مانشۇكتىڭ اكەسى - الاش ارداقتىسى

الاش ارداقتىسى احمەت (احمەتعالي) مامىت ۇلى (1895-1938) - اعارتۋشى، اقىن، جۋرناليست، قازاقتىڭ العاشقى دارىگەرلەرىنىڭ ءبىرى. قازاقتىڭ قاھارمان قىزى مانشۇك مامەتوۆانىڭ اكەسى. «ايقاپ»، «قازاق» باسىلىمدارىندا ولەڭدەرى، ماقالالارى باسىلعان قايراتكەردىڭ 1916 -جىلعى دۇربەلەڭدە ءجابىر-جاپا شەككەن ەلگە الەۋمەت كومەگىن جۇمىلدىرۋ ماقساتىندا «قازاق» گازەتى ارقىلى ۇندەۋ تاستاعان ءا. بوكەيحان، ا. بايتۇرسىن ۇلى، م. دۋلات ۇلى، ج. جانىبەكوۆتەر قاتارىندا بولدى.

ۇلت زيالىلارىنىڭ تاريحي قىزمەتىن «الاشقا سالەم» ولەڭىندە «اق الاش، ازات الاش، داڭقتى الاش!» دەگەن نامىس تولعاۋىمەن جەتكىزدى. ساناتكەردىڭ ادەبي جانە عىلىمي مۇراسى - قازىرگى رۋحاني جاڭعىرۋ ۇدەرىسىندەگى ۇلتتىق بىرەگەيلىگىمىزدى بارىنشا ۇستەي تۇسەتىن قۇندى قازىنا.

تاياۋدا ا. بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى عىلىمي كەڭەسى، ل. ن. گۋميليەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى «الاش» مادەنيەت جانە رۋحاني دامۋ ينستيتۋتى ۇسىنۋىمەن «الاشوردا» قوعامدىق قورىنان احمەت مامىت ۇلىنىڭ شىعارمالارى تۇڭعىش رەت جيناقتالىپ، جارىققا شىقتى.

كىتاپتىڭ كىرىسپە ءسوزىن، تۇسىنىكتەرىن ءتىلشى عالىم، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، ا. بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى قىزمەتكەرى ورىناي جۇبايەۆا جازدى. اتاقتى «عاليا»، «حۇسايىنيا» مەدرەسەلەرىندە، ساراتوۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەديتسينا فاكۋلتەتىندە ءبىلىم العان دارىننىڭ سانالى عۇمىرى ۇلت تاريحىنداعى كۇردەلى كەزەڭدەرمەن بىتە قايناسىپ جاتىر. قالىڭ وقىرمان قولىنا ءتيىپ وتىرعان ەڭبەك ەلدىك مۇددەگە ادال قىزمەت ەتكەن قايراتكەردىڭ سان قاتپارلى ادەبي، عىلىمي شىعارماشىلىق تۇلعاسىن تانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جيناقتا احمەت مامىت ۇلىنىڭ «كەڭەس» (1913) ولەڭدەرى مەن كوركەم ءتارجىما جيناعى، «ايەلدەرگە كەڭەس» ( قىزىلوردا، 1932)، «تەڭگە قوتىردان ساقتانۋ جولدارى» ( قىزىلوردا، 1932) ، «سوز اۋرۋى» ( قىزىلوردا، 1935)، «تىراقوما (كوز اۋرۋى)» ( قىزىلوردا، 1935)، 1925-1929 -جىلدارى «ەڭبەكشى قازاق»، «اۋىل ءتىلى» گازەتتەرىندەگى جاريالانىمدارىنىڭ اۆتور تاراپىنان ىرىكتەلىپ الىنعان ماقالالارى جيناقتالعان «دەنساۋلىق جولىندا» كىتاپشالارى قامتىلعان.

الماتىداعى تەرى جانە جۇقپالى اۋرۋلار عىلىمي- زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ تۇڭعىش ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارعان بىلىكتى ماماننىڭ ا. ا. زۋبريليننەن «وسىمدىكتەر ءھام ولاردىڭ ومىرلەرى» (ماسكەۋ، 1924)، ا. ا. بەسسەردەن «ەگىن ءوسىرۋ جولدارى (جەرگە سۋ ساقتاپ جيۋ)» (1924)، د. ن. انۋچيننەن «ادام تەگى» (ماسكەۋ، 1925)، ۆ. ن. فالكنەردەن «بالالار ساۋلىعىڭدى ساقتا!» ( قىزىلوردا، 1930) اۋدارىلعان كىتاپتارى بۇگىندەرى دە اۋىلشارۋاشىلىعى، مەديتسينا سالاسى ماماندارى ءۇشىن ماڭىزىن جويعانى جوق. مەديتسينا سالاسىنداعى تەرمينجاسامدارى دا قازاق ءتىلىن عىلىم تىلىنە اينالدىرۋداعى قاجىر-قايراتىن كورسەتەدى.

«ەگىن ءوسىرۋ جولدارى (جەرگە سۋ ساقتاپ جيۋ)»، «ادام تەگى» كىتاپتارى ك س ر و حالىقتارىنىڭ كىندىك باسپاسىنان ءاليحان بوكەيحاننىڭ العىسوزىمەن باسىلىپ شىقتى.

بۇل باسىلىمداردىڭ قازاق وقىرمانى ءۇشىن ماڭىزىن الاش كوسەمى «ساسكەلىك روسسيا ەگىنشىسىنە ءبىر ەسە كەرەك بولسا، ءبىزدىڭ قازاق ەگىنشىسىنە ون ەسە كەرەك. بۇل كىتاپتىڭ سىلتەگەن بەتى ەگىنشىنى اداستىرمايتىن قاسقا جول… ءومىر زاڭى، ءومىر سالتى تالاس، ءادىس تارتىسى. شارۋا ساقتاۋعا كەلە جاتقان، ءشول جويقىنعا قارسى كەلە جاتقان امال، ءادىس قىلۋ كەرەك. وسى امال، ءادىس بەسسەر كىتابىندا كورسەتىلگەن» دەپ باعالادى.

«ەملە، ءپان اتاۋلارى تۋرالى»، «ىيساتاي- ماحامبەت»، «وقۋشىلار، بەتىڭدى اۋىلعا بۇر!»، «بۇل كىمنىڭ مىندەتى؟»، «قىزىلورداعا كورىنىس باگونى كەلدى»، «بىزگە دە ۋاقىت» ماقالالارى حالقىنىڭ رۋحاني جان ازىعىنا، ءتان ساۋلىعىنا سەرگەك قاراعان سان قاتپارلى سانا سورابىن تانىتادى. «سەزىمگە اسەر بەرەرلىك سۋرەتتى ولەڭدەر كوبىنەسە ماعجان، ءمىرجاقىپ، كەيدە سۇلتانماحمۇت ءھام احمەت مامەتوۆتىكى.

بۇلاردىڭ، ولەڭىندە وزگەشە ءبىر سارىن بار. جۇرەگىنىڭ سەزىمىن سۋرەتتەيتىن، جالعاستىرىپ اكەتەتىن ارتىقشا ءبىر ماڭىز بار. بۇلار - سىرشىل (ليريك) اقىندار» دەپ ج. ايماۋىت ۇلى، م. اۋەزوۆ «ابايدان سوڭعى اقىندار» ماقالاسىندا ايرىقشا ەكپىن جاساعان احمەتتىڭ 1913 -جىلى قازان قالاسىندا باسىلىپ شىققان «كەڭەس» جيناعى اراعا عاسىر سالىپ تۋعان حالقىمەن قايتا قاۋىشىپ وتىر.

«كەڭەس» - الەۋمەتشىل اقىننىڭ ۇلتتىق ويانۋ ءداۋىرىنىڭ رۋحىنداعى قالام قارىمىن، ازاماتتىق ۇستانىمىن تانىتاتىن جيناق.

«جان اشىعان ءسوزىم،

نانباساڭ اش كوزىڭ.

ميىڭ بولسا باسىڭدا -

ۇمتىلاتىن كەزىڭ» دەپ تيەگى اعىتىلعان كىتاپتىڭ «ءسوز باسىنداعى»

«مەن جازدىم تىڭداعانعا

ارناپ مۇنى،

تىڭداماي جەك كورگەنگە بولماس

بۇلى.

مەن ەمەس جالعىز ءسوزى

الىنباعان،

بولارمىن سول ايتىلعان

كوپتىڭ ءبىرى؛

ءجون ءسوزدى ايتۋ مىندەت

الماسا دا،

جەك كورىپ قۇلاقتارىن

سالماسا دا،

ويلايمىن ۇلكەن پايدا

بولار اۋ دەپ،

ءتۇسىنىپ بىرەۋ وقىپ اڭداسا دا» دەگەن ولەڭ جولدارى ا. بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «ماسا»، ع. قاراشتىڭ «بالا تۇلپار»، م. دۋلات ۇلىنىڭ «ويان، قازاق» كىتاپتارىنداعى ەلشىلدىك مۇرات- ماقساتپەن ۇندەسىپ جاتىر.

«بىرلىك - ىنتىماق»، «كۇنشىلىك - حاساد»، «ۇيات - حيا»، «عىلىم نارسە؟»، «قازاق حاقىندا»، «اتقا مىنگەن اعالارىمىزعا»، «وتكەن حاللاردان»، «جالعان - وتىرىك»، «ءوتىنىشىم» ولەڭدەرىندە ۇلت بىرلىگى، يماندىلىق، وقۋ-اعارتۋ، عىلىم ماسەلەلەرى جىرلانادى. «ءتورت مەزگىل» ولەڭىندە تابيعات تىلسىمىنا بويلاعان اقىندىق قيالدىڭ سىرشىل الەمىنە قانىعامىز.

قازاق توپىراعىنداعى اباي، ىبىراي، ا. بايتۇرسىن ۇلىنىڭ كوركەم اۋدارما ءداستۇرىن جالعاستىرعان احمەتتىڭ كرىلوۆتان اۋدارعان «تۇلكى مەن ءجۇزىم»، «تاۋىق پەن مارجان»، «قيىندىق سۇيگەن ايۋ»، «قارعا»، «قوزى»، «جىلان مەن كىسى»، «كۇتۋشى مەن ءبورى»، «ارىستان مەن تۇلكى»، «تىشقان مەن ءسۇت»، ي. ي. حەمەنتسەريدەن ءتارجىمالاعان «بۇلبۇل مەن سارى شىمشىق» مىسالدارى ءتارجىمالىق شەبەرلىگىنە ءتانتى ەتەدى. كرىلوۆتان جاساعان اۋدارمالارىن ۇلتتىق بوياۋىمەن قاتار وتارشىلدىقتان تۋىنداپ وتىرعان ساياسي- الەۋمەتتىك تۇيتكىلدەردى قازاق قوعامى شىندىعىمەن قيىستىرا بەرۋدەگى كوركەمدىك ءنارى ەرەكشەلەيدى.

«مىسالى، تۇلكى ءبىزدىڭ

نادان حالىق،

قورىققان اكىمدەردەن ەستەن

تانىپ،

جىعىلىپ اياعىنا كورگەن جەردە -

تاقسىرلاپ ەسى كەتىپ قولىن الىپ…» («ارىستان مەن تۇلكى») دەپ كوركەمدىك تۇيىندەر ارقىلى ايقىن كورسەتەدى.

تۇتاستاي العاندا، احمەت (احمەتعالي) مامىت ۇلىنىڭ تۇڭعىش رەت جارىق كورىپ وتىرعان شىعارمالار جيناعى - الاش ارداقتىسىنا دەگەن ۇلكەن قۇرمەتتىڭ ايقىن ءبىر ۇلگىسى. ەندىگى كەزەكتە ونىڭ سان سالالى مۇراسى جۇيەلى زەرتتەلىپ، تاعىلىمدى ءومىرى كەڭىنەن ناسيحاتتالۋى، ۇلىقتالۋى كەرەك.

ەل ءۇشىن ەڭبەك ەتكەن ەردى ارداقتاۋ - ۇرپاق پارىزى.

ساعىمباي جۇماعۇل، ل. گۋميلەۆ اتىنداعى ە ۇ ۋ «الاش» مادەنيەت جانە رۋحاني دامۋ

ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى

«استانا اقشامى»

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى