ماقال-ماتەلدەردىڭ قازاق ومىرىندەگى ورنى. ولاردى قالاي ايىرۋعا بولادى

عاسىرلار بويى ۇرپاققا اۋىزدان- اۋىزعا تاراپ، ءمانىن جويماي ساقتالعان ماقال-ماتەلدەردەن قازاق حالقىنىڭ تۇمىس- تىرشىلىگىن، دۇنيەگە دەگەن كوزقاراسىن، ارمان مۇددەسىنە دەيىن بايقاۋعا بولادى. ماعىناسى تەرەڭ، ويدى ءدال بەرگەن ماقالدى كەز كەلگەن داۋ- جانجالدا، حالىق ومىرىنە قاتىستى قاجەتتى شەشىم قابىلداعاندا ورنىمەن قولدانۋدىڭ ماڭىزى زور بولعان. ال ونداي كەزدە «اتالى سوزگە ارسىز جاۋاپ بەرەدى» دەپ، قانداي جعدايدا بولماسىن ورنىمەن ايتىلعان جۇيەلى سوزگە توقتاعان.

قاعاز بەتىنە XIX عاسىردا عانا تۇسكەن

دەسەك تە، قازاق حالقىنىڭ ومىرىندە ماڭىزدى ءرول اتقارعان اۋىز ادەبيەتىنىڭ بۇل جانرى قاعاز بەتىنە XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا عانا تۇسكەن. فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور دانداي ىسقاق «ماقال ءار كەزەڭنىڭ وقيعاسىنان سىر شەرتەدى» دەيدى.

- ماقال - ۇلكەن تولعاۋ، وبراز ارقىلى بەرىلگەن لوگيكالىق وي قورىتىندىسى. ونى ادام ومىرىنە، تۇرمىس- تىرشىلىگىنە، قوعامدىق جاعدايلاردا كەزدەسەتىن ءار ءتۇرلى قۇبىلىستارعا، تاريحي وقيعالارعا بەرىلگەن دانالىق باعا، تۇجىرىمدى ءتۇيىن ەسەبىندە قولدانادى. ماقال- ماتەل عىلىمىن زەرتتەيتىن پارەميولوگيا عىلىمى وسىنداي تۇجىرىم جاسايدى، - دەيدى ول.

ماقال - ماتەلدەر قاي تاقىرىپقا كوپ ارنالعان؟

ءومىر، تۇرمىس - تىرشىلىك، قوعامدىق قۇبىلىستار؛

ءتورت تۇلىك مال تۋرالى؛

ادالدىق، ادامگەرشىلىك، ىزگىلىك، دوستىق تۋرالى؛

ەڭبەك، بايلىق، كاسىپ پەن ءناسىپ تۋرالى؛

ساقتىق، قىراعىلىق تۋرالى كوپ ايتىلعان.

ماقال ءمانىن جويماعان

- ماقال ادام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىن قامتىعان. الايدا زامان تالابىنا ساي وزگەرىسكە ۇشىراپ وتىرعان. مىسالى، ەڭبەك تۋرالى ايتىلعان ماقالداردان حالىقتىڭ وعان دەگەن كوزقاراسىن بىلۋگە بولادى. «ەڭبەگى باردىڭ - ونبەگى بار»، «ەڭبەك ءتۇبى - مەرەكە»، «بەينەت ءتۇبى - زەينەت»، «بەينەتسىز راحات جوق»، «ەرىنشەككە وشاقتىڭ ەكى بۇتى ايشىلىق جەر». سونىمەن قاتار مال سىرىن جاقسى بىلەتىن قازاق ءتورت تۇلىكتىڭ وزىنە ءتان قاسيەتىن دە اتاپ وتكەن.

«مال باقساڭ قويدان باق، ماي كەتپەيدى شاراڭنان»، «ات شاپپايدى، باپ شابادى». «جاتقانعا جان جۋىماس، جالقاۋعا جان جۋىماس»، «ۇرىعا مال قۇتايماس»، «جورتۋىلشىنىڭ باسى جولدا قالادى». «جىلقى - مالدىڭ پاتشاسى» دەپ ويىن انىق اڭعارتىپ وتىرعان. ءبىر ايتا كەتەرلىگى، قازاق ماقال- ماتەلدەرىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى قانشا ۋاقىت وتسە دە ءمانىن جويماعان، ەسكىرمەگەن، - دەيدى فيلولوگ.

ەگىنشىلىك پەن ۇيىمشىلدىققا شاقىرعان

XIX عاسىردا تۋىنداعان ماقال- ماتەلدەردىڭ نەگىزگى تاقىرىبى - ەگىنشىلىك، ادال ەڭبەك، بىرلىك، ىنتىماق تۋرالى بولىپ كەلەدى. «جەر- ىرىستىڭ كىندىگى»، «ەگىن ەككەننىڭ ەسەسى كوپ»، «استىعى بار اش بولمايدى»، «بىرلىك بولماي، تىرلىك بولماس»، «بىرلىگى جوقتىڭ تىرلىگى جوق»، «ىرىس الدى - ىنتىماق»، «التاۋ الا بولسا، اۋىزداعى كەتەدى، تورتەۋ تۇگەل بولسا، توبەدەگى كەلەدى»، «بىرلىگى جوقتىڭ تىرلىگى جوق» دەگەن ماقالدار وسىنىڭ دالەلى.

سونىمەن قاتار ەل مەن جەردى قورعاۋ، ەرلىك تاقىرىبىنداعى ماقالداردان حالىقتىڭ وي- تىلەگىن، ارمان- مۇددەسىن پاتريوتتتىق سەزىمىن اڭعارۋعا بولادى. مىسالى، «ەل ءىشى - التىن بەسىك»، «تۋعان جەردىڭ تاۋى ىستىق»، «كىسى ەلىندە سۇلتان بولعانشا، ءوز ەلىڭدە ۇلتان بول».

حالىق - قوعامداعى بارلىق ماتەريالدىق، رۋحاني بايلىقتاردى جاساۋشى، سالت- ءداستۇر، ادەت- عۇرىپ، تۇرمىستى قالىپتاستىرۋشى، العا قاراي دامىتۋشى نەگىزگى كۇش يەسى بولعاندىقتان، «كوپكە توپىراق شاشپا»، «كوپ قورقىتادى، تەرەڭ باتىرادى» دەگەن ماقالدارىمەن كوپپەن ساناسۋ كەرەكتىگىن اڭعارتادى.

بي- شەشەندەر ماقال- ماتەلدى ۇتىمدى قولدانعان

قازاقتىڭ بي- شەشەندەرى داۋلى ىستە تاپقىرلىعىمەن قاتار شەشەندىك تانىتقان. بارشا جۇرتتى اۋزىنا قاراتىپ سويلەي بىلمەگەن شەشەننىڭ بەدەلى بولماعان. ويتكەنى كەز كەلگەن داۋلى ىستە جۇيەلى سويلەپ، تاپقىرلىق تانىتپاسا، ونى تىڭدايتىن قۇلاق بولماعان. ال ماقال- ماتەل - ءسوزدىڭ تۇزدىعى.

حان- تورەلەردىڭ ادىلەتسىزدىگىنە تاپ بولىپ، جاۋىزدىق ءىس- ارەكەتىنە كۋا بولعان حالىق «بيىڭ قىلاڭ بولسا، جۇرتىڭ ىلاڭ بولار»، «قانسوقتا جەپ يت سەمىرەدى»، «تورەگە ەرگەن ەر توقىمىن ارقالار»، «قويدى قۇرتاڭ بۇلدىرەدى، ەلدى سۇلتان بۇلدىرەدى»، «تەڭگەلى جەردە تەڭدىك جوق» دەپ اشكەرە قىلعان.

ماقال - ناسيحات قۇرالى

قازاق ماقال- ماتەلدەرىنىڭ كەڭىنەن تاراۋىنا بي- شەشەندەر ماڭىزدى ءرول اتقارعان. ولاردىڭ ايتقان سوزدەرىن ءبىر- بىرىنە ۇلگى ەتىپ، وسيەت رەتىندە تاراتقان. اعايىن اراسىنداعى تاتۋلىق، ونەگە تۋرالى ويلارىن العا تارتىپ، تاربيە قۇرالىنىڭ ءبىرى رەتىندە پايدالانعان. «جاقىنىڭدى جاتتاي سىيلا، جات جانىنان ءتۇڭىلسىن». «ابىسىن تاتاۋ بولسا، اس كوپ»، «اعايىننىڭ ازارى بولسا دا، بەزەرى بولمايدى» دەپ بىرلىك، ىنتىماققا شاقىرعان.

«وتكەن ىسكە وكىنبە»، «ويناپ سويلەسەڭدە، ويلاپ سويلە»، «سىرتىنان كورىپ، ىشىنەن تۇڭىلمە، قاراسىن كورىپ، كۇشىنەن تۇڭىلمە»، «اۋرۋ استان»، «كوزىڭ اۋىرسا، قولىڭدى تىي، ءىشىڭ اۋىرسا، تاماعىڭدى تىي»، «جاسىڭدا سالاق بولساڭ، بارا- بارا بىلىق بولارسىڭ»، «ونەرلىنىڭ ءورىسى ۇزاق» دەپ وسيەت قالدىرعان.

سونىمەن قاتار كەيبىر ورىس تىلىنەن ۇتىمدى اۋدارىلعان ماقالدار وزىندىك ورنىن تاپقان. مىسالى، «درۋجنو، نو نە گرۋزنو» دەگەن ورىس ماقالىن «جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل» دەپ اۋدارىپ، قولدانىپ ءجۇر.

ماقالدىڭ ەرەكشەلىگى

ماقالدىڭ باستى ەرەكشەلىگى بىرىندە ويىن اشىق ايتسا، ەندى بىرىندە ويدى استارلاسا دا، انىق قىلىپ جەتكىزگەن. مىسالى، «قۇلاساڭ ناردان قۇلا»، «سىرىن بىلمەگەن اتتىڭ سىرتىنان جۇرمە»، «اۋزى كۇيگەن ءۇرىپ ىشەر» دەگەندەردەن نەنى مەڭزەگەنىن بىردەن تۇسىنەسىڭ. تاعى باستى ەرەكشەلىگى جاي سويلەممەن تەرەڭ ماعىنانى بەرە بىلگەن.

كەيبىر ماقالدار ولەڭنىڭ جەتى- سەگىز بۋىندى جىر تۇرىنەن جاسالىپ، ءبىر شۋماقتان تۇراتىن ولەڭ سەكىلدى. مىسالى، «ات باسىنا كۇن تۋسا، اۋىزدىقپەن سۋ ىشەر، ەر باسىنا كۇن تۋسا، ەتىگىمەن كۇن كەشەر»، «ارىق دەگەن جامانتاي، جازعا شىعىپ ات بولار، جاماندىعىڭ سەزىلسە، جاقىن كىسى جات بولار».

سىرىمنىڭ تاپقىرلىعى

موڭكە ءبيدىڭ ۇيىنە ارىق قۇنانىنا ءمىنىپ، سىرىم بالا كەلەدى. بالانى كوزگە ىلمەگەن بي بايبىشەسىنە ««بالاعا ايران بەر» دەيدى. تاڭەرتەڭ سەمىز قىزىل تۇساقتىڭ ۇيەلەپ ءولىپ قالعانىن كورىپ، نالىعان موڭكە بي:

- «قۇتتى قوناق كەلسە، قويى ەگىز تابادى، قۇتسىز قوناق كەلسە، مالىن قىرسىق شالادى» دەگەن، قىزىل تۇساق ۇيەلەپ ءولىپ قالىپتى. قۇتسىز قوناق بولدىڭ. ۇيىمنەن كەت، بالا، - دەيدى.

- ولاي بولماس، بيەكە، - دەپتى سىرىم. - «قۇتتى قوناق كەلسە، مالى ءولىپ، ءوزى امان قالادى. قۇتسىز قوناق قونسا، ءوزى ءولىپ، مالى يەسىز قالادى». مەنىڭ قانداي قوناق ەكەنىمدى قايدان بىلەسىز؟ مۇمكىن قۇتتى قوناق شىعارمىن، - دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن. موڭكە بي بالانىڭ بۇل سوزىنە اڭ- تاڭ بولىپتى دا:

- راس ايتاسىڭ، بالام، سەن شىنىندا قۇتتى قوناق ەكەنسىڭ، - دەپ، سىي- قۇرمەت كورسەتىپتى.

ماتەل

ماقال مەن ماتەلدىڭ ايىرماشىلىعى مازمۇنىندا. ماقال - ومىردە بولعان ەلەۋلى وقيعاعا بەرىلگەن دانالىق قورىتىندى. ال ماتەلدە ءسوز ايشىقتى، كوركەم تەڭەۋ قولدانىلادى. «كوپپەن كورگەن ۇلى توي»، «قىزىم ساعان ايتام، كەلىنىم سەن تىڭدا» دەگەن ماتەلدەردەن اڭعارۋعا بولادى، ياعني، ماقالداعىداي دالەلدەۋ، قورىتىندى پىكىر بولمايدى. تەك ويدى جانامالاپ جەتكىزەدى. قالاي دەگەنمەن، «ماقال دا، ماتەل دە - حالىقتىڭ قازىناسى، ءتىل مايدانىنداعى باستى قارۋى» دەيدى دانداي ىسقاق.

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى