ي مەن ۋ- دى قىسقارتۋ ءتيىمدى مە؟
قازاق تىلىندەگى «ەكى داۋىستى قاتار كەلمەيدى» دەگەن زاڭدىلىق بۇزىلادى.
مىسالى، بيە سوزىندە ي مەن ە، ال سۋات سوزىندە ۋ مەن ا قاتار كەلىپ تۇر.
«ءبىرىنشى بۋىننان باسقا بۋىن داۋىستىدان باستالمايدى» دەگەن زاڭدىلىق بۇزىلادى. مىسالى، بيە، سۋات سوزدەرىنىڭ ەكىنشى بۋىندارى (بي- ە، سۋ- ات) داۋىستىدان باستالىپ تۇر.
ءبىرىنشى بۋىنداعى ي مەن ۋ- دىڭ جۋان نە جىڭىشكە وقىلاتىنى بەلگىسىز بولادى. مىسالى، مي ءسوزىنىڭ وقىلۋى ءمىي مە، مىي ما؟
ي مەن ۋ- دى قىسقارتۋ ءتيىمدى مە؟ جوعارىداعىداي قايشىلىقتارعا بايلانىستى عالىمداردىڭ ءبىرقاتارى ي مەن ۋ- دى قىسقارتىپ، ي- ءدى ءىي، ىي، ال ۋ- دى ۇۋ، ءۇۋ تىركەستەرى تۇرىندە جازۋدى ۇسىنىپ ءجۇر. الايدا بۇل جاعدايدا شەتەل سوزدەرى مەن تەرميندەر حالىقارالىق قالىپتان بولەك ءارى شۇبالاڭقى جازىلادى (مىسالى، ينستيتۋت ءسوزى ءىينستىيتۇۋت دەپ جازىلادى) . سوعان وراي ولار «ي مەن ۋ- دى قازاق سوزىندە قولدانباي، شەتەلدىك سوزدەردە عانا قولدانايىق» دەيدى. ءبىراق وندا قىسقارتپاعان بولىپ شىقپايمىز با؟ سونداي- اق كەز كەلگەن ادام ءسوزدىڭ شەتەلدىك، شەتەلدىك ەمەستىگىن ايىرا الا ما؟ دەمەك، ي مەن ۋ- دى تىركەس كۇيىندە جازۋ دا ءتيىمدى ەمەس.
نە ىستەۋ كەرەك؟ سونىمەن، ي مەن ۋ- عا قاتىستى بۇل ەكى ۇستانىمنىڭ ەكەۋىنىڭ دە كەمشىلىكتەرى بار. سوعان بايلانىستى ەملەشىلەر: «قازىرگى ەرەجەمىز جازۋعا قيىندىق كەلتىرىپ جۇرگەن جوق، سونىمەن جۇرە بەرەيىك» دەيدى. الايدا باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمدەرى ەرەجەنى مەڭگەرتۋ كەزىندە قيىندىقتار كەزىگەتىنىن ايتادى. ءتىپتى قيىندىق بولماعاننىڭ وزىندە دە ەرەجەنىڭ ءتىلىمىزدىڭ زاڭدىلىقتارىنا قايشى كەلۋىن اقتاۋعا بولمايدى. سوندىقتان ەكى تاراپتىڭ دا ۋاجدەرى ەسكەرىلگەن جاڭا ۇستانىم تابۋ ءجون دەپ ەسەپتەيمىز. ءبىز بۇل ماقالامىزدا سونداي ۇستانىمداردىڭ ءبىرىن ۇسىنىپ وتىرمىز. ول بويىنشا ەملەشىلەر ەرەجەسىنە ەكى وزگەرىس جاسالادى.
ءبىرىنشى وزگەرىس. بىيلىك، بىيىك سوزدەرىن بۋىنعا ءبولىپ ايتايىق: ءبىي- لىك، ءبى- يىك. بۇلاردىڭ بىرىنشىسىندە ءىي تىركەسى ءبىر بۋىندا ايتىلسا، ەكىنشىسىندە ءى مەن ي ەكى بۋىنعا ءبولىنىپ ايتىلىپ تۇر. ياعني سوزدەگى ءىي تىركەسى ءبىر بۋىندا ايتىلۋى دا، ەكى بۋىنعا ءبولىنىپ ايتىلۋى دا مۇمكىن. ال ي- گە كەلسەك، ول دا ءبىزدىڭ ءىي تىركەسىمىزگە ۇقساپ ەستىلەدى، ءبىراق مۇنداعى ءى مەن ي تەك ءبىر بۋىندا ايتىلادى. دەمەك، ي ارپىمەن ءىي تىركەسىنىڭ ءبارىن بىردەي بەلگىلەي بەرۋ دۇرىس ەمەس، ءبىر بۋىندا تۇراتىندارىن عانا بەلگىلەۋگە بولادى.
ياعني «بىيلىك» ءسوزىن «بيلىك» دەپ جازۋعا بولادى، ال «بىيىك» ءسوزىن «بيىك» دەپ جازۋعا بولمايدى. مۇنداي قورىتىندى ىي، ۇۋ، ءۇۋ تىركەستەرى ءۇشىن دە ورىندى. ولاي بولسا، ەملەشىلەر ەرەجەسىندەگى «ىي، ءىي تىركەستەرى ي- مەن، ۇۋ، ءۇۋ تىركەستەرى ۋ- مەن بەلگىلەنەدى» دەگەندى «ىي، ءىي تىركەستەرىنىڭ ءبىر بۋىندا تۇرعانى ي- مەن، ۇۋ، ءۇۋ تىركەستەرىنىڭ ءبىر بۋىندا تۇرعانى ۋ- مەن بەلگىلەنەدى» دەپ وزگەرتۋ كەرەك. سوندا بۇل ەرەجە بويىنشا ساقىينا، اسۇۋ، ءىينستىيتۇۋت دەپ ايتىلاتىن سوزدەردەگى ءىي، ىي، ۇۋ، ءۇۋ تىركەستەرى ءبىر بۋىندا تۇرعاندىقتان بۇل سوزدەر ساقينا، اسۋ، ينستيتۋت دەپ جازىلادى.
ال ىيە، عالىيا، سۇۋات، ءجۇرۇۋى دەپ ايتىلاتىن سوزدەردەگى ءىي، ىي، ۇۋ، ءۇۋ تىركەستەرى ەكى بۋىنعا ءبولىنىپ كەتەتىندىكتەن، بۇل سوزدەر ايتىلۋى بويىنشا جازىلادى. بۇل وزگەرىس ەملەشىلەر ەرەجەسىندەگى العاشقى ەكى قايشىلىقتان قۇتقارا وتىرىپ، شەتەل سوزدەرى مەن تەرميندەردى حالىقارالىق قالىپقا بارىنشا جاقىنداتىپ جازۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ەكىنشى وزگەرىس. ءىي، ىي تىركەستەرىن ي- مەن بەلگىلەگەندە بىرىنشىدەن باسقا بۋىنداعى ي- ءدى بۋىن ۇندەستىگىنە ساي وقيمىز، ءبىراق ءبىرىنشى بۋىنداعى ي- ءدىڭ جۋان نە جىڭىشكە وقىلاتىنى بەلگىسىز بولادى. بۇعان ەرەجەگە بەرىلگەن «سىي، تىي سوزدەرى تىركەس ارقىلى جازىلادى» دەگەن ەسكەرتۋ دە كومەكتەسە المايدى. مىسالى، مي، جي سوزدەرىنىڭ جۋان نە جىڭىشكە وقىلاتىنىن ايىرا المايمىز. بۇل ورايدا ەملەشىلەر «قازاقتا ءمىي، ءجىي دەگەن ءسوز جوق بولعاندىقتان بۇل سوزدەردى مىي، جىي دەپ وقيمىز» دەگەن ءۋاج ايتادى. ءبىراق ءمىي دەپ وقىلاتىن مي نوتاسى، ءجىي دەپ وقىلاتىن جي ءارپى وقۋشىلارعا كەيبىر پاندەردى وقۋ بارىسىندا كەزدەسەتىنىن ەسكەرسەك، بۇل سوزدەردىڭ ءمىي، ءجىي دەپ وقىلمايتىنىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى.
سول سياقتى ۋھ ءسوزىن دە بىرەۋ جۋان، بىرەۋ جىڭىشكە وقيدى. سوعان بايلانىستى ءبىز ەسكەرتۋدى «ءبىرىنشى بۋىنداعى ىي، ءۇۋ دىبىس تىركەستەرى تىركەس كۇيىندە جازىلادى» دەپ وزگەرتتىك. ول بويىنشا سىي، تىي سوزدەرىمەن قاتار مىي، قىي، گۇۋ، ءۇۋھ، تاعى سول سياقتى سوزدەر دە ايتىلۋىنشا جازىلادى. بۇل وزگەرىستىڭ پايداسى ءبىرىنشى بۋىنداعى ي جىڭىشكە، ال ۋ جۋان وقىلادى دەگەن كەلىسىم جاساۋ ارقىلى ەملەشىلەر ەرەجەسىندەگى ءۇشىنشى قايشىلىقتان ارىلۋعا قول جەتكىزەمىز.
جوعارىداعى وزگەرىستەردى ەنگىزگەندە ءسوز ايتىلۋىنشا جازىلاتىن بولعاندىقتان ەرەجەنى قولدانۋ قيىندىق كەلتىرمەيدى. بۇعان ءبىز كوپتەگەن ادامدارعا ول بويىنشا جازعىزىپ قاراۋ ارقىلى دا كوز جەتكىزدىك.
ي مەن ۋ- دىڭ ءبىر- ءبىر تاڭبامەن بەرىلۋىنە كوزقاراس. قولدانىمداعى الىپبيدە ي ەكى ءتۇرلى تاڭبامەن (ي، ي)، ال ۋ ءبىر تاڭبامەن بەرىلىپ كەلسە، جاڭا الىپبيدە ەكەۋى دە ءبىر- ءبىر تاڭبامەن بەرىلگەن. مۇنى ءبىز دە قولدايمىز. ويتكەنى بۇل وقۋ، جازۋدى جانە ۇيرەنۋدى جەڭىلدەتەدى. ءبىراق ەملە ەرەجەسىندەگى ولارعا بەرىلگەن ءارى داۋىسسىزدىڭ، ءارى تىركەستىڭ تاڭباسى دەگەن تۇسىنىكتى كوڭىلگە قونىمدى دەي المايمىز. بىزدىڭشە، ي مەن ۋ- دى ءبىر- ءبىر تاڭبامەن بەلگىلەيتىن بولساق، بۇلاي ەتۋدىڭ ورىندىلىعىنا سەندىرەتىندەي باسقاشا تۇسىندىرمە بەرىلۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز.
قۋانتقان ۆانوۆ
اقتاۋ
