ايگىلى كارتينالاردىڭ قۇپيالارى

ادەتتە سۋرەتشىلەر ءوز تۋىندىسىندا بەلگىلى ءبىر ويدى جەتكىزۋگە، سول ارقىلى ءوزىنىڭ كوزقاراسىن بىلدىرۋگە تىرىسادى، كەيدە ونى استارلاپ جەتكىزىپ، جاسىرادى.

كوپشىلىگىمىز قابىرعادا ءىلىنىپ تۇرعان كارتيناعا ءبىر قاراعاندا ءجاي عانا قىزىلدى- جاسىلمەن بويالعان دۇنيەنى كورۋىمىز مۇمكىن. ال كەيبىر شيماي- شاتپاق كارتينالاردىڭ استارىنا ۇڭىلمەك تۇگىلى كەسكىنىن ءتۇسىنىپ بولمايسىڭ.

«پەنتيمەنتو» دەگەن ءسوزدى ەستۋىڭىز بار ما؟ وعان كۇمانىم بار، سەبەبى ول قىلقالام شەبەرلەرىنە عانا ۇعىنىڭقى تەرمين. «وكىنۋ» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەتىن تەرميندى سۋرەتشىلەر ءجيى قولدانادى. ياعني، سۋرەت سالۋ بارىسىندا قاتە كەتكەن نەمەسە وزگەرتىكىسى كەلگەن تۇستارىن ەكىنشى بوياۋمەن جاسىرۋ. زەرتتەۋشىلەر الەمدى مويىنداتقان ۇلى سۋرەتشىلەردىڭ تۋىندىلارىنىڭ ءدال وسى تۇستارىنا قاتتى ءمان بەرەتىن كورىنەدى. كارتينانى رەنتگەن اپپاراتىن تۇسىرگەندە مۇنداي «جاماۋلار» بىردەن كوزگە ۇرىنىپ، بەينەنىڭ العاشقى نۇسقاسىن دا اڭعارۋعا بولادى ەكەن. بۇل ءادىس بۇگىندە الەمگە تانىلعان، قۇندىلىعى جوعارى باعالانعان كارتينالاردىڭ ءبىرازىنىڭ بەت پەردەسىن اشىپ بەردى.

ءبىزدىڭ كۇنىمىزگە دەيىن بىرنەشە كارتيناسى عانا ساقتالىپ قالعان نيدەرلاندىنىڭ اتاقتى سۋرەتشىسى حەندريك ۆان انتونيسسەنانىڭ «جاعاداعى كورىنىس» كارتيناسى وسى پەنتيمەنتونىڭ ناعىز ۇلگىسى بولىپ تابىلادى. تەڭىز جاعاسىندا تەڭىزگە قاراپ، ۋلاپ-شۋلاپ تۇرعان ادامدار بەينەلەنگەن كارتينانى مۋزەيدەن كورگەن بىرەۋ «نەگە ادامدار تىنىش جاتقان تەڭىزگە قاراپ، تاڭقالىسىپ، ۋلاپ- شۋلاپ ءجۇر؟» دەگەن سۇراققا باس قاتىرادى. كەيىننەن عالىمدار زەرتتەي كەلە كارتينادان جاعاعا شىعىپ قالعان الىپ كيتتىڭ ءولى دەنەسىنىڭ سۇلاپ جاتقانىن انىقتاعان. اۆتور جانسىز كيتتى نەگە جاسىرعانىن قايدام، ءبىراق ءولىپ جاتقان الىپ بالىقتىڭ سۋرەتىن ءۇيىنىڭ قابىرعاسىنا كىمنىڭ ءىلىپ قويعىسى كەلسىن؟

سۋرەتشى اتاۋلىنىڭ ىشىندەگى ەڭ «قىمباتى» ، سۋرەت دەسە ەسىمى ءبىرىنشى تىلگە ورالاتىن پابلو پيكاسسونىڭ ءومىر سۇرگەن كەزەڭى دۇربەلەڭگە تولى زامان بولدى. ول ءتۇرلى- ءتۇستى بوياۋ ارقىلى ءومىردىڭ سۇر بەينەلەرىن اشا بىلگەن تۇلعا. سونداي تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى «گەرنيكا» كارتيناسىندا ول نەمىس فاشيزمىنىڭ يسپانيانىڭ كىشكەنتاي عانا گەرنيكا قالاسىن جەرمەن جەكسەن ەتكەن كورىنىسىن سۋرەتتەدى.

بىردە جاۋدىڭ وفيتسەرى پيساككونىڭ ءۇيىن ءتىنتىپ ءجۇرىپ، ستول ۇستىندە تۇرعان الگى سۋرەتتى كورگەندە «مىنانى ءسىز جاسادىڭىز با؟» دەپ سۇراعاندا ول «جوق، مۇنى سەندەر جاسادىڭدار» دەپ باتىل جاۋاپ بەرگەن ەكەن. ءوز زامانىنىڭ باتىل سۋرەتشىسى پيكاسسو دا «جاسىرىپ» قالۋدىڭ شەبەرى بولعان.

ونىڭ «قارت گيتاراشى» كارتيناسى العاشىندا مۇلدەم باسقا تاقىرىپقا ارنالعان ەكەن. قولىنا گيتاراسىن الىپ، تومەن قاراپ تارتىپ وتىرعان ەر كىسىنىڭ ارتىنان بالا ۇستاپ وتىرعان اۋىلداعى ايەل بەينەسىن بايقاۋعا بولادى. مۇنىڭ سىرىن ونىڭ ءومىرىن زەرتتەۋشىلەر 92 جاسىندا مۋلتيميلليونەر اتانىپ ومىردەن وتكەن پيكاسسونىڭ دا ءبىر كەزدەرى «قارا كۇندەرى» بولعانىن جاسىرمايدى. تىرشىلىك تاۋقىمەتىنەن ول جاڭا پولوتنونى ساتىپ الۋعا اقشاسى بولماعاندىقتان قولدانىلعان پولوتنونىڭ ۇستىنەن جاڭا تۋىندىسىن سالا بەرگەن.

جان- وگيۋست دومينيكتىڭ ايگىلى «جاك- مارك دە مونبرەتون دە نورۆەننىڭ پورترەتى» تۋىندىسىندا العاشقى كەزدە ارتقى پلاندا ناپالەوننىڭ ۇلىنىڭ ءبيۋستى بولعان ەكەن. ءريمنىڭ پوليتسيا باسشىسىنىڭ پورترەتى سالىنعان سۋرەت ناپالەون ريم قالاسىن جاۋلاپ العان جىلى سالىنعان. كەيىننەن اتىنان ات ۇركەتىن ناپالەون جەڭىلىس تاپقان سوڭ دومينيك ءبيۋستتىڭ قاجەتى جوق دەپ شەشىپ، ونى بوياۋمەن جاسىرىپ تاستاعان.

ال فرانسۋزدىق جان- فرانسۋا ميللە ءوز ەڭبەگىندە جاس بالانىڭ مۇردەسىن نەگە جاسىرىپ قالعانىن ەشكىم بىلمەيدى. 1859 -جىلى سالىنعان «پەرىشتە» كارتيناسىن كورگەندە جۇرتتىڭ بىردەن «مۇندا پەرىشتە جوق قوي» دەيتىنى ءسوزسىز.

راسىندا دا سۋرەتتە تەك ەكى شارۋانىڭ ەگىن باسىندا كارتوپ سالىنعان سەبەتكە قاراپ تۇرعانىنان باسقا كوزگە تۇسەرلىك بەينە جوق. ەرلى- زايىپتىلار كۇن باتار تۇستا كەشكىلىك دۇعانىڭ باستالعانىن بىلدىرەتىن شىركەۋدەن شىققان قوڭىراۋدىڭ ۇنىنە قۇلاق ءتۇرىپ تۇرعانى بايقالادى. (مۇنداي دۇعا كاتوليك دىنىندە كۇنىنە ءۇش رەت وقىلادى).

سەبەت كارتوپقا تولى بولسا دا نەگە ەر مەن ايەلدىڭ جۇزدەرى مۇڭ مەن شەرگە تولىپ تۇرعانىن ءتۇسىنۋ قيىن. شىندىعىندا سەبەتتىڭ ورنىندا العاشقىدا جاس ءسابيدىڭ مۇردەسى بولعان ەكەن. اۆتور «پەرىشتە» دەپ ءومىردىڭ قىزىعىن كورىپ ۇلگەرمەگەن وسى ءسابيدى مەڭزەپ تۇرسا كەرەك. بۇل سۋرەتتى ميللەگە امەريكاندىق سۋرەتشى توماس ەپپلتون سالۋدى تاپسىرعان ەكەن. ءبىراق ەپپلتون بەلگىسىز سەبەپتەرمەن كارتينانى ساتىپ الۋدان باس تارتقان. «پەرىشتە» ون جىلداي ۋاقىت قولدان قولعا ءوتىپ، سوڭىندا كورمەگە قويىلادى.

سۋرەت قاراپايىمدىلىعىمەن كورگەن جۇرتشىلىقتى بىردەن باۋراپ الىپ، ءار فرانتسۋزدىڭ ۇيىندە كارتينانىڭ كوشىرمەسى ءىلىنىپ تۇردى. 1889 -جىلى كارتينانى ءباسساۋداعا تىگىپ، ناتيجەسىندە امەريكانىڭ ساۋدا اگەنتتىگى كونسورتسيۋمى 580000 فرانككە ساتىپ الادى. كەيىننەن 1909 -جىلى ميللەنىڭ جۇمىسى اتاقتى لۋۆر مۇراجايىنا قويىلعان.

رەاليزم جانرىن قالىپتاستىرعان اتاقتى سۋرەتشى گۋستاۆ كۋربە تۋرالى زامانداسى ريحار- دا مۋتەر بىلاي دەيدى: «ونى بارلىعى تالانتتى بولا تۇرا قاراپايىم ادامدار سەكىلدى ءجۇرىپ- تۇرعانى ءۇشىن، ءبارىمىز سەكىلدى سويلەسكەنى، تاماقتانعانى ءۇشىن جەك كوردى» دەگەن ەكەن. زامانداستارىنىڭ تاقياسىنا تار كەلگەن كۋربەنىڭ «قالىڭدىقتىڭ دايىندىعى» كارتيناسىنىڭ تاعدىرى جوعارىدا اتالعان «پەرىشتەنىڭ» تاعدىرىنا ۇقساس.

اۋىلدىق وتباسىنىڭ ءومىرىن بەينەلەيتىن كارتينا 1800- جىلدارى سالىنعان، الايدا اياقتالماعان. 1929 -جىلى مۋزەيگە قويىلعان سۋرەت عالىمداردىڭ بىردەن قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ، سول كەزدەن باستاپ زەرتتەي باستادى. مۇراجايدان ورىن العان سۋرەتتى حالىق كۋربەنىڭ فرانتسياداعى اۋىل ءومىرىن بەينەلەگەن تاعى ءبىر كارتيناسى رەتىندە قابىل الدى.

سەبەبى ول بۇعان دەيىن وسى تاقىرىپقا بىرنەشە تۋىندىسىن ارناعان بولاتىن. ءبىراق رەنتگەن اپپاراتى اشىپ بەرگەن اقيقات زەرتتەۋشىلەردى ءبىراز ەسەڭگىرەتىپ تاستادى. سەبەبى بىرنەشە ايەل قالىڭدىقتى ۇزاتۋ تويىنا ەمەس، جەرلەۋگە دايىنداپ جاتقان ەكەن. سۋرەتتە ءجۇزى انىق بايقالماعان قالىڭدىقتى رەنتگەن ءولى ەتىپ شىعاردى. كوڭىلدى اتموسفەرانى ەلەستەتىن كارتينانى سول كەزگە دەيىن ەشكىم قارالى جيىن ەكەنىن سەزگەن جوق.

ءار سۋرەتشىنىڭ تۋىندىسى ءوز بولمىسىنان، مىنەزىنەن حابار بەرىپ تۇرادى ەكەن. مىسالى قىلقالام شەبەرى ەدۆارد مۋنك جۇيكە جۇيەسى اۋرۋىنان، دەپرەسسيادان زاردان شەككەن ەكەن. مۇنى ونىڭ «ايعاي» كارتيناسىنان انىق بايقاۋعا بولادى. كۇيزەلىستەن جانىنان داۋا ىزدەگەن ول قولىنا قاعاز بەن بوياۋ الىپ ىشتەگى الاي- دۇلەيدى سۋرەتكە تۇسىرەدى.

بۇگىندە ونىڭ «ايعاي» كارتيناسى الەمدەگى ەڭ تانىمال، تالقىعا كوپ تۇسكەن تۋىندىلاردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى.

جۇپىنى عۇمىر كەشكەن، قوعام ونى «جىندى» دەپ مۇقاتقان تيۆادار كوستكا چونتۆاري 1902 -جىلى «قارت بالىقشى» كارتيناسىن سالادى. ءبىر قاراعاندا سۋرەتتە بەتىن ءاجىم باسقان بالىقشىدان باسقا ايرىقشا ەشكىمدە، ەشتەڭە دە جوق. الايدا تيۆادور پەنتيمەنتونى قولدانباسا دا، كارتيناعا بالىقشىدان باسقا وزگە دە دۇنيەلەردى سىيدىرا بىلگەن ەكەن.

ەگەر سۋرەتتىڭ ءدال ورتاسىنا اينانى تىگىنەن قويساڭىز ويىڭىزعا كەلمەيتىن بەينەلەردى كورۋگە بولادى. ياعني اينانىڭ سيقىرى ارقىلى سۋرەتشى كارتينانىڭ وڭ جاعىندا تىنىش مۇحيتتا كەتىپ بارا جاتقان قايىقتى كورۋگە بولادى. قايىقتىڭ ىشىندە قۇداي وتىر. ال كارتينانىڭ سول جاعىنان بۇلقىنىپ، توبەسىن قارا بۇلت جاپقان اشۋلى مۇحيتتى بايقايسىز. ونداعى قايىقتا سايتان وتىر. مۇنى جاقىندا پەچا قالاسىنداعى مۇراجايدىڭ ءبىر قىزمەتكەرى انىقتاپتى. بۇل ارقىلى سۋرەتشى ءار ادامنىڭ ەكى يىعىندا پەرىشتە مەن سايتاننىڭ وتىراتىنىن ايتىپ، ءبىرى ادامدى جاقسىلىققا يتەرمەلەسە، ەكىنشىسى جاماندىققا ازعىراتىنىن ايتقىسى كەلگەن.

رەمبراندتىڭ ايگىلى «اتقىشتار روتاسىنىڭ كاپيتانى فرانسا باننينگا كوكا مەن لەيتەنانت ۆيللەم ۆان رەيتەنبيۋرگتىڭ ونەرى» كارتيناسىنىڭ قۇپياسىن دا حالىق بەرتىن كەلە اشا ءبىلدى. سۋرەتتە جينالعان قاۋىم كەشكى ۋاقىتتا كوڭىل كوتەرىپ، بيلەپ، مارە-سارە بولىپ جۇرەدى. وقيعا تۇنگى مەزگىلدە بولعاندىقتان ەل وعان «تۇنگى دۋمان» دەگەن جاناما ات قويعان.

ونىڭ بۇل تۋىندىسى ءوز زامانىندا- اق جوعارى باعالانعان. 1947 -جىلى كارتيناعا رەستاۆراتسيا جاسالعاننان كەيىن ونىڭ ناعىز بەينەسى اشىلدى. سويتسە سۋرەت ۇزاق جىلدار كورمەدە تۇرعاندىقتان كۇيە، ىس بوياۋدىڭ كولوريتىن بۇزىپ جىبەرگەن ەكەن. شىندىعىندا دۋمان تۇنگى ۋاقىتتا ەمەس، تۇسكى مەزگىلدە بولعان ەكەن. كارتينانى «تازالاپ» قالىپقا كەلتىرگەننەن كەيىن كاپيتان كوكانىڭ سول قولىنداعى ساعاتى تۇسكى 2 نى كورسەتىپ تۇرعان ەكەن.

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى