ۇلى دالانىڭ تاريحى - ۇلى حالىقتىڭ تاريحى - جاڭابەك جاقسىعاليەۆ
باتىس قازاقستاندىق عالىمنىڭ ايتۋىنشا، ق ر تۇڭعىش پرەزيدەنتى - ەلباسى ن. نازاربايەۆتىڭ سوڭعى ەكى جىلدا بىرىنەن سوڭ ءبىرى جارىق كورگەن قوس ماقالاسى ۇلتتىق سانانىڭ قايتا تۇلەۋىنە ەرەكشە سەرپىن بەرىپ، سىلكىنىس جاسادى.
«بىزدىڭشە، ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ستراتەگيالىق ماقالاسىنداعى ءبىرىنشى ءبولىمنىڭ « ХХІ عاسىرداعى ۇلتتىق سانا» دەپ ايدارلانۋى، سونىڭ ىشىندە «ۇلتتىق كود»، «ۇلتتىق بىرەگەيلىك»، «ۇلتتىق ءداستۇر» دەگەن ۇعىمداردىڭ قاداپ ايتىلۋى كەزدەيسوق ەمەس»، - دەدى جاڭابەك جاڭاباي ۇلى
ونىڭ ايتۋىنشا، ۇزاققا سوزىلعان وتارشىلدىق ەزگىدەن ۇلتتىق سانامىز ابدەن جانىشتالىپ، كومەسكىلەنىپ، السىرەپ شىققان حالىقپىز.
«ونىڭ ۇستىنە ەل تاۋەلسىزدىگىمەن بىرگە نارىقتىق ەكونوميكاعا نەگىزدەلگەن كاپيتاليستىك دامۋ ءھام عالامدانۋ ايقارا ەسىگىن اشىپ، عاسىرلار بويى دەفورماتسياعا ۇشىراپ، ابدەن سىلىكپەسى شىققان ۇلتتىق سانامىزدى كەزەكتى اۋىر سوققىلاردىڭ استىنا الا باستادى»، - دەدى ول.
ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، قوعامدىق فورماتسيالاردىڭ اۋىسۋى تۇسىندا قۇندىلىقتاردىڭ قۇلدىراۋى - زاڭدى قۇبىلىس. سايكەسىنشە، بۇعان توتەپ بەرۋدىڭ بىردەن- ءبىر جولى - ۇلتتىق يممۋنيتەتتى كۇشەيتۋ ەكەندىگى جىل وتكەن سايىن وتكىرلەنىپ، سان قىرىنان جارقىراپ، ايقىندالا ءتۇستى.
سايىپ كەلگەندە، قازاقتىڭ الىس بولاشاعىن بۇگىننەن باستاپ بولجاۋعا ۇمتىلىس جاساعان «رۋحاني جاڭعىرۋ» ستراتەگياسىندا كوتەرىلگەن اۋقىمدى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى، بۇگىنگى وسكەلەڭ ۇرپاققا بەرىلەر ء«بىلىم - جاھاندىق، تاربيە - ۇلتتىق» بولۋ كەرەك دەگەنگە سايادى.
اسىرەسە، جاھاندانۋ اجداھاسى الاش دالاسىنا اۋىز سالعالى ۇلتتىق قۇناردىڭ ۋىزىنا قانعان تەحنوكراتتىق ۇلت قالىپتاستىرۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن مىندەت ەكەنى كۇن تارتىبىنە شىقتى.
قىسقاسى، ەلىمىزدە مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت سانىنىڭ تابيعي وسىمىمەن بىرگە ۇلتتىق يدەولوگيا مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ قۇرامداس ءبىر بولىگىنە اينالدى. سونىڭ ايقىن دالەلىندەي، ەلباسى ن. نازاربايەۆ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىن «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ زاڭدى جالعاسى ەكەندىگىنە توقتالدى.
تاريحقا ءسال شەگىنىس جاساساق، ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان 1991-جىلى رەسپۋبليكامىزداعى جالپى حالىق سانىنىڭ 40 پايىزىنا ارەڭ يەك ارتقان جەر يەسى قازاق حالقىنىڭ بۇگىندە 75 پايىزعا جاقىنداۋى - تۇسىنگەن جانعا كوپ ءمان-جايدىڭ ايعاعى. وسى ورايدا حالىق جازۋشىسى مۇحتار ماعاۋيننىڭ وسىدان ونداعان جىل بۇرىن ايتقان «قۇدايعا شۇكىر، ءبىز بۇگىندە 10 ميلليوننان استىق، ەندى قۇرىمايمىز» دەگەن قاناتتى ءسوزى ەسكە تۇسەدى.
عالىمنىڭ پايىمداۋىنشا، وسى رەتتە فرانسۋز جازۋشىسى جەرمەنا دە ستال ايتپاقشى «تاۋەلسىز حالىقتا عانا ۇلتتىق مىنەز بولاتىنىن» ۇمىتپاعانىمىز ءجون. «رۋحاني جاڭعىرۋ» جانە «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اياسىندا قولعا الىنىپ، ەلىمىز بەن وڭىرىمىزدە اتقارىلىپ جاتقان قىرۋار شارۋالاردى وسىنداي جاسامپاز جوبانىڭ باستاپقى قادامى رەتىندە قابىلداۋىمىز كەرەك.
ويتكەنى ۇلتتىق رۋح، ۇلتتىق مۇددە، ۇلتتىق نامىس اتالاتىن قاسيەتتى ۇعىمداردىڭ قايتادان جاڭعىرۋى ءبىز سياقتى بالاۋسا، جاۋقازىن، قياعا كوزىن قاداعان جاس تاۋەلسىز مەملەكەت ءۇشىن اسا ماڭىزدى. اسىرەسە، سوڭعى جىلدارى ەلباسى بيىك مىنبەلەردەن جاساعان باياندامالارى مەن سۇحباتتارىندا «ۇلى دالا» ۇعىمىن تىلگە ءجيى تيەك ەتىپ، ساياسي لەكسيكوندا بۇل تىركەس تۇراقتى قولدانىسقا ەنگەندىكتەن، قۇلاققا ءسىڭىستى بولا باستادى.
اقيقاتىن ايتساق، ەجەلگى دۇنيە مەن ورتا عاسىرلاردا ءبىزدىڭ ۇلى بابالارىمىزدىڭ ۇلى يمپەريالار قۇرىپ، كوك ساۋىت كيگەن تۇركى قاھارماندارى مىنگەن تۇلپارلاردىڭ ءدۇبىرى ەۋرازيانىڭ سايىن دالاسىنىڭ اپشىسىن قۋىرىپ، كوشپەلىلەردىڭ ءدۇبىرلى داڭقىنا بۇكىل الەمنىڭ دۇركىرەي قول سوققانى تاريحي شىندىقتان الشاق جاتقان جوق.
ەلباسى ن. ءا. نازاربايەۆ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا: «ارينە، ەجەلگى ريم دەگەن قازىرگى يتاليا ەمەس، ءبىراق يتاليالىقتار وزدەرىنىڭ تاريحي تامىرىمەن ماقتانا الادى. بۇل - ورىندى ماقتانىش. سول سياقتى ەجەلگى گوتتار مەن بۇگىنگى نەمىستەر دە ءبىر حالىق ەمەس، ءبىراق ولار دا گەرمانيانىڭ مول تاريحي مۇراسىنىڭ ءبىر بولشەگى. پوليەتنيكالىق باي مادەنيەتى بار ەجەلگى ءۇندىستان مەن بۇگىنگى ءۇندى حالقىن تاريح تولقىنىندا ۇزدىكسىز دامىپ كەلە جاتقان بىرەگەي وركەنيەت رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى»، - دەپ جازدى.
وسى جەردە ءبىزدىڭ دە اتا تاريحىمىزدا قازىرگى جاس ۇرپاقتىڭ بويىن ماقتانىش سەزىمىن كەرنەيتىن مىسالداردىڭ از ەمەس ەكەنىن ايتا كەتۋدىڭ ەش ارتىقتىعى جوق. ماسەلەن، ХІ-ХІІІ عاسىرلاردىڭ باسىندا نەگىزىنەن قازىرگى قازاقستان تەرريتورياسىندا داڭقتى اتا-بابالارىمىز قۇرعان دەشتى قىپشاقتىڭ جەر اۋماعى ەرتىس وزەنىنەن دۋنايعا دەيىنگى ۇلان-عايىر اۋماقتى الىپ جاتقانىن كوز الدىمىزعا ەلەستەتىپ جانە بۇكىل الەمدە ولاردىڭ جەر اۋماعىنا تەڭ كەلەتىن بىردە-ءبىر مەملەكەت بولماعانىن ەسكەرسەك، ۇلى دالانى عاسىرلار بويى مەكەندەگەن ۇلى حالىقتىڭ تاريحىنا سۇيسىنبەسكە لاجىڭ جوق.
كەلتىرىلگەن ءبىر عانا دەرەكتىڭ وزىنەن بۇگىندە ءبىزدىڭ تەرريتوريامىز جونىنەن الەمدە الدىڭعى توعىزدىققا كىرەتىنىمىزدىڭ سىرى انىقتالا تۇسەدى. ءسوز ورايىندا تاعى ءبىر نازار اۋدارارلىق نارسە، قازاق حالقىنىڭ جەر اۋماعى جونىنەن ۇلتقا شاققاندا دۇنيەجۇزىندە الدىڭعى ورىنداردىڭ بىرىندە ەكەنى ۇلتىمىزدىڭ ەرلىك، باتىرلىق، جاۋىنگەرلىك ءداستۇرىن پاش ەتەدى.
«ويىمىزدى توبىقتاي تۇيسەك، سوڭعى ەكى جىلدا «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا قازىرگى قازاق قوعامىن، اسىرەسە، جاس ۇرپاقتى وتانشىلدىققا، ەلجاندىلىققا، ۇلتجاندىلىققا باۋليتىن وراسان زور جۇمىستاردىڭ باستالعانىن جوققا شىعارۋ مۇمكىن ەمەس جانە ونىڭ جۇيەلى، تياناقتى، كاسىبي تۇردە جالعاسا بەرۋىنە بۇكىل ەل-جۇرت بولىپ جۇمىلۋىمىز كەرەك»، دەپ تۇيىندەدى ويىن جاڭابەك جاقسىعاليەۆ.
