ايتماتوۆ ادامزاتقا نە ايتتى؟
ماقالا كوتەرگەن باستى تاقىرىپقا ەرەكشە ەلتي بەرىلۋىمنىڭ ءبىر سەبەبى - بىرنەشە كۇننەن بەرى وتكەن عاسىردىڭ 70-90 -جىلدارى جازعان كۇندەلىكتەرىمدى قايتا پاراقتاپ ءجۇرىپ، 1989 -جىلدىڭ 1-قىركۇيەگىندە جانە 1990 -جىلدىڭ 19-تامىزىندا جازىلعان «جان پيدا» جونىندەگى وي-تولعانىستارىمدى تاۋىپ وقىپ، سونى ءبىر گازەت نە جۋرنالعا بەرسەم دەگەن وي بار ەدى.
ءسويتىپ جۇرگەندە ش. ايتماتوۆتىڭ مىنا اۋدارماسى كەزىگىپ، ودان ءارى جەلپىنە ءتۇستىم. ەندىگى جوسپارىم - وسى ماقالانى باسشىلىققا الا وتىرىپ، «جان پيدا» جونىندەگى 1989 -جىلعى تالداۋلارىمدا اتاپ كورسەتىلگەن تاريحي، ساياسي، ءدىني، ادامي تولعانىستارىمدى اشا تۇسۋگە تاۋەكەل ەتىپ وتىرمىن.
«جان پيداداعى» جاڭا ءدىن جونىندەگى جازۋشى كونسەپتسياسىنىڭ نە ەكەنىن، قانداي قاجەتتىلىكتەن تۋىنداعانىن ءوزارا سالىستىرىپ، بۇگىنگى بولمىسىمىزداعى شىم- شىتىرىق قايشىلىقتاردىڭ جاھاندىق تەك- تامىرىن قۋالاۋ ارقىلى جازۋشىنىڭ شىن مانىندە «ادامزاتتىڭ ايتماتوۆى» ەكەنىن وزىمشە دالەلدەگىم كەلدى.
ارينە، XXI عاسىردىڭ 19 جىلىندا كوپ نارسە اشىق ايتىلىپ، زۇلىمدىق اتاۋلىعا قارعىس تاڭباسى بادىرايتا باسىلعان وتكەندى ايتىپ كوسەمسىگەندەي بولىپ كورىنەرمىن دە. ءبىراق 1986 -جىلعى قاندى قىرعىننان ەڭسەسى ءتۇسىپ، قىزىل تەررور سالتانات قۇرىپ تۇرعان ءبىر ۋاقىتتا «جان پيدانىڭ» جانىن ءتۇسىنىپ، جوعارى باعالاعان قانشا قازاق بولدى ەكەن؟ ۇلى شىعارمانىڭ ۇلىلىعىن جۇرتتان بۇرىن تانىپ، قازاق تىلىنە تامىلجىتا اۋدارۋعا باتىل كىرىسكەن شەرحان اعامىزعا العىس ايتىپ، و دۇنيەنىڭ راحاتى مەن يماني عۇمىرىنىڭ كامال بولۋىن تىلەر ەدىم.
«جان پيدا» جونىندەگى كۇندەلىكتەرىمدى وسى «ەيفەلدەيىن مۇنارانىڭ ماڭايىنان» شىققاننان كەيىن قاز- قالپىندا بەرمەكپىن.
ش. ايتماتوۆتىڭ بۇل ەسسەسىن وقىپ وتىرىپ، وسىناۋ قاراپايىم قىرعىز پەرزەنتىن الەمدىك داڭققا بولەگەن شىعارماشىلىق جولىنا ويشا شولۋ جاساعانىمدا («اق كەمە»، «قوش بول، گۇلسارى»، «انا- جەر انا»، «بوراندى بەكەت» ت. ب. ) «جان پيداعا» بارار تار جول، تايعاق كەشۋلى قاتەرلى ساپار سورابىن كورگەندەي بولامىن. ەيفەل مۇناراسىنىڭ ۇشار باسىنا شىعىپ الىپ، وي تولعاعان قالامگەر وزىنە ءجيى قويىلاتىن ءبىر سۇراققا بىلاي جاۋاپ بەرىپتى: «…مەنىڭ ومىرگە نەگە سونشا تۇڭىلە قارايتىنىمدى بىلگىسى كەلەدى، قۇبىلىس اتاۋلىعا قاسىرەتتى كوزقاراسىمنىڭ باسىمىراق ەكەندىگىن ەسكەرتىپ جاتادى. تالاسىم جوق، تۋمىسىمنان سولاي جاراتىلعان شىعارمىن». مۇنداعى «تۋمىسىمنان سولاي جاراتىلعان شىعارمىن» دەگەندى، كەڭ اۋقىمدا الىپ، وي تەزىنە سالىپ كورسەك، ونىڭ نەگىزگى وزەگى گەندىك ماننەن گورى ورىس وتارشىلدىعىندا تۇنشىعىپ ازاپتانعان، اكە- بالادان، تۋىس- تۋعاننان تىرىدەي ايىرىلىپ، جەتىمدىك كىرىپتارلىقتا وسكەن ۇرپاقتار تاعدىرىن مەڭزەگەن شەرلى ءومىر شىندىعى دەسە بولار.
ايتماتوۆ بارىمىزگە قاراتا بىلاي دەپ سۇراۋ تاستايدى: «ءبىز كىم ەدىك، ەندى كىم بولدىق، جوعالتقانىمىز بەن تاپقانىمىزدىڭ ارا سالماعى، ايىرىم بەلگىسى قانداي، الدا نەندەي كەپ كۇتىپ تۇر، قايدا بارا جاتىرمىز؟»
وتكەن ⅩⅩ عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارى وسىنداي جاھاندىق سۇراق قويعان اۆتوردىڭ وزىنە جانە بارشامىزعا قايتارار جاۋابىن «جان پيدادان» تاپقانداي بولامىز. ەگەر اۋقىمداپ قاراستىرار بولساق، ش. ايتماتوۆتىڭ قالامىنان تۋعان بارلىق شىعارمالارىنان دا ول سۇراققا تولىمدى جاۋاپ تابا الادى ەكەنبىز. وسى ارادا ۇلى جازۋشىمەن زامانداس ءارى تاعدىرلاس مۇقاعالي ماقاتايەۆتىڭ «…سونىمەن دوستار، بۇكىل مەنىڭ جازعانىم - بار- جوعى ءبىر عانا ءبۇتىن پوەما. ادامنىڭ ءومىرى مەن ءولىمى، قاسىرەتى مەن قۋانىشى تۋرالى پوەما» دەگەن ايگىلى مالىمدەمە ماندەس تاماشا تۋىندىسى مەن ايتماتوۆتىڭ بۇكىل جازعاندارىنىڭ ايتارى «قايتكەندە ادام قالادى، ادام بولىپ» دەگەن جانداۋىسىمەن ۇندەسىپ- ۇيلەسىپ، ەيفەل مۇناراسىنان ادامزات بالاسىنا ۇراندى سۇراق تاستاپ تۇرعانداي اسەردە قالدىم.
كەشە عانا «كەمەلدەنگەن سوتسياليزم» جىرىن ايتىپ ەلەۋرەپ جۇرگەنىمىز ەسىمىزدەن شىعا قويماعان شىعار. ەندەشە، سول بۇلجىماستاي كورىنگەن شىركىنىڭ ۋاقىتتىڭ قاس- قاعىم ساتىندە قايدا ۇشىپ كەتتى؟ سوناۋ ⅩⅨ عاسىردا ءومىر سۇرگەن ورىستىڭ ۇلى ويشىلى ول تۋرالى مىناداي ساۋەگەيلىك ايتىپ كەتىپتى: «…سوتسياليزم جەڭە قالعان كۇندە دۇرىستىعىمەن جەڭبەيدى، قارسىلاستارىنىڭ بۇرىستىعىمەن جەڭەدى».
تاريح ءوز جۇرىسىنەن جاڭىلا بەرمەيتىنىن ⅩⅩ عاسىر كۋاگەرلەرى - سىزدەر مەن بىزدەر كورىپ، بىلدىك. ال ول اقيقاتتى بارىمىزدەن بۇرىن تانىپ- بىلگەن شىڭعىس ايتماتوۆ «جان پيداعا» اپارار قاتەرلى سوقپاققا ءتۇسۋدىڭ قاجەتتىلىگىن بىلاي تولعايدى: «…سايىپ كەلگەندە، ءدىن رەتىندەگى ءدىننىڭ دە، مادەنيەت رەتىندەگى مادەنيەتتىڭ دە ماڭدايلارىنا رۋحاني «لوكوموتيۆ» بولۋ پارىزى و باستان جازىلىپ قويىلعان. ادامدىق جاراتىلىستىڭ تابيعاتىنا - ءسۇرىنۋ، قۇلاۋ، قۇلدىراۋ، شارىقتاۋ ارقىلى، داۋىرلەۋدىڭ قايتا ورلەۋى، كۇنالار مەن وكىنىش- وپىنىستار ارقىلى كەمەلدىكتىڭ بيىكتەرىنە تالپىنىس ءتان… بۇل ورامداعى ادامدىق رۋح ولشەمى - عارىش». ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان «جان پيدا» - ءدال وسى قۇلاۋ، قۇلدىراۋ ءداۋىرىنىڭ عارىشتىق رۋح ولشەمى تۋرالى تولعانىس ەكەن.
جازۋشىنىڭ «…مەيلى، دۇرىس جاعىنان، مەيلى، بۇرىس جاعىنان بولسىن جاڭارا، جاڭعىرا الامىز با؟ رۋحىمىزبەن سىلكىنە الامىز با، بيىكتەي بىلەمىز بە؟ جاراتقانعا جاقىنداي تۇسەمىز بە، تازارىپ، ادامنىڭ كەمەلدەنە بەرمەگى شەكسىز ەكەنىن ۇعىنامىز با، الدە الباستىنىڭ ارباۋىنا ءتۇسىپ، قۇتىرعان ديسكوتەكالاردىڭ جىن- ويناعىنا ەلىگىپ، ەلىتىپ، تاسىراڭداپ- تالقانداپ، زورلاپ- زومبىلاپ نەشەمە عاسىرلار مەن داۋىرلەردى جالعاستىرىپ جاتقان داستۇرلەردىڭ جىبەك جىپتەرىن پىتىرلاتا ۇزەمىز بە؟ ياپىراي، دۇنيە نەگە بۇلاي جاراتىلعان. الباستىسىز قۇداي كۇنىن كورە الماي ما؟ قۇدايعا سونىڭ نە كەرەگى بار، الباستىنى الاستاپ تاستاسا، بىزگە دە راحات بولار ەدى، ول انتۇرعاننىڭ الىسقا كەتەر ءتۇرى كورىنبەيدى. مىناۋ ولاي، مىناۋ بىلاي دەپ دۇرىس جول نۇسقايتىن توبە بي قايدا؟»
وتكەن عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىندەگى «توقىراۋ» توسپاسىنا تىرەلگەن جازۋشى ءۇشىن ول زاماننىڭ اشى اقيقاتىن اشكەرەلەپ، توبە بيگە جۇگىنۋى قانشالىق قاتەرلى ەكەنىن دە ۇمىتا قويعانىمىز جوق. كەمەڭگەر جازۋشىمىز سوندىقتان دا «جان پيدا» جانە «بوراندى بەكەتتەن» باستالعان بارلىق ۇلى شىعارمالارىندا ⅩⅩ عاسىردىڭ دابىرالى جەتىستىگى قاتارىندا مويىندالىپ ۇلگەرگەن «مودەرنيزمنىڭ» «ءتارتىپ پەن ميف» دەپ اتالعان جاڭا تاسىلىنە جۇگىنىپ، كەڭەستىك تسەنزۋرانىڭ قىراعى مۇناراسىن اينالىپ ءوتىپ كەتكەنىن سوڭعى كەزدە عانا بايقاپ، باعالاي باستاعاندايمىز.
وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىندا جارىق كورگەن ولجاس سۇلەيمەننىڭ ولەڭ- داستاندارىندا، ءانۋار ءالىمجانوۆتىڭ رومان- پوۆەستەرىندە مودەرنيستىك سارىن العاش بايقالا باستادى. ال 70-جىلداردان بىلاي قاراي ش. ايتماتوۆ شىعارمالارىنىڭ ىقپال- اسەرىنەن قازاق قالامگەرلەرى دە جاڭا ىزدەنىستەرگە باتىل قادام باسقانى انىق. ءابىش كەكىلبايەۆتىڭ «اڭىزدىڭ اقىرى»، «حانشا داريا حيكاياسى» قاتارلى شىعارمالارىنا ىلەسە تولەن ابدىكتىڭ «وڭ قولى» مەن مارال ىسقاقبايەۆتىڭ «ۇيات تۋرالى اڭىزى» ت. ب. پوۆەستەر جارىق كورە باستاپتى. ورالحان بوكەيدىڭ التايدان الماتىعا كەلۋى ەپوستىق سارىن مەن ميفتىك اڭىز- اڭگىمەلەردىڭ دە قازاق پروزاسىنا دەندەپ ەنە باستاعانىنىڭ نەگىزى رەتىندە زەرتتەلۋگە لايىق.
ⅩⅩ عاسىردىڭ سوڭى مەن XXI عاسىردىڭ ءوزىمىز كۋاسى بولىپ وتىرعان قازاق ادەبيەتىندەگى مودەرنيستىك اعىمنىڭ ونىمدەرى رەتىندە ءبىر مەزگىل دارىپتەلگەن ورىس ءتىلدى قالامگەرلەردىڭ جازعاندارى، نەگىزىنەن، جالاڭ ەلىكتەۋ، فورما قۋالاۋدان ارى بارا العان جوق. ونىڭ باستى سەبەبى رەتىندە ەكى ماسەلەنى اتاپ كورسەتۋگە بولادى.
ءبىرىنشىسى - اۋەسقوي مودەرنيستەر الەمدىك ادەبيەتتە داڭققا بولەنگەن قالامگەرلەردىڭ ءوز حالقىنىڭ تاريحىن، ەتنوپسيحولوگياسىن، ءداستۇرىن، ويلاۋ- قيالداۋ شارقىن قالىپتاستىرعان باي ەپوسى مەن ميفتىك اڭىزدارىن جەتە مەڭگەرۋ ارقىلى ءداستۇرلى كلاسسيكالىق بايانداۋ، سۋرەتتەۋ داعدىسىن جاڭعىرتۋ جولىمەن شىت جاڭا ادەبيەت جاساي العانىن ولار جان جۇرەگىمەن سەزىنە الماعاندىعىندا.
ەكىنشىسى - ادام بالاسىمەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان ءداستۇرلى دىندەر مەن مادەنيەتتەردىڭ ادامزات تاريحىنداعى ءرولى مەن فيلوسوفيالىق تەرەڭ قاتپارلارىنا مۇلدە جاقىنداي الماعان ۇر دا- جىق اتەيستىك ۇعىم- تۇسىنىكتەر ارباۋىنان شىعا الماعاندىعى دەسە بولار.
سوڭعى جىلدارى باسپا بەتىن كورگەن ناعىز مودەرنيستىك پروزانىڭ ۇلگىسى رەتىندە تولەن ابدىكتىڭ «توزاق وتتارى جىمىڭدايدى» جانە اسقار التايدىڭ «سيرات» قاتارلى شىعارمالارىن اتاۋعا بولار ەدى. ءۇستىرت شولا قاراعاندا، قازاق قالامگەرلەرى اراسىندا «مودەرنيزم» دەگەندى جاتىرقاۋ، كەيدە ءتىپتى ول باعىتقا مۇرىن شۇيىرە قاراۋ دا بايقالادى. باسقا حالىقتاردى ايتپاعاندا، ش. ايتماتوۆتىڭ الەمدىك شەڭبەرگە شىعىپ، داڭققا بولەنۋىنىڭ سىرى - عالامدىق پروبلەمالاردى ازعانتاي عانا قىرعىز حالقىنىڭ اڭىز- اڭگىمەلەرىمەن ميفتىك افسانالارىمەن ساباقتاستىرا بىلۋىندە، ناعىز جاناشىرلىقتىڭ قانداي بولارىن دالەلدەپ بەرۋىندە بولاتىن.
«جان پيدا» تۋرالى ايتقاندا، كەمەڭگەر جازۋشىنىڭ جەتكەن جەتىستىگىن اعىلشىن، امەريكانىڭ مودەرنيستىك ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالاعان دجەيمس دجويستىڭ (1882-1941 ج) «ۋليسس» رومانى جونىندە سىنشى ت. ە. ەليوتتىڭ «مەنىڭشە، بۇل رومان، مەن قاتەلەسىپ كەتپەسەم، بىلىققان، تەگىنەن تايعان، استان- كەستەڭ بولعان جاندۇنيەنى ءبىز بىلەتىن شىندىقتان باسقاشا تاسىلمەن جەتكىزگەن» دەگەن انىقتاماسىمەن شەندەستىرەر ەدىك.
«ەگەمەن قازاقستاندا» جاريالانعان «ەيفەلدەيىن مۇنارا ماڭىندا» اتتى ەسسەسىندە ايتماتوۆ ول تۋرالى اشىنا جازىپ، بارشامىزدىڭ جاعامىزدان الىپ سىلكىنگەندەي بولىپتى. «مادەنيەت دەپ مايىسامىز- اۋ مىنا تىرشىلىگىمىزدىڭ كوگىلدىر كوكجيەكتەرىن سىبايلاس بيلەۋشىلەر جەمقورلىعىنىڭ مافيالىق جىرىندى جىقپىلدارىنىڭ توناۋشىلىق، زورلىق- زومبىلىق پەن زاڭداردى بەلدەن باسۋشىلىقتىڭ دۇلەي ورتتەرى جالماپ بارا جاتقان جوق پا؟ ! وسىدان بارىپ، قورعانسىز، قانسىراعان قايران دەموكراتيا جىعىلىپ، ءسۇرىنىپ، قوعامى قۋاتسىز، ادامى ۇياتسىز، الماعايىپ كەزەڭدە بولماي قويمايتىن بالالىق اۋرۋدى باستان وتكەرىپ جاتتى».
جازۋشىنى سونداي جان ازابىنا سالعان ءومىر شىندىعىن توتاليتارلىق رەجيم داۋرەندەگەن كەشەگى كەڭەستىك قوعامدا اياۋسىز اشكەرەلەنگەن «جان پيدانى» وقىعان جانە مەنىڭ ول رومان تۋرالى سوناۋ 1989 -جىلعى جازبالارىممەن تانىسقان وقىرمان عانا سەزىنەدى.
ال «وتپەلى كەزەڭ» دەپ اتالعان، قاشان ءوتىپ بولارى ءالى بەلگىسىز سوڭعى شيرەك عاسىر شىندىعىن، الەمدىك الاڭدا بولىپ جاتقان سويقاندى وقيعالاردىڭ ىلاڭىن كوز الدىڭا كەلتىرسەڭ، جانىڭ تۇرشىگەدى. وسىلاردىڭ ءبارىن وتكەن عاسىردىڭ سوڭعى جارىمىندا انىق تانىپ، ايتۋدىڭ جالعىز امالى «قان ساسىعان سوتسياليستىك توتاليتارلىق قوعامدى وزگەرتۋدىڭ دىلگىر قاجەتتىلىگى ءارى باعدارلاماسى رەتىندە جاڭا ءدىن ويلاپ تابۋ ارقىلى جاڭا قوعامدىق ءتارتىپ ورناتۋ» دەيتىن ۋتوپيالىق ساندىراقپەن پەردەلەنىپ، تۇسپالداپ، ميفتىك اڭىز- دىندىك قيسىنسىماقتاردى شەبەر قيۋلاستىرىپ وتىرادى. وسىلاي دەگەنىمىزبەن، ايتماتوۆ ءدىن تاقىرىبىنا ويىسقاندا «جان پيداداعى» ۇستانىمدارىن ۋاقىت سىنىنان وتكىزە بايىتىپ، كەمەلدەندىرىپ وتىرعانىنا دا كۋامىز.
«ەندىگى جەردە ءدىن ءبىزدىڭ كۇناھار بولمىسىمىزدىڭ دەڭگەيىنەن بيىككە كوتەرىلە الماي ساياساتقا ارالاستى ما، ءبىتتى، ءيا، بەيكۇنا ساياسي يدەولوگيا بولماق ەمەس، ونداي اليانىستان ايارلىق كۇتە بەرگىن. ءدىن الدەبىرەۋمەن، الدەنەمەن تىكەلەي كۇرەسكە شاقىرىلماۋعا ءتيىس. ء…دىن حالىقتاردىڭ ءبىر بولىگىن ەكىنشى بولىگىنە ايداپ سالاتىن قارۋعا ەشقاشان اينالماۋى قاجەت» دەگەن ۇراندى بار داۋىسپەن ايتۋعا شاقىرادى.
ءبىز وسى ارادا شىڭعىستىڭ مىنا ءبىر تولعانىسى دا نازارىمىزدا بولسا دەيمىز: «نەبىر ۇلى دىندەر ۇعىندىراتىنداي، ەگەر اللا تاعالامىزدىڭ ادامدى ءوز ۇلگىسىمەن جاراتقانى راس بولسا، وعان دا قىزىعۋ قيىن- اۋ. شىركىن- اي، ءبىز پاقىردى بۇدان جوندەمدىلەۋ، جوندەمدەۋ ەتىپ جاساماعانى قانداي وكىنىشتى دەيسىڭ… ءبىراق بارشاعا - بەرەكە، قولداعىعا - قاناعات» دەپ جاراتۋشىعا دا بازىنا ايتادى، ادامزاتقا دا وكپە-نازىن ادەمىلەپ جەتكىزەدى.
دانىشپان ۆيكتور گيۋگونىڭ «دۇنيەدە مايدا حالىقتار جوق… ادامنىڭ ۇلىلىعى ونىڭ جاسىمەن ولشەنبەيتىندەي، حالىقتىڭ دا ۇلىلىعى ونىڭ سانىمەن ولشەنبەيدى»، - دەيتىن ءسوزىن شىڭعىس ايتماتوۆ ارقىلى باۋىرلاس قىرعىز حالقىنا قاراتا ايتۋعا ابدەن بولادى ەكەن.
ەندىگى تۇستا 1990 -جىلدىڭ 19 -تامىزىندا «جان پيدانى» وقىپ شىققان كەزدەگى كوڭىل اۋانى مەن سول تۇستاعى تانىم- تۇسىنىگىمدە جازىلعان كۇندەلىگىمدى قاز- قالپىندا بەرگىم كەلدى. «ەيفەلدەيىن مۇنارا ماڭىنان» تىم شالعايدا جاتسا دا، ويعا وي قوسا وقىعان اردا كوڭىل وقىرمانعا ايتارى بار سياقتى.
«جان پيدا» جايلى كۇندەلىكتەن ءۇزىندى
بۇگىن باستالعالى ءبىراز ۋاقىت بولسا دا، وقىپ تاستاۋعا ۋاقىت تاپپاي جۇرگەن «جان پيدانى» جانپيدالىقپەن وقىپ شىقتىم. كىتاپتى وقىپ بولا سالا سوڭىنا بىلاي دەپ جازىپپىن…
«وي، سۇمدىق- اي، وسىنداي سۇمدىقتىڭ بولارىن جۇرەگىم سەزىنە باستاعالى بۇل كىتاپتى قالاي وقىپ تاۋىساردىڭ بابىن تاپپاي، قانىم باسىما شاۋىپ، تۇلا بويىم ءبىر ىسىپ، ءبىر سۋىپ وتىردى. كوكىرەگىم شەرگە تولىپ (جەتى- سەگىز جىلدان بەرى جۇيەلەپ كىتاپ وقۋدىڭ راحاتى مەن ماشاقاتىن تارتپاي توپاستانعان كوكىرەگىم) باستان كەشپەگەن ءزىل- زالا كۇيگە ءتۇسىپ ەدىم.
« … ءسويتىپ، سول ءبىر كۇن دە كەلىپ جەتتى…» وسى سويلەم قايتالانعان سايىن تىنىسىم تارىلىپ، دار تۇزاعى موينىما تۇسەردەي قىسىلدىم. ءبىر عاجابى ءارى سول كۇندى تاعاتسىزدانا كۇتتىم دە. ياعني، كوركوكىرەك بازارباي مەن قوشقاربايدىڭ بوستان قولىنان ءادىل جازالانۋىن اسىعا كۇتتىم. ءبىراق ول اسىعۋدىڭ ارتىندا ۇرەي دە بار ەدى. ول ۇرەي قانشىق قاسقىر اكەلەر زاۋال - كىناسىز ءسابي قازاسى - تەمىر لوگيكا قۇرساۋىمەن قۇرساۋلانىپ القىمدى قىسىپ كەلە جاتىر ەدى. دەگەنمەن ونداي سەزىمدى سەرگەك وقىرمان عانا، ادەبي شىعارمانىڭ ىشكى اعىسىن قالت جىبەرمەي باقىلاپ وتىرعان وقىرمان عانا سەزىنە الادى. شىعارما وزەگىندە سونداي تىلسىم اعىس بار. تەك شىڭعىس سياقتى ۇلى دارىنداردىڭ ورەسى جەتەتىن تىلسىم دەۋگە بولار.
رومان تاس- تۇنەك، تاس- قۇرساۋ كوممۋنيستىك يدەولوگيانىڭ قاراڭعى، تىمىرسىق اۋاسى، تىنىستى تارىلتىپ، ەڭسەنى باسىپ تۇرعان ءبىر زاماندا جازىلىپ ءبىتىپتى.
ونىڭ جارىق دۇنيەگە كەلەر شاعى ۇلى دۇربەلەڭنىڭ قارساڭى - تاڭعى قاراڭعىلىق شاعى ەدى. جاريالىلىقتىڭ شالعىن مايساسى ءوسىپ شىعار قۇنارلى توپىراق سياقتى بولدى-اۋ بۇل رومان. ءقايبىر ۇلى شىعارما بولماسىن، دۇنيەگە وسىلاي كەلۋشى ەدى عوي. ايتۋعا، جازۋعا بولاتىن دۇنيەنى جازىپ، قاي جازۋشى، قاي اقىن الەمدىك تۇعىرعا ورنىعا الىپ ەدى. تولقىنعا، اعىسقا قارسى قاسقايا جۇزە العان قايسار تالانتتار عانا ءوز ءداۋىرىنىڭ وزەكجاردى ءسوزىن باتىل دا ءادىل كوتەرە العان عوي.
شىڭعىس ايتماتوۆ «جان پيداسىندا»: «ەگەر الەم ءوزىنىڭ ەڭ اق نيەتتى، ادال جۇرەكتى يدەال ۇلدارىن بارىنەن دە قاتالىراق جازالايتىن زاڭدىلىق بار بولسا شە؟ ەگەر وسى زاڭدىلىق ءومىر ءسۇرۋدىڭ، تىرشىلىكتىڭ تىرەگى بولسا نە بولماق؟ ەگەر الگى يدەيالاردىڭ سالتانات قۇرۋ ءتاسىلى وسىلاي بولسا شە؟ الگى سالتاناتتىڭ قۇنى وسىلاي ولشەنسە نە بولماق؟» دەپ بەكەر شيرىقپاعان ەكەن.
«جان پيدا» - اتى قانداي تاماشا، قانداي سالتاناتتى ەدى. «ومىرگە ءبىر-اق رەت بەرىلەر قاسيەتتى جان - تىرشىلىك ارقاۋىن شورت ءۇزىپ پيدا ەتەتىندەي قانداي ماجبۇرلىك، قانداي مۇقتاجدىق نەمەسە قانداي شاراسىزدىق بولدى ەكەن؟» دەپ شۇقشيا ۇڭىلمەسكە شاراڭ بار ما؟
«جان پيدا» - كىم ءۇشىن، نە ءۇشىن كىم جانىن پيدا ەتۋ كەرەك؟ كىتاپ باستان اياق وسى سۇراققا جاۋاپ ىزدەيدى ءارى وقىرمانداردى قوسارىنا الىپ بىرگە ىزدەيدى. سونداي وقىرمانداردىڭ ءبىرى رەتىندە مەن دە تالاي شىتىرمان سۇراقتارعا وزىمشە جاۋاپ ىزدەپ، كەيبىرىنە جاۋاپ تاپقانداي بولدىم. سونىڭ ءبىرى - «مۇسىلمان شىڭعىسقا مۇحاممەد پايعامباردىڭ حاق دىنىنەن، ونىڭ قايسار دا تاپقىر اۋليەلەرىنەن، 33 مىڭ ساقاباسىنان ۇلگى الار ءبىر ءابدي نەمەسە ونداعى يسسۋس تەكتى ادام تابىلماعانى ما؟» دەگەن سۇراق بولاتىن. ويلانا كەلە، مۇندا وزگە سارىندى شىعارماشىلىق جاسامپازدىق جاسىرىنىپ جاتقانىن بايقادىم. ولاردىڭ ەڭ باستىلارىنىڭ ىشىنەن مىنالاردى اتاپ وتكىم كەلەدى:
حريستيان ءدىنىن ءسوز ەتكەندەي بولۋ ارقىلى اۆتور وكىمەت پەن يدەولوگيا تۇتقاسىن شەڭگەلدەپ وتىرعان ورىس، سلوۆيان تەكتەس حالىقتاردى الدارقاتىپ تىنىشتاندىرۋ ءۇشىن؛
شىن مانىندە يسسۋستىڭ قۇداي جولىنا، ءوزى ۇستانعان يدەيالار جولىنا باسىن تىگىپ، كرەسكە كەرىلۋ فاكتىسى مەن ريم تەرگەۋشىسى ءارى ريم وتارشىل وكىمەتىنىڭ وكىلى فانتي فيلاتپەن يسسۋس اراسىنداعى كىنالاسۋ پروتسەسىن كورسەتۋ ارقىلى بۇگىنگى كۇن يسسۋس- ءابديىنىڭ كرەسكە كەرىلۋى اراسىنداعى تاريحي ءام رەال شىندىقتى اشىپ كورسەتۋ ءۇشىن؛
ستاليندىك، سوتسياليستىك- كوممۋنيستىك يدەياسىماقتاردىڭ شىن سيقىن اشىپ اشكەرەلەۋ ءۇشىن ءدىن تاقىرىبىن وزەك ەتىپ الۋ كەرەك بولدى دەپ باتىل ايتۋعا بولاتىن سياقتى.
سول جىلداردا (80-جىلداردا) «جان پيدا» كوتەرگەن يدەيانى باسقاشا وقيعا، باسقاشا سيۋجەت جەلىسىمەن ايتىپ، باسقاشا قۇرىلىممەن جازۋ مۇمكىن بە ەدى؟ جوق. ولاي بولسا، جازۋشىنىڭ بۇل تاۋەكەلى ونىڭ ۇلىلىعىنىڭ نىشاناسى ەكەنىنە كۇمان قالماس.
ءابدي كالليستراتوۆ كىم؟ جاڭا قۇداي، جاڭا ءدىن ىزدەۋشى. «مىنا كىرلەنگەن، كۇناھار بولعان، قىلمىس پەن جادىگويلىك جايلاعان جەرشارىن، ونىڭ جالعىز سانالى قوجاسى - ادامزاتتى قۇتقارۋ ءۇشىن تەك جاڭا ءدىن ارقىلى عانا جول تابۋعا بولادى» دەپ ارپالىسىپ ءجۇرىپ وسى جولدا كرەسكە كەرىلگەن ءابدي - يسسۋس قوي ول.
جازۋشى ابديگە ارنايى ءبىر ساپار، قوسىمشا ءبىر ساپار جاساتتى. العاشقىسى عايىپتىڭ كۇشىمەن ءساتتى اياقتالدى. ول عايىپ كۇشكە وقىرمان ەشبىر كۇمانسىز، ەشبىر سەلكەۋسىز سەنىپ يلاندى. بىلايشا ايتقاندا، جازۋشى ءوزىنىڭ تالانت قۇدىرەتىمەن ارباپ يلاندىرعانداي بولدى.
وقيعا رەتىندە تاڭداپ العان دەتالى - قاراپايىم، قارا سورا سورلاتقان ناشاقورلار، ازعىن ۇرپاق تاعدىرى.
ال ءابديدى سورلاتقان، تۇبىنە جەتكەن ەكىنشى ساپار - ءتىپتى دە ەلەۋسىز، ومىردە تولىپ جاتقان قوسىلۋلار مەن ايرىلىسۋلاردىڭ ءبىرى سياقتى ينگا كەلىنشەككە بايلانىستى بەلگىلى ماحاببات شىرعالاڭىنان تۋىنداعان مويىنقۇمداعى قان قاساپ جورتۋىلعا ۇلاسىپ بارىپ (گريشان جاۋىزدان امان قۇتىلعان ءابدي) وبەر- كاندالوۆتىڭ راقىمسىز ۇكىمىمەن كرەسكە كەرىلۋمەن اياقتالدى. قارا سوراعا جورىقتا - اتامان گريشان، پەترۋحا، لەنكا، ماماش، كوليا ت. ب. كەيىپكەرلەر بوي كورسەتەدى. ءابديدىڭ سەرىكتەستەرى - كىلەڭ جاستار.
ال اقبوكەن جورىعىندا ورتا جاس جانە ودان جوعارعى اتامان وبەر - كاندالوۆ، ميشاش، كەپا، گاملەت- گالكين جانە وبەريگان ۇزىكباي قاتارلى بەس ازعىن ءابديدىڭ ولىمتىك سۇيەگىن سەكسەۋىل تۇعىرعا كىرەستەپ كەتتى.
قوس جۇپ - تاسشاينار مەن اققۇرتقا بۇكىل روماننىڭ التىن ارقاۋى، مايەگى دەسە بولار. اقىرىندا، وزىمەن قوسا پالەنباي ادامنىڭ قاندى قازاسىنا سەبەپ بولعان بۇل جىرتقىشتارسىز «جان پيدا» تولىققاندى دۇنيە بولا الماس ەدى. بوستان، كەنجەش، بازارباي (اتتەڭ، پارتورگ قوشقاربايدىڭ ىلىكپەي قالعانى وكىنىشتى) تراگەدياسى قانداي نانىمدى، قانداي دالەلدى سۋرەتتەلگەن. قايران ەرنازار، باقىتسىز گۇلىمحان، كوك دولى كوك تۇرسىن، ءارى- ءسارى ديرەكتور - بۇلار دا ەلەۋسىز، ەسكەرۋسىز باسى ارتىق ادامدار ەمەس ەدى. باسقاشا ايتقاندا، بۇلاردىڭ ءبارى دە - اتالمىش «كەمەلدەنگەن سوتسياليزمنىڭ» كەرى كەتكەن، كەسىرلى توبىرلارى بولاتىن.
روماننىڭ تۇتاس ءون- بويىندا، جەكەلەگەن دەتالدار مەن كەيىپكەرلەر تاعدىرىندا، اسىرەسە ۇنامدى دەلىنەتىن ىزگى جاندار تاعدىرىندا قان ساسىعان سويقاندى سوراقىلىقتار شارپىسۋلارىندا مايدانداسۋ ارقىلى ىلعي دا ىزگىلىكتىڭ كوبىرەك جەڭىلۋى ايقىن ايگىلەنىپ، قوعامدىق ءومىردىڭ ناعىز بولمىسى تارازىعا تارتىلادى. بىلايشا ايتقاندا، كۇنى بۇگىنگە دەيىنگى ادامزات تاعدىرى، تاريحى، تالەيى تەك جان پيدالىقتىڭ سوزسىزدىگىن دالەلدەۋ ماقساتىنا قىزمەت ەتەدى. ولاي بولسا، ءبىزدىڭ ءابدي دە، بوستان تۇگىلى ەرنازار، اققۇرتقا دا جان پيدالىققا جارالعان قۇرباندىق ەكەنىندە قانداي ءشۇبا بولماق؟!
مەنىڭ روماندى وقۋدى اياقتاۋعا جاقىنداعان سايىن شوشىنىپ، جان دۇنيەمدەگى سۇراپىل ءزىلزالادان ۇرەيلەنۋىم انە سونداي ءسوزسىز بولماي قويمايتىن جان پيدالىقتىڭ اقىرىن الدىن- الا سەزىنۋىمنىڭ ناتيجەسى ەدى. دەمەك، ءبىزدىڭ مىناۋ ءىرىپ- شىرىگەن، بار مۇمكىندىگىن تاۋىسقان، الدامشى ۇراندارى جۇرتتى مەزى ەتكەن «كەمەلدەنگەن سوتسياليزمنىڭ» ءسوزسىز كۇيرەيتىندىگىن شىڭعىس ايتماتوۆ كورەگەندىكپەن بولجاپ بەرگەندەي اسەرمەن كىتاپتى اياقتادىم.
* * *
ءبىز وسىعان دەيىنگى ايتقاندارىمىزدى تۇيىندەۋ ءۇشىن ءسوزدى كوبەيتپەي ايتماتوۆتىڭ مىنا ۋاجىنە توقتاۋدى ءجون كوردىك: «ءبىز الەۋمەتتىك پە، مۇراتتىق پا، ساياسي ما، تاعى باسقا قايسى ءبىرىن ايتساڭ دا… ءبىز كەلەر ۇرپاققا، ءيا، ءيا، سولاي، ولارعا تاعى دا ءوزىمىز - وزەگىمىز، ءوز تاعدىرىمىز ارقىلى جول اشتىق. تاۋاريحتا وسىنداي جاعداي، ياكي، تۇپكىلىكتى توڭكەرىس جانە بۇكىل ءبىر ۇرپاقتىڭ ءوزىن- ءوزى جوققا شىعارۋى ارقىلى بۇكىل ءداۋىردى جاڭعىرتىپ، جاڭارتۋى، قايتالاپ ايتامىن، قاندى قۇرباندىقتارسىز تۇبەگەيلى وزگەرتۋى، ءاي، قۇدايىم- اۋ، كەزدەسە قويماعان شىعار- اۋ!
قالاي ويلاساڭ دا ەركىڭ بىلگەي. بىلايشا ايتساق، بوستاندىقتى ەشكىم دە سۋ تەگىن سىيلاي سالماس، سەن ونى قالاي اڭسادىڭ دەسەيشى ءبىر كەزدەرى. اقىرى الدىڭ عوي. كەشىرگىن، شىراق، ونىڭ قۇنى - مىنا ءبىزدىڭ ۇرپاق. بۇدان ءارى قالاي بولادى، ەندى ونى وزدەرىڭ ويلاڭدار، جاماندى- جاقسىلى ءبىز ءوز پارىزىمىزدى وتەدىك…»
XXIعاسىر پەرزەنتتەرى ۇلى ادامنىڭ وسى ۇلاعاتتى وسيەتىن ۇمىتا كورمەڭىزدەر. ادام بالاسىنىڭ ەڭ وسال مىنەزى ونىڭ ۇمىتشاقتىعىندا.
ءالىمعازى داۋلەتحان،
جازۋشى، تاريحشى
«قازاق ادەبيەتى»
