جازعاندارىن بىردەن جانىنا جاقىن قابىلداپ، كىرىپ- شىققاندا باسقا ستۋدەنتتەر قاقشىپ كەتپەسىن دەگەن ساقتىعى ما، كىتابىن جاستىعىنىڭ استىنا سالىپ جاتاتىن. ول قۇربىمىز بۇگىندە شالعاي اۋدانداعى گازەتتىڭ باس رەداكتورى.
«ەرەكشە، جاڭاشا جازادى، سويلەمدەرى ەشكىمگە ۇقسامايدى، اسىرەسە، ديالوگتارى باسقاشا» دەگەن پىكىر ايتاتىن ول ءوزى دە سۇيىكتى جازۋشىسىنا ەلىكتەپ اڭگىمە جازاتىن، كوڭىلى تۇسسە وقىتاتىن دا. كەيىن ول ماقتاعان جازۋشىنىڭ «قازاق ادەبيەتىنەن» ءاليا بوپەجانوۆا اپايمەن ءوزارا مودەرنيزم، پوستمودەرنيزم تۋرالى پىكىرتالاستارىن كوزىمىز شالدى. تاعى ءبىر باسىلىمداردان جازۋشىنىڭ اڭگىمەلەرىن وقي باستادىق.
ءبىزدىڭ اۋىلدا دا ارەدىك كوڭىلدەنىپ كەتسە دۋلات يسابەكوۆتىڭ «بوناپارتىن» ، «ەسكەرتكىشتەگى» ءاشتاننىڭ قىلىقتارىن سالىپ، ىشەك-سىلەسى قاتا اڭگىمەلەيتىن اقكوڭىل ادامدار بار-تۇعىن، الايدا شاڭى بۇرقىراپ اسپانعا كوتەرىلگەن شاعىن اۋىلدان كەلگەن ستۋدەنتكە ديدار امانتايدىڭ اڭگىمەسى كۇردەلى كورىنگەنى راس.
وعان سەبەپ - شىعارمادا باستىسى - سيۋجەتىن بايانداپ، يدەياسىن ايقىنداۋ دەپ ۇيرەتكەن. اسىرەسە، اۆتوردىڭ ءبىرىڭعاي ديالوگتان تۇراتىنداي اڭگىمەلەرى توسىنداۋ كورىنگەن، كەيدە سويلەسۋشى ەكى ادام ءبىر-ءبىرىن جالعاپ، وي الماسۋدىڭ ورنىنا ءارقايسىسى ءوز ويىمەن وتىراتىنداي جانە كەيىپكەر مىندەتتى تۇردە ەلدەن ەرەكشە ءبىلىمدار، ءپالساپاشى بولىپ كەلەتىندىكتەن ونىڭ ايتقان ويىن اسىقپاي ءسىڭىرىپ وقىماساڭ، قورىتۋ قيىن.
ءبىراق، ءبارىبىر، كوزىم تۇسسە وقىماي قالمايتىنمىن.
اۋەلى فينالدان باستالىپ، ودان كەرى اڭگىمەلەنىپ، سۋرەتتەلىپ… ەگەر وقيعا بولسا، ونى كەيدە باسىنا، كەيدە ورتاسىنا اكەلىپ ەلەستەتە بەرۋگە بولاتىن، وقيعانىڭ ناقتى ۋاقىتىنىڭ بەلگىسىزدىگى شىعارمانىڭ جاڭاشىلدىعىن پاش ەتىپ، الدەبىر قۇپيادان ۇمىتتەندىرىپ، وزىنە تارتا بەرسە كەرەك. ناقتى كەيىپكەرى ءوزىمىز وقىپ جۇرگەن ت. نۇرماعامبەتوۆتىڭ، س. مۇراتبەكوۆتىڭ كەيىپكەرلەرى سەكىلدى شىعارما باستالىسىمەن ەجەلگى تانىسىڭداي ىشىڭە كىرىپ كەتپەيدى، كوز الدىڭدا كولبەڭدەپ جۇرمەيدى جانە سول شىعارمالاردا اناۋ ايتقانداي وقيعا دا بولىپ جارىتپايدى، وقيعا تۋىنداتۋعا كەلگەندە اۆتوردىڭ سونى كەرەكسىنبەيتىنىن دە بايقايسىڭ. وقىرمانى سيۋجەتسىز شىعارما وقۋعا داعدىلانعان با، جوق پا، وندا اۆتوردىڭ شارۋاسى جوق، ءبىراق مەنمۇندالاپ تۇرار ناقتى كەيىپكەرسىز، باسى جاي باستالىپ، ورتاسىندا شيرىعىپ، اياعىندا شەگىنە جەتەتىن ناقتى وقيعاسىز دا باياۋ تولقىعان ءبىرقالىپتى سۋرەتتەر تىزبەگى كوز الدىڭا كەلىپ، يىرىمىنە تارتا بەرەدى.
«توتىقۇس ءتۇستى كوبەلەك» پەن «ءبىر توپ شەڭگەل» رومانىن، «كوزىڭنەن اينالدىمدى» وقىپ العان كىتاپقۇمار قۇربىلار ونداعى كەيىپكەرلەردىڭ ءبىر- ءبىر ءرولدى اياعىنا دەيىن الىپ شىعۋعا بەكىنگەن كادىمگى اكتەر سىندى ەكەنىن، ءتىپتى، ادامدى ايران- اسىر قىلىپ، ءوز ءرولىن ويناپ وتىرعانىن ءبىلىپ وتىرعانداي وقيعانىڭ قاشان بىتەتىنىن سۇرايتىنىن ايتىپ، تاڭعالىپ اڭگىمەلەگەندەرى دە ەستە. بىزگە دە بۇل ەموتسيا تانىس.
«مەن ءسىزدى ساعىنىپ جۇرمىندە» ءبىرىنشى تاڭعالعانىمىز - ءوزى ون بەتتەن تۇرسا دا، پوۆەست اتالعانى جانە شىعارمانىڭ فينالىنان ءبىر- اق باستالعانى ەدى. ءبىز ول كەزدە پوستمودەرنيستىك دەگەندى قايدان ءبىلۋشى ەدىك؟ ال عاليابانۋ مەن ەركىننىڭ، ودان مۇحتار مەن ەركىننىڭ اراسىنداعى ديالوگتار شە؟ ديالوگتارداعى كەيدە تولىمدى، كەيدە تولىمسىز سويلەمدەرمەن جاۋاپ بەرەتىن، ءبىراق قالاي جاۋاپ بەرسە دە ويلاندىرىپ، دانالىققا ءبىر قادام جاقىن تۇرعان ادامنىڭ وبرازىندا سويلەيتىن كەيىپكەرلەرگە كەيىن تاڭعالمايتىن بولدىق، سەبەبى قايدان كەلگەن وي ەكەنى بەلگىسىز، اڭگىمەلەسۋشى ەكى ادامنىڭ ءبىرى - اۆتوردىڭ ءوزى- اۋ دەپ دەپ توپشىلايتىنبىز وزىمىزشە.
ويتكەنى كەيىپكەر دە - ءپالساپاشى، اۆتور دا - فيلوسوف. اۆتوردىڭ «مودەرن- پوستمودەرن» دەگەن اڭگىمەسىن الايىق. اۋەلى ءۇشىنشى جاقتان بايانداپ، تۇنگى قالانى سۋرەتتەيدى. ءار زاتتىڭ بويىنا سىڭىرگەن كۇن قۋاتى تۋرالى باياندايدى. مۇندا دۇنيە- جاراتىلىس تۋرالى وي قورىتۋ بار. ارنارسەنى كوز الدىڭا الىپ كەلەدى، كوزىڭمەن كورىپ، قولىڭمەن ۇستاپ، جازۋشى سۋرەتتەپ وتىرعان ءساتتى سەزىنە الاتىنىڭ بار.
«ءاربىر زاتتا ءوز بويىنا سىڭىرگەن كۇن قۋاتى بار. بۇل قۋات - الاپات جارىلىستىڭ بىزگە ۇشىپ جەتكەن ۇشقىندارى. ءبىز - ونىڭ (الاپات جارىلىستىڭ) پەرزەنتتەرىمىز. قورشاعان دۇنيە - اعايىن- تۋىسىمىز. وتباسى فوتوالبومى ءتارىزدى، الەمگە قايدان، قالاي قاراساق تا، ونى وتكەن شاقتا كورىپ تۇرامىز. ءار قۇبىلىس، ءار نارسە - وتتان قۋات العاندار. كۇن - باستى وت. وت- انا» دەپ تۇسىندىرەدى، ودان ءارى بار ادامنىڭ بويىنداعى جالىندى تۇسىندىرەدى.
كاميۋ، بورحەس، سارتر دەپ كەتە بەرەتىن ەسىمدەردى وسى كىسى ءجيى اۋىزعا الادى. بىلۋىمىزشە، سارترعا حايدەگگەر اسەر ەتكەن، سارتر ديدار امانتايدى وسىرگەن، شاماسى. ايتەۋىر، ديدار امانتايدىڭ كوپشىلىككە تۇسىنىكسىزدەۋ كورىنەتىن ەرەكشە ويلارىندا ەركىندىكتىڭ لەبى اڭقىپ تۇرار ەدى.
ويلاسا دا ەركىن، جازسا دا ەركىن، بۇرىنعى اقجەمى شىققان سۇرلەۋگە تۇسپەي، ءوزىنىڭ سوقپاعىمەن جۇرەتىن ادامنىڭ كەيىپكەرلەرى دە - كوبىنە قيالي دۇنيەدە جابىرقاسا دا، ىشكى بولمىسىندا ەركىندىكتى سەزىنە الاتىن ادامدار. ديدار امانتاي دا ەركىندىكتى سارتر سەكىلدى ۇعىنادى، ەركىندىك دەگەن قالاعانىڭدى جاساۋ ەمەس، ءتىپتى دە بوس ءجۇرىس پەن ارەكەتسىزدىككە اكەلەتىن قالىپتا ەمەس، ەشكىم تارتىپ الا المايتىن تاڭداۋ مۇمكىندىگى دەپ قاراستىرادى.
شىعارماشىلىق دەگەننىڭ ءوزى ادامنىڭ ەڭ ءبىر كۇشتى تولقىنىستارىن، سەزىمدەرىن بەرۋدەگى كەرەمەت ءتاسىل ەكەنى، ەركىندىككە باستايتىنى راس قوي. وسىدان كەيىن بارىپ ديدار اعامىز اۋزىنان تاستامايتىن سارتردىڭ ەكزيستەنتسياليزمدى ادام ماسەلەسى، ياعني ادامنىڭ جان تۇكپىرى، قۋانىشى، قايعىسى، اينالىپ كەلگەندە، گۋمانيزم دەپ قاراعانى وزىنەن- ءوزى تۇسىنىكتى بولدى.
«تۇسىنىكتى بولدى» دەگەنىم جاي ءسوز، فيلوسوفتاردى تۇسىنۋگە ەشۋاقىتتا تىرىسقان ەمەسپىن، ءبىراق ءوزىڭ تولىق تۇسىنبەيتىن نارسەنى ۇعام دەپ تالاپتانۋدىڭ ءوزى قۇرىعاندا ويلاۋعا، ويلانۋعا ۇيرەتەدى. مىسالى، جازۋشى ديدار امانتاي ءبىر ءوزى قاتتالىپ جيناقتالعان، جۇيەلەنگەن، سارالانعان كاتالوگ ىسپەتتى، ءبىر شىعارما وقىسا، مىندەتتى تۇردە ءوزى بۇرىن وقىعان باسقا ءبىر جازۋشىلارمەن سالىستىرادى، وعان ونىڭ سالىستىرۋ مۇمكىندىگى تولىق جەتەدى.
ايتپاقشى… ديدار امانتايدى وقىپ وتىرعاندا ماركەستىڭ ءوزىمىز وقىعان ءبىردى- ەكىلى شىعارماسى ويعا ورالادى. ماركەس شىعارماسىندا «دۇنيە ميفتەر زاڭدىلىعىنان تۇرادى، ءومىر دەگەنىمىز - ادامعا تۇسىنىكسىز جانە كۇردەلى قۇرىلعان بايلانىستار، ۋاقىت دەگەنىمىز كەزەڭدەردەن تۇراتىندىقتان دا ءبىز ماڭگىلىك سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن قايتا ورالىپ وتىرامىز» دەگەندى تۇسىندىرمەك بولعان. ەگەر مەن بۇل دۇنيە تىم قاراپايىم، ءبىرسارىندى ەرەجەدەن تۇرادى دەسەم شە؟ مەنىڭشە، ديدار امانتاي بۇعان كەلىسپەيدى. ويتكەنى ونىڭ شىعارمالارىندا كوپ وي ايتىلادى. ەگەر ءومىر ءبىر سارىندى ءارى وتە تۇسىنىكتى بولسا، شىعارمالار جازىلماعان بولار ەدى.
