جۇيرىكتى جاراتۋدىڭ ءوز ءادىسى بار - قىزىلوردالىق اتبەگى
اتبەگى جىلقى جانۋارى بەينەلەنگەن دۇنيەلەر جانە ەر-توقىم جيناۋمەن جەرگىلىكتى تۇرعىندار اراسىندا كەڭىنەن تانىمال، دەپ حابارلايدى قازاقپارات ءتىلشىسى.
اتبەگىنىڭ شاڭىراعىنان ەنگەن ساتتە اتالمىش ونەر جايىندا كەڭىنەن ماعلۇمات الۋعا ابدەن بولادى. ءۇي قابىرعاسىندا ول جايىندا كوپتەگەن دۇنيەلەر كوزگە بىردەن تۇسەدى. اتبەگىنىڭ جەكە كابينەتىنە كىرگەندە قۇددى ءبىر مۇراجايعا ەنگەن سەكىلدى كۇي كەشەتىنىڭ انىق. قابىرعانىڭ بارلىعىن تۇتاستاي سان الۋان كارتينالار جاۋىپ تۇر. وعان قوسا ەر-تۇرمان جانە وزگە دە جابدىقتار مۇقيات ورنالاسقان. ءتىپتى كادىمگى كيىم ىلگىشتەردىڭ ءوزىن جىلقى بەينەسىندە جاساعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
«مەن ۇزاق جىلدان بەرى جىلقى مالىنا قاتىستى دۇنيەلەردى جيناقتاۋمەن اينالىسىپ كەلەمىن. بۇل ءبىزدىڭ اتا-بابامىزدىڭ اسىل مۇراسىنا دەگەن قىزىعۋشىلىقتى بىلدىرەدى. ءوزىم دە ات باپتاۋ ونەرىنە بالا كەزىمنەن قىزىقتىم. قازىر مەنىڭ ۇرپاعىم دا سوعان اۋەستىگىن ءبىلدىرىپ كەلەدى. ولاردى كۇندەلىكتى قولدانىپ ءجۇرمىز. پايدالانعاننان كەيىن ءسۇرتىپ، ءوزىنىڭ قاسيەتىن جوعالتپاۋىنا ءمان بەرەمىن. ايتۋ كەرەك، ولاردى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاي الماعان جاعدايدا مۇنداي جاقسى ساپادا بولمايتىن ەدى. مەنىڭ قولىمدا وسىدان ەكى عاسىرداي بۇرىن جاسالعان ەر-تۇرمان بار. دالىرەك ايتقاندا، ول شەبەردىڭ قولىنان XVIII عاسىردا وزبەكستاندا جاسالىپ شىققان. بۇل كۇمىس ەر-تۇرمان 1987-جىلى قاراقالپاقستانداعى ءبىر جولداسىم ارقىلى مەنىڭ قولىما ءتيدى. تاعى ءبىر ەر- تۇرماندى 1946 -جىلى مەنىڭ اكەمنىڭ تاپسىرىسىمەن ەل اراسىندا كەڭىنەن تانىمال بوجەك دەگەن مىلقاۋ ۇستاعا جاساعان. ءبىر جىلدان كەيىن ومىرگە مەن كەلگەنمىن. قىسقاسى، بۇل دۇنيە مەنىمەن بىرگە جاساسىپ كەلەدى. مەنىڭ اكەم ۇستازدىق قىزمەت اتقارعان. قامىر بويى اتتىڭ ۇستىنەن تۇسپەگەن. تورجورعا دەگەن جورعاسى بار ەكەن. ەس بىلگەننەن مەنى الدىنا مىنگىزىپ، وزىمەن بىرگە الىپ جۇرگەن. سوندىقتان شىعار، مەن دە ەس بىلگەن شاقتان جىلقى مالىن باپتاۋعا، ات جاراتۋعا قۇمار بولىپ ءوستىم. تالاي مارتە بايگەگە قاتىستىم»، - دەيدى قوجابەك جاپپاسباي.
اتبەگى ۇزاق جىلدار بويى مال دارىگەرلىك سالادا جۇمىس ىستەگەن. سول جىلداردا اتبەگىلىك كاسىپ ول كىسىنىڭ جان سەرىگىنە اينالدى. ءالى كۇنگە دەيىن تاڭەرتەڭ تۇرعاندا قوراداعى تۇلپاردى كورىپ، وعان باپ جاساپ قايتقاندى جانى قالايدى. اعامىزدىڭ ايتۋىنشا، اكەسى ءبىر جىلداردا لۋگوۆوي ات زاۋىتىنان اقالتەكە تۇقىمىن الىپ كەلگەن ەكەن. ونى 4 مىڭ سومعا ساتىپ العان. سول ۋاقىتتا وعان «موسكۆيچ» كولىگىن ساتىپ الۋعا بولادى. «نەمەرەمە مىنگىزەرسىڭ» دەپ قوجابەك اعامىزعا اماناتتايدى.
قوجابەك اعامىز ونى ءوزى باپتاۋعا ءمان بەردى. تۇركىمەندەردە اتتى باپتاۋدىڭ ءوز ءادىسى بار ەكەن. جەم سالىنعان ىدىستىڭ ءتۇبىن جارتى مەتردەي تەرەڭدىككە كومەدى. جىلقى جەمدى جەۋ ءۇشىن موينىن سوزۋعا ءماجبۇر بولادى. وسىلايشا الدىڭعى اياعىنىڭ قولداۋ ەتى مەن موينى وسەتىن كورىنەدى.
«اتتى بۇگىن جەم-ءشوبىن، سۋىن بەرىپ، كەزدىرگەن سوڭ ەرتەسىنە ونىمەن كادىمگى جولداسىڭداي سويلەسەسىڭ. قاس-قاباعىنا، تۇرىسىنا قارايسىڭ. كەشەگى جۇرىستەن شارشاعاندىعى بىلىنسە، وندا بۇگىنگى دايىندىعىڭدى جەڭىلدەتەسىڭ. ال، جىلقى ويناپ، كوز جانارى جايناپ تۇرسا، جاساپ جاتقان باعىتىڭ دۇرىس دەگەن ءسوز. كەشەگى جاتتىعۋىڭا تاعى دا جۇكتەمە قوسا تۇسەسىڭ. باستىسى، جانۋاردى تيتىقتاتىپ، شارشاتىپ الماۋىڭ كەرەك. جەتەكتەپ، ويناقتاتقانىم بولماسا، ەركىنەن تىس كۇش سالمايمىن. دەمەك، اتتى ەلىكتىرىپ دايىنداۋىڭ شارت. سوسىن وتە قاتتى سەمىرتپەگەن ابزال. ال، سەمىز جىلقىنى جاراتۋدا اۋەلى ونى مۇزداي سۋعا جالدايمىن. سۋعا ايداپ، جۇزدىرەمىن. سودان سوڭ جۇقا جابۋ جاۋىپ، 10-12 شاقىرىپ جەرگە جۇرگىزەمىن. وسىنداي جاتتىقتىرۋدان سوڭ 10 كۇننەن كەيىن-اق اتتىڭ دەنەسى، ءىشى تارتىلا باستايدى. بايگە كۇنى جاقىنداعان سوڭ ەكى مارتە تەرىن الامىن. ياعني، قالىڭ جابۋمەن شاۋىپ كەلگەننەن سوڭ سەكسەۋىلدىڭ وتى جانعان تەمىر پەشى بار جابىق قوراعا كىرگىزىپ، ەسىگىن تارس جاۋىپ، قاماپ تاستايمىن. ۇستىندەگى قالىڭ جابۋعا قوسا، تاعى دا باس جاعىنا كيىز بۇركەلەدى. سوندا ىستىقتان جىلقىنىڭ بويىنداعى بۇكىل قاتقان تەر ءجىبىپ، سۋ بولىپ تۇياققا قاراي اعادى. سول تۇياققا اققان تەردى باقىلاپ وتىرىپ، ونى ءالسىن-ءالسىن ساۋساقتىڭ ۇشىمەن جالاپ وتىرامىن»، - دەيدى قوجابەك.
ول كىسىنىڭ ايتۋىنشا، اۋەلىدە بوي- بوي بولىپ اققان تەر تاڭدايىڭدى قۋىرارداي كەرمەك، ءدامى وتە اشى بولادى. الگى مونشاقتاعان تەر ەڭ سوڭىندا قارا سۋدىڭ دامىندەي تۇپ- تۇشى بولىپ شىعا كەلەدى. دەمەك، بۇل اتتىڭ بۇكىل ءون بويى قاتقان تەردەن ارىلىپ، تازاردى دەگەن ءسوز. اتبەگى وسىلايشا باستان- اياق ىستىق سۋمەن جۋادى. ۇستىنە قۇرعاق جابۋ كيگىزەدى دە دالاعا ءبىرشاما ۋاقىت جەلدىرەدى. سوندا ابدەن تەرىن العان جىلقىنىڭ دەنەسى كادىمگى جاس بالانىڭ تەرىسىندەي جۇپ-جۇمساق جىبەكتەي بولىپ شىعا كەلەدى. ال، كەيدە ءبىز ويلاعانداي تەر دە شىقپاي، ءبىراز ابىگەرگە سالاتىنى بار. ونداي كەزدە جەم سالىنعان دوربانى تۇمسىعىنا ءىلىپ تاستايدى. سول كەزدە ونسىز دا بۇركەنىپ تۇرعان مال دوربامەن تۇنشىعىپ، بۋسانا باستايدى. ونىڭ ۇستىنە قالتاداعى جەمدى جەيمىن دەپ-اق جانتالاسىپ قۇيىلا تەرلەيدى. مۇنى قازاقتا قاماۋ تەر دەپ اتايدى. بايگە جارىسقا ون جانە ءۇش كۇن قالعاندا وسىلاي ەكى مارتە تەر الادى. مىندەتتى تۇردە اراسىنا ءبىر جەتى ۋاقىت ءۇزىلىس جاسالۋى قاجەت. وسىلاي بايگە اتىن جاراتۋعا تۋرا 40 كۇندەي ۋاقىت كەتەدى. ال، قازىرگىلەر اسىعىس-ۇسىگىس، باس-اياعى ون كۇننىڭ ىشىندە جاراتادى. ودان جىلقىعا ۇلكەن كۇش تۇسەدى.
«قازاقتا «جابىدان جۇيرىك شىقسا، جىلقى جولداس ەمەس» دەگەن دە بار. ءبىراق، جابىدان دا جۇيرىك مىڭنان بىرىندە شىعادى ەكەن. ەل اۋزىندا باياعىدا ءبىر قازاق تۇركىمەنستانعا بارىپ، بايگەگە قوسسا، جابىسى جالعىز كەلىپتى دەگەن دە اڭگىمە بار. دەسە دە، جابى بايگەنىڭ اتى ەمەس. بۇل - قازاقتىڭ ەتى مەن ءسۇتى ءۇشىن وسىرەتىن جىلقىسى. ءبىراق، ۇزاق جولعا، ۇيىرگە وتە شىدامدى. كەزىندە اقساق تەمىر، شىڭعىسحان اسكەرلەرىنىڭ استىنداعى اتىنىڭ كوبىسى وسى جابىدان بولعان دەگەن اڭگىمە بار»، - دەدى اتبەگى.
