ادامزات تاريحىنداعى ەڭ قاتىگەز كونسلاگەر
ناتسيزمدىك قارا پيعىلدىڭ ەڭ ءبىر «جارقىن» كورىنىسى - پولشا تەرريتورياسىنداعى وسۆەنسيم قالاسىنىڭ ماڭىندا ورنالاسقان ءولىم فابريكاسى «اۋشۆيتس- بيركەناۋ» تۋرالى ادام شوشىرلىق فاكتىلەردى ءتىزىپ كوردىك:
- وسۆەنسيم، ادامزات تاريحىنداعى بەيبىت ادامداردى جاپپاي قىرىپ جويۋدىڭ ورنى بولدى.
نەمىستىك لاگەرلەردى قۇرۋداعى باستى ماقسات، ول بەيقام تۇتقىنداردىڭ قۇلدىق ەڭبەكتەرىن ماكسيمالدى پايدالانىپ، تانىندە ءولىم كۇتكەن كوزىنەن باسقا تۇگى قالماعان بەيشارالاردى فيزيكالىق جويۋ، ءسوزدىڭ تىكە ماعىناسىندا - ورتەۋ. ەڭبەككە جارامسىزداردى قاتال تۇردە ولتىرگەن. جۇمىسقا جارامدى انالاردى، بالالاردان كۇشتەپ ايىرىپ، قارا جۇمىسقا سالعان؛
- «اۋشۆيتس- بيركەناۋ» ءولىم فابريكاسىندا قازا تاپقان تۇتقىنداردىڭ ناقتى سانى ءالى دە بەلگىسىز.
ءتۇرلى دەرەكتەر بويىنشا 1 ميلليون مەن 4 ميلليون دەپ كەزدەسەدى. تۇتقىندار كرەماتوريالاردا جاعىلىپ، ادام توزگىسىز جۇمىس جاعدايىندا، سۋىق پەن اشتىقتان، مەديتسينالىق تاجىريبەلەردەن جانە ەپيدەميالاردان كوز جۇمعان. نيۋرنبەرگ تريبۋنالىندا قارالعان وسۆەنتسيم كومەندانتتارىنىڭ ءبىرى رۋدولف حەسس، لاگەردە قازا تاپقاندار سانىن شامامەن 2,5 ميلليونعا جۋىق دەپ ايتقان ەدى؛
- وسۆەنسيمدە ادامداردى جاپپاي قىرۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيالارى تاجىريبەدەن وتكىزىلدى.
ناتسيستىك ءتارتىپ ءۇشىن ادامدى قيناپ ءولتىرۋ كۇن تارتىبىندە جۇمىس ەدى، ونى جۇزەگە اسىرۋ عىلىمنىڭ جاڭا جەتىستىكتەرىمەن تولىقتاي ءتۇستى. بۇل جەتىستىكتىڭ ءبىر «جەمىسى»، تاندەمى - «گاز كامەراسى+كرەماتوري». ۋاقىت وتە ونى پايدالانۋ تاجىريبەسى اۆتوماتتى دەڭگەيگە جەتتى: «جۇمىستان» كەلگەندەردى كەلەسى كۇنگە جارامدى جارامسىز دەپ جىككە بولەدى. مۇگەدەكتەر، بالالار، قارت كىسىلەردى تەمىرجول پلاتفورماسىنان تىكەلەي «شەشىنۋ» بولمەسىنە جونەلتكەن. راسىندا ول جەر گاز كامەراسى ەدى. تۇتقىندارعا ۇستىلەرىندەگى بۇكىل كيىمدى شەشىندىرىپ، كەزەكشى «دارىگەردىڭ» بۇيرىعى بويىنشا جەلدەتۋ ارقىلى بەيشارالارعا سيكلون-ب ۋلى گازى جىبەرىلەتىن. الداعى ءبىر- ەكى مينۋت وزىنىكىن الاتىن. ۋلانعان ولىكتەردى تىكەلەي كرەماتورياعا(ولىكتى ورتەيتىن ورىن - رەد.) اپارىپ، ورتكە سالعان. ناتسيستتەرگە پايداسى جوق «ارتىق اۋىزداردى» ۇستاۋدىڭ قاجەتى جوق بولاتىن؛
- ءولىم لاگەرىنىڭ تۇتقىندارىن ءتۇرلى كاتەگوريالار بويىنشا ساراپتاۋدان وتكىزگەن.
تۇتقىنداردىڭ نەگىزگى ماسساسىن - ەۆرەيلەر قۇرادى. ساياسي تۇتقىندار، مەملەكەتكە قارسى وي بىلدىرۋشىلەر، كەڭەستىك اسكەري تۇتقىندار، قوعامدىق تىنىشتىقتى بۇزۋشىلار، پوليتسيا تاراپىنان تۇتقىندالعاندار، قىلمىسكەرلەر، يەگوۆو ءىلىمىن جالعاستىرۋشىلار، گوموسەكسۋالدار سىندى كاتەگوريالار بويىنشا تۇتقىندار جىكتەلىپ، سايكەس جۇمىستارعا جەلىنگەن؛
- «اۋشۆيتس- بيركەناۋ» مەديتسينالىق تاجىريبەلەردى ادامدارعا جاپپاي سىناقتاعان.
ونداعى باستى ماقسات ۇلت رەتىندە جويۋدىڭ العىشارتتارىن قالىپتاستىرۋ. پسيەۆدومەديتسينالىق تاجىريبەلەردىڭ كەسىرى ادام شوشىرلىق ەدى. مىڭداعان ەرلەر مەن ايەلدەر رەنتگەندىك ساۋلەلەنۋدىڭ ۇلكەن دوزاسىن قابىلداپ، ارتىنشا جىنىستىق مۇشەلەرى جويىلىپ كەتىپ جاتتى. ەشقانداي جەڭىلدەتكىش ءدارى-دارمەكسىز كاستراتسيالار جاسالىپ، «پاتسيەنتتەر» قاننىڭ كوپ جوعالۋىنان قايتىس بولىپ جاتتى. ءتىرى قالعانداردىڭ ءوزى جۇمىسقا جارامسىز سانالىپ، كرەماتوريگە جىبەرىلەتىن؛
- لاگەردىڭ قاتال كۇزەتشىلەرىنىڭ جارتىسى ايەلدەردەن قۇرالعان.
تاريحشىلاردىڭ پىكىرىنشە، «ءولىم فابريكاسىندا» 1944 -جىلدىڭ سوڭىنا قاراي 3500-4000 ايەل ادام باقىلاۋشى، كۇزەتشى قىزمەتىندە جۇمىس ىستەگەن. فاشيستتىك ۇكىمەت اسىرەسە ەلدەگى جاس نەمىس قىزدارىن جوعارعى ايلىقپەن، قىزمەتتىك وسىممەن قامتاماسىز ەتكەن. تاريحتا اتى قالعان، قانپەزەر باقىلاۋشىلاردىڭ ءبىرى يرما گرەزە. 1943-1945 -جىلداعى لاگەردىڭ ايەلدەر ءبولىمىنىڭ اعا باقىلاۋشىسى قىزمەتىندە بولعان. ءوزىنىڭ جيىرما ەكى جاسىندا اسقان قاتىگەزدىلىگىنىڭ ارقاسىندا، تۇتقىندار وعان «سارىشاشتى ءازازىل»، «سۇلۋ قۇبىجىق»، «ءولىم پەرىشتەسى» دەپ لاقات ات تا قويعان؛
- جاڭا تۋعان نارەستەلەر بىردەن اجال قۇشقان.
لاگەردەگى ەكىقابات ايەلدەردىڭ تاعدىرى تىم اۋىر ەدى. «بوسانعاننان كەيىن بالالاردى ارتىمىزداعى بولمەگە الىپ كەتەدى، ايقايلاعان داۋىسى سۋدىڭ سىبدىرىمەن ارالاسىپ، كەيىن تىنىشتالىپ قالاتىن. بوسانعان ايەل سىرتقا شىعا، ەسىك الدىندا ەگەۋقۇيرىقتاردىڭ ءسابيدىڭ ءولى دەنەسىنە تالاسىپ جاتقانىن كورىپ، كەيبىرى سول جەردە-اق ءتىل تارتپاي كەتىپ جاتتى» - دەپ جازادى پولشالىق اكۋشەر، لاگەر تۇتقىنى بولعان ستانيسلاۆا لەشينسكايا.
2019 -جىلدىڭ 17 -قاڭتارىندا، ۋكراينالىق 1- فرونتتىڭ وسۆەنسيم لاگەرىنىڭ تۇتقىندارىن بوساتقانىنا 75 جىل تولدى. سول جىلدارداعى سۇمدىق كۇندەر مەن ادام توزگىسىز جايتتاردىڭ كۋاسى بولعانداردىڭ قاتارى جىلدان-جىلعا سيرەپ كەلەدى. ءالى كۇنگە دەيىن كەيبىرىنىڭ تۇسىنە سول قايعىلى جايتتاردىڭ ساتتەرى ەنىپ، ءتۇن ورتاسىندا شوشىنىپ وياناتىنىن ايتادى.
