جۇرەگىڭدى ساقتا: جۇرەك اۋرۋلارى، وتا جاساۋ جانە كارديولوگ كەڭەستەرى
وتا جاساتۋ بارىسىندا قايتىس بولعان ادامنىڭ جاقىندارى ەڭ الدىمەن كىمگە رەنجيدى؟ ناۋقاستىڭ دياگنوزىن ە ك گ-دان دا جاقسى انىقتايتىن نە نارسە؟ دۇنيەجۇزىلىك جۇرەك كۇنىنە وراي وسى جانە باسقا دا سۇراقتارعا №2-نۇر-سۇلتان قالالىق كوپبەيىندى اۋرۋحانانىڭ كارديولوگى اينۇر ۇركىمبايەۆا جاۋاپ بەردى.
- اينۇر حانىم، ادامنىڭ ەڭ اياۋلى جەرى - جۇرەك. ول نە ءۇشىن اياۋلى؟ جۇرەكتىڭ قىزمەتى قانداي؟
- جۇرەك - ادام اعزاسىنداعى موتور. قاناينالىم جۇيەسىنە جۇرەك جاۋاپ بەرەدى. ول كۇرەتامىر ارقىلى ىسكە اسادى. كۇرەتامىردان شىققان قان بۇكىل اعزاعا تارايدى. جۇرەكتىڭ ماڭىزى وسىندا. جۇرەكتىڭ توقتاعانى - ءومىردىڭ توقتاعانى. جۇرەك سول ءۇشىن اياۋلى.
- قازاقستاندا جۇرەك اۋرۋلارىنىڭ قانداي تۇرلەرى ءجيى كەزدەسەدى؟
- جۇرەك قان-تامىر اۋرۋلارى قازىر دۇنيە جۇزىندە كەز كەلگەن جاراقات اۋرۋلارىنان وزىپ، ءبىرىنشى ورىنعا شىعىپ كەتتى. ەڭ ءجيى كەزدەسەتىنى - ارتەريالىق قان قىسىمىنىڭ جوعارىلاۋى. ەكىنشى ورىندا - ميوكارد ينفاركتىسى، ياعني جۇرەك تالماسى.
- ادام بويىندا قانداي بەلگىلەر بولعان كەزدە شۇعىل دارىگەرگە قارالۋ كەرەك؟ نەگىزگى 3 سەبەپتى ايتا الاسىز با؟
- قورقۋعا تۇرارلىق ەڭ باستى بەلگى- جۇرەك، كەۋدە تۇسىنىڭ قىسىپ، كۇيدىرىپ اۋىرۋى. اۋىرسىنۋ سول قول، جاۋىرىن استى، جاق استى، سول جاق مويىن تۇسىنا بەرىلەدى. ەكىنشى بەلگى - اۋا جەتپەي قالۋ، ەنتىكپە. ءۇشىنشى بەلگى - دەنەدەن سۋىق تەر شىعۋ. بويىڭىزدا وسىنداي بەلگىلەر بولسا مىندەتتى تۇردە 103 كە حابارلاسۋىڭىز كەرەك. كەيدە جۇرەك اۋرۋى مەن باسقا دەرتتى شاتاستىرىپ كەلەتىندەر بولادى. مىسالى، جۇرەك اۋرۋىنا شاعىمدانىپ كەلگەن ادامنىڭ ءوزىن ناشار سەزىنۋىنە تۇماۋ، دەنە قىزۋىنىڭ جوعارىلاۋى سەبەپ بولۋى مۇمكىن. ينفاركت كەزىندە ادامنىڭ دەنە قىزۋى 40 گرادۋسقا دەيىن كوتەرىلمەيدى. وكپەنىڭ قابىنۋى، اسقازان جاراسى نەمەسە قابىرعا سىنعان كەزدەگى اۋرۋ بەلگىلەرى مەن جۇرەك اۋىرعان كەزدەگى بەلگىلەر ۇقساس بولادى. جالپى، جۇرەك تالماسىنا ۇقساس بەلگىلەرى بار 25-27 ءتۇرلى اۋرۋ بار.
باتىرلار نايزا تيگەننەن ەمەس، جۇرەگى ۇستاپ ولگەن شىعار؟
- جۇرەگى اۋىرعان ادام نە سەبەپتى دارىگەرگە قارالۋدى كەيىنگە قالدىرا بەرەدى؟
- ءبىرىنشى سەبەپ - ناۋقاس جۇرەگى اۋىراتىنىن بىلمەۋى، سەزبەۋى مۇمكىن. مىسالى، قانت ديابەتىمەن اۋىراتىن ادامداردىڭ جۇيكە جۇيەسى «جەلىنىپ» كەتەدى، ياعني ناۋقاس اۋىرىپ تۇرعانىن سەزبەي قالادى. ەكىنشىدەن، ادامداردىڭ كوبى دەنساۋلىق جاعدايىنا سالعىرت قارايدى. كەۋدە تۇسى قىسىپ، ءبىراز ۋاقىت وتكەننەن كەيىن باسىلىپ قالسا - ول دا دارىگەرگە بارىپ قارالۋ تۋرالى ۇمىتىپ كەتەدى.
- كوبىنەسە ناۋقاستار جۇرەگى اۋىراتىنىن دەرتتىڭ قاي ساتىسىندا بىلەدى؟
- ءبىزدىڭ قوعامدا دەرتىن اسقىندىرىپ كەلەتىندەر كوپ. جۇرەكتى 40 جاستان باستاپ تەكسەرتكەن دۇرىس، ءبىراق قازىر 20 جاستاعى ادامدار دا ينفاركت الىپ جاتادى. دەمەك، ەشكىمدە بۇل دەرتكە شالدىقپاۋ تۋرالى كەپىلدىك جوق.
- دەمەك، قازىرگى ۋاقىتتا بۇل دەرت «جاسارىپ» بارا ما؟
- ءيا، سولاي بولىپ تۇر. نەگىزى بۇرىنعى ۋاقىتتا دا بولعان دەپ ويلايمىن. مۇمكىن بۇگىنگىدەي كوپ ەمەس شىعار، دەگەنمەن ءالى ەشكىم جوققا شىعارا قويمادى. ۇلكەن كىسىلەرىمىز ء«بىزدىڭ اتا- بابالارىمىزدا جۇرەك تالماسى دەگەن بولماعان» دەپ ايتىپ وتىرادى. مەن بۇعان كۇمانمەن قارايمىن، سەبەبى ول كەزدە ەشكىم زەرتتەۋ جاساپ، ستاتيستيكا جۇرگىزگەن جوق. مۇمكىن سوعىس الاڭىنداعى باتىر كەۋدەسىنە نايزا تيگەننەن ەمەس، نايزا تيمەس بۇرىن جۇرەگى ۇستاپ ءولىپ كەتكەن شىعار؟ بار ايىرماشىلىق سول - ول كەزدە دەرتتى ەرتە انىقتايتىن مەديتسينالىق قۇرالدار بولعان جوق، ال قازىر ونداي قۇرالدار مەن سونداي اقپاراتتى جىلدام تاراتاتىن عالامتور بار.
قان اينالىمىن جاقسارتاتىن سپورت ءتۇرى - ۆەلوسيپەد تەبۋ
- جۇرەكتى ءدارىنىڭ كومەگىمەن عانا ەمدەۋ قانشالىقتى مۇمكىن؟
- ول ناۋقاس دەرتتىڭ قاي ساتىسىندا كەلگەنىنە بايلانىستى. ناقتى كورسەتىلىمدەر بولماسا ءبىز وتا جاساۋعا جىبەرە بەرمەيمىز. ەگەر اسقىنباعان بولسا ءدارى- دارمەكپەن عانا ەمدەيمىز.
- دەرتكە شالدىققاننان كەيىن ءومىر ءسۇرۋ سالتىن وزگەرتۋ ارقىلى جۇرەك اۋرۋلارىن جەڭۋگە بولا ما؟
- ميوكارد ينفاركتىسىنە شالدىققان، جۇرەگىنە وتا جاسالعان ادامنىڭ تەمەكى شەگۋدى قويۋى، مايلى تاماقتى شەكتەپ، ءومىر سالتىن وزگەرتۋى ونىڭ ءومىر جاسىن ۇزارتۋعا سەپتىگىن تيگىزۋى مۇمكىن، ءبىراق ول ءاردايىم دارىگەردىڭ ءجىتى باقىلاۋىندا بولىپ، ءدارى-دارمەك قابىلداۋىن توقتاتپايدى. ال اۋرۋعا شالدىقپاي تۇرىپ سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇستاناتىندار، ارينە، اۋرۋدىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىگى كوپ. قان اينالىمىن جاقسارتاتىن سپورت تۇرلەرى كوپ-اق، ەڭ پايدالىسى- ۆەلوسيپەد تەبۋ دەۋشى ەدىم.
ەمدەلگەن ادام اق تىلەگىن ايتسا، كۇنىمنىڭ زايا كەتپەگەنى
- ناۋقاسقا وتا جاساۋ كەرەك ەكەنىن ايتۋ، ءتۇسىندىرۋ قانشالىقتى قيىن؟
- بىزدە «دارىگەرلىك قۇپيا» دەگەن بار، سوندىقتان كەز كەلگەن تۋىسىنا دياگنوز تۋرالى ايتا بەرمەيمىز. ادەتتە زاڭدى نەكەدەگى جۇبايى، اتا-اناسى، بالالارى سياقتى ەڭ جاقىن تۋىستارىنا ايتامىز. ەڭ باستىسى - ناۋقاسقا وتا جاساۋ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن ءتۇسىندىرۋ. بۇرىن قالاي بولعانىن بىلمەدىم، قازىر بارلىعىن اشىق ايتامىز. وتا بارىسى قالاي بولاتىنىن جازىپ- سىزىپ تۇرىپ كورسەتىپ، قانداي تاۋەكەلدەر بولاتىنىن ايتامىز. كەيبىر ناۋقاس تاۋەكەل ەتۋگە قورقىپ، كەتىپ قالۋى مۇمكىن. ال ول كەتىپ قالعان جاعدايدا قايتىپ ورالمايتىنىن ءبىلىپ وتىرامىز، سول سەبەپتى وعان وتا جاساۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن دۇرىستاپ ءتۇسىندىرۋىمىز كەرەك.
- وتا جاساعاننان كەيىن ناۋقاسپەن كەزدەسۋدە قانداي اسەردە بولاسىزدار؟
- مەن جەدەل قىزمەت كورسەتەتىن كارديولوگ دارىگەرىمىن. قابىلداۋ بولىمشەسىندە ءبىرىنشى بولىپ ناۋقاستى قابىلداپ، دەرتىن انىقتاپ، ارى قاراي وتا جاساۋعا جىبەرەمىن. قابىلداۋ بولىمشەسىندە ۋاقىتىم شەكتەۋلى، ءار مينۋت قىمبات. سوندىقتان قىسقا ۋاقىت اراسىندا ناۋقاس اتى- ءجونىم تۇرماق، بەت- بەينەمدى جاتتاپ ۇلگىرمەيدى.
وتا جاساۋ بارىسىندا دا ناۋقاس دارىگەرلەردىڭ ءتۇرىن دۇرىس كورمەيدى، سەبەبى بەتىمىزدە مەديتسينالىق بەتپەردە، ۇستىمىزدە قورعانىس كيىمى بولادى. وتا جاسالعان سوڭ ناۋقاس كارديو- جانساقتاۋ بولىمىنە جاتقىزىلادى. ودان كەيىن ءبىر تاۋلىكتەن كەيىن بولىمشەگە اۋىستىرىلىپ، 5-7 كۇن ارالىعىندا جاتادى. ول جەردە ناۋقاسقا ءدارى-دارمەگىن بەرىپ، باقىلايتىن باسقا كارديولوگ بولادى. ناۋقاس باسقا ەمەس، ءدال سول دارىگەردىڭ بەينەسىن جاتتاپ قالادى. سەبەبى ونداعى دارىگەر ناۋقاسپەن بىرنەشە كۇن اينالىسادى. اۋرۋحانادان شىققان كەزدە شاعىم جانە ۇسىنىس داپتەرىنە كوپ جاعدايدا ەمدەۋشى پالاتالىق دارىگەرگە العىس ايتىپ، تىلەك جازىپ كەتەدى. باستاپقىدا ماعان دا وسىلاي جازاتىن كۇن بولا ما ەكەن دەپ قىزىعاتىنمىن، قازىر اللاعا شۇكىر، پاراققا بولماسا دا، ءوزىمدى ىزدەپ ، العىس ايتىپ جاتادى. مەن ءۇشىن ەمدەلگەن ادامنىڭ اق تىلەگى - بارىنەن قىمبات. بۇل - مەنىڭ ءبىر كۇنىم، ءومىرىم زايا كەتىپ جاتپاعانىن بىلدىرەدى.
20 مينۋت جىلادىم. ودان كەيىن قايتالانبادى
- وتا ءساتسىز اياقتالعاندا قانداي سەزىمدە بولاسىز؟
- وتا جاسار الدىندا جاعداي نەمەن اياقتالاتىنىن الدىن الا بولجاي الامىز جانە ناۋقاسقا مىندەتتى تۇردە ەسكەرتەمىز. ادەتتە ءبىزدىڭ اۋرۋحانادا ناۋقاستىڭ وتا ۇستىندە كوز جۇمىپ كەتۋى قازىر سيرەك دەسەم دە بولادى. دەگەنمەن قايعىلى جاعداي ورىن العاندا ەڭ جاقىن تۋىسىن شاقىرىپ، حابار ايتامىز، كوڭىل ايتامىز. ەڭ باستىسى كوز جۇمعان ناۋقاستىڭ تۋىسىنا قايعىسىنا ورتاق ەكەنىڭدى سەزدىرۋ، كورسەتە ءبىلۋ.
ەموتسيا ۇستىندە ءبىزدى جەردەن الىپ-جەرگە سالىپ، بالاعات ءسوز ايتىپ، كەيىن كەشىرىم سۇرايتىندارى بولادى. بىزگە ەموتسياعا بەرىلۋگە بولمايدى. العاش وسىنداي جاعداي بولعاندا 20 مينۋت توقتاي الماي جىلادىم. ال ول كەزدە مەندە وتا جاساۋعا مۇقتاج تاعى 6 ناۋقاس كۇتىپ تۇرعان ەدى... سول كەزدە مەنىڭ ورنىمدى باسقا دارىگەر شۇعىل الماستىردى. ودان كەيىن مۇنداي جاعداي قايتالانعان جوق.
- «جۇرەگىم اۋىرماسىن دەسەڭىز...» وقىرمانعا قانداي كەڭەس بەرەسىز؟
- جۇرەگىم اۋىرماسىڭ دەسەڭىز، كۇندەلىكتى جاتتىعۋ جاساپ، قانداي تاعام جەپ جۇرگەنىڭىزگە ءمان بەرىڭىز جانە كۇيزەلىسكە بوي الدىرماڭىز. ءدال قازىرگى قوعامدا جۇرەك قان-تامىر دەرتىنە ەڭ كوپ سەبەپ بولاتىن نارسە - كۇيزەلىس. كۇيزەلىسكە جول بەرمەۋگە تىرىسۋ كەرەك.
- جۇمىسىڭىزدا قانداي قىزىقتى جاعدايلار بولىپ تۇرادى؟
- قىزىقتى جاعدايلار كوپ بولىپ تۇرادى. ءدال قازىر ەسىمە تۇسپەي تۇرعانى... ءبىر ايتارىم، الدىمىزعا ءارتۇرلى ناۋقاستار كەلەدى. كەيبىر ناۋقاس وتە تۇيىق، كەيبىرى وتە اشۋشاڭ بولادى. قانداي سۇراق قويساڭ دا «مەن قايدان بىلەم؟»، «دارىگەرسىڭ عوي، ءوزىڭ ءبىلىپ ال» دەپ وتىرادى. دياگنوزدىڭ دۇرىس قويىلۋى ە ك گ-دان بۇرىن ناۋقاس نەگە شاعىمداناتىنىن دۇرىس جەتكىزگەنىنە بايلانىستى. ەڭ قىزىقتىسى - الدىما كەلگەن اپا-اتالارمەن سويلەسۋ. ۇلكەن كىسىلەر قاي جەرى اۋىرىپ تۇرعانىن ۇمىتىپ، ءومىر جولى تۋرالى ايتىپ، اڭگىمەسىن بولمەي تىڭداۋىڭدى وتىنەدى.
ارى كەتسە ەكى ادامنىڭ ءومىرىن قۇتقارسام...
- نە سەبەپتى باسقا ەمەس، وسى سالانى تاڭدادىڭىز؟
- مەن بالا كەزدەن جۋرناليست بولعىم كەلەتىن، ءبىراق اتام مەنىڭ كارديولوگ بولۋىمدى قالادى. ونىڭ تىلەگىن ورىنداۋ ماقساتىندا وسى سالانى تاڭدادىم. مەن ەكىنشى كۋرستا وقىپ جۇرگەندە اتام جۇرەك تالماسىنان ومىردەن وزدى. ءبىر قىزىعى - جاقىندا ءتورتىنشى سىنىپتا جازعان شىعارمامدى تاۋىپ الدىم. وندا دارىگەر بولعىم كەلەتىنىن جازىپپىن.
ولاي جازعانىم ءوزىمنىڭ دە ەسىمدە جوق، دەمەك ءتۇپسانا دەڭگەيىندە مەن دارىگەر بولۋدى قالاعانمىن. نەگىزى ءبىزدىڭ اۋرۋحاناعا وتە كوپ ناۋقاستار كەلەدى. كەزەكشىلىك كەزىندە اۋرۋحانا ىشىندە كۇنى-ءتۇنى تولاسسىز ادامدار جۇرەدى. العاش جۇمىسقا ورنالاسقان كەزىمدە «ارى كەتسە ەكى ادامنىڭ ءومىرىن قۇتقارامىن، سونىمەن بولدى. اتام ماعان و دۇنيەدە راحمەت ايتار» دەپ جۇمىسقا كىرىسكەنمىن. ودان بەرى قالاي التى جىل ءوتىپ، ءوز ماماندىعىمدى قالايشا جان-تانىممەن جاقسى كورىپ كەتكەنىمدى بىلمەيمىن.
- الەۋمەتتىك جەلىدە بلوگ جۇرگىزەتىنىڭىزدى بىلەم. وعان نە تۇرتكى بولدى؟
- الەۋمەتتىك جەلىنى ءتيىمدى پايدالانعىم كەلەدى. ونەر ادامى كۇندەلىكتى ومىرىمەن ءبولىسىپ، وقىرمانعا جاقسى كوڭىل-كۇي سىيلايدى. ال ماعان الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى نەگە پايدالى اقپارات بەرمەسكە؟ قازىر وقىرماننىڭ كوزى اشىق. ولار الدەكىمنىڭ ىشكەن-جەگەنىن قاراعانشا، پايدالى اقپارات وقىعىسى كەلەدى دەپ ويلايمىن.
ءوز ىسىنە ادالدىعى سونداي، ەڭبەك دەمالىسىندا دەمالا الماي، جۇمىسقا قايتىپ كەلەتىن دارىگەرلەر بار. ولار تۋرالى جازىپ، نەگە دارىپتەمەسكە؟ قازىرگى ۋاقىتتا دارىگەرلەردى قارالايتىندار كوبەيىپ بارادى. ءتىپتى، تەمىر توردىڭ ار جاعىندا وتىرعان دارىگەرلەر بار. ەشبىر دارىگەر ناۋقاسقا وتا جاسار الدىندا، ەمدەۋ كەزىندە دەنساۋلىعىنا قاساقانا زيان كەلتىرۋ، ءولتىرۋدى ويلامايدى. ءبىزدىڭ مەملەكەتتە دارىگەرلەر قۇقىعى قاجەتتى دەڭگەيدە قورعالماعان. زاڭگەر، ادۆوكاتتار مەديتسينا سالاسىن تەرەڭىرەك بىلمەگەن سوڭ با، سوت بارىسىندا ولاردى قورعاي الماي جاتادى. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ كەرەك.
- سۇحباتىڭىز ءۇشىن راحمەت!
سۇحباتتاسقان: زارينا قاھارمان
