قابىلەت دەگەنىمىز نە؟
ايتەۋىر، بۇل ماسەلەدە ءبىر- بىرىنە ءجۇز پايىزعا ۇقساسى جوق. بۇل ءوزى جاراتىلىستىڭ، ادام تابيعاتىنىڭ تاعى ءبىر قۇپيا سىرى. سوعان قاراماستان، اركىم ءوز ەرىك كۇشىنە سايكەس ءوز قابىلەتىن تانىپ- بىلۋگە، ونى دامىتۋعا تالپىنادى. كەرىسىنشە، ءوز قابىلەتىن تەكتەن- تەككە قۇرتىپ (بىزگە سىرتتاي سولاي كورىنۋى مۇمكىن)، ونى باسقاعا جۇمسايتىندارى دا از ەمەس.
قابىلەت دەگەنىمىز نە؟
ول - ادامنىڭ ءبىر ءىس-ارەكەتتى ورىنداۋدا ءارقيلى دەڭگەيدە كورىنەتىن جەكە قاسيەتى. ونى دانىشپاندار اسىل مۇراعا دا تەڭەيدى. ويتكەنى، كەز كەلگەن ادامدا ەرەكشە ءبىر كوزگە تۇسەتىن قاسيەت بولادى. ەگەردە سول ادام ونى قاستەرلەپ، ومىرمەن بىتە قايناسىپ جۇرۋىنە ۇنەمى جاعداي جاساپ وتىرسا، يەسىنىڭ قولىنان كەلمەيتىن نارسە جوق. مۇنداي جان ءبارىبىر ءوزىنىڭ الدىنا قويعان ماقساتىنا جەتىپ، ەڭبەگىنىڭ جەمىسىن تاتادى. ولاردىڭ ءوز وتباسىنا دا، تۋعان- تۋىس، قوعامىنا دا تيگىزەتىن پايداسى زور.
ياعني، ادام نەعۇرلىم قابىلەتتى بولسا، ول سوعۇرلىم قاي ءىستى دە تابىستى ورىنداپ، سىي- قۇرمەتكە بولەنەدى. ءيا، ادامدار ءۇشىن ءوز قابىلەتىن جاقسى ىستەرگە، ەل يگىلىگىنە جۇمساعاننان ارتىق باقىت جوق. تەك ەستە بولاتىن ءبىر جاعداي، كەيبىر ادامداردا ەرەكشە ءبىر كوزگە تۇسەتىن بىرنەشە دە قابىلەت كەزدەسەدى. بۇل - جاراتقان يەمىزدىڭ سول ادامعا بەرگەن نەسىبەسى. ءبىراقتا ءبىز ونى كۇندەمەي، ءوز بويىمىزداعى قابىلەتتى تانىپ-ءبىلىپ، ونى باعالاي، باپتاي بىلۋگە ءتيىستىمىز. ومىردە كەزدەسەتىن ءبىر ساتسىزدىكتەن سوڭ: «مەنىڭ بويىمدا ەش قابىلەت جوق، ءبارىبىر مەن بۇل ءىستى اتقارا المايمىن»، - دەگەن سارى ۋايىمعا سالىنىپ، تۇڭىلمەگەنىمىز، ءوز قابىلەتىمىزدى ودان ءارى جەتىلدىرە تۇسكەنىمىز ءجون.
قابىلەتتىلىكتى قالاي تانيدى؟
ۇلى ويشىل كىشى سەنەكا: «ادام ءوز قابىلەتىنىڭ قانداي ەكەنىن ءبىر ىسكە كىرىسكەندە عانا بىلەدى»، - دەپتى. ول راس. سول سەبەپتى ءاردايىم ءوز ىسىڭە سىن تۇرعىسىنان قاراپ، ودان قورىتىندى شىعارا ءبىلۋىڭ قاجەت. ءسىرا، سوندىقتان دا شىعار، دەلفي حرامىندا: «ءوز بويىڭا ءوزىڭ ءۇڭىل» دەپ جازىلىپ قويىپتى. مۇنى پسيحولوگتار كوپكە دەيىن ايتىپ تا، جازىپ تا ءجۇردى. مۇنان تۋاتىن قورىتىندى: ءاربىر ادامنىڭ ومىردەگى باعىت، باعدارى دا، ءىس- ارەكەتى دە، ءبارى- ءبارى ءوزىنىڭ بويىنا ۇڭىلۋدەن باستالادى.
قابىلەتتىلىك - ادامنىڭ مىنەز- قۇلقىن رەتتەپ، ونىڭ تىرشىلىك ەتۋىنە قىزمەت ەتەدى، پسيحيكالىق ارەكەتتىڭ نەگىزىنە، شارتىنا اينالادى. قابىلەتتىلىكتى انىقتايتىن قاسيەتتەر: سەزىمتالدىق، بايقاعىشتىق، اڭعارىمپازدىق، زەرەكتىك، ويلامپازدىق، كورەگەندىك، زەردەلىلىك، يدەيالاردى وڭاي تۋىنداتا الۋشىلىق، ءسوز ساپتاۋ ەركىندىگى، تۇتاس قابىلداۋعا، ۇعىمداردى سالىستىرۋعا (الىستاتۋ، جاقىنداتۋ، قيىستىرۋ، ت. ب. )، توپشىلاۋعا بەيىمدىلىك جانە تاعى دا باسقالار. تەك ەسىڭىزدە بولسىن، ءوز قابىلەتىڭ ءوز ىرقىڭا كونەدى. سالليۋستي ايتپاقشى: «ءار ادام ءوز تاعدىرىن ءوزى شەشۋگە ءتيىس». ال ادام قابىلەتىنىڭ قاينار كوزى ەشقاشاندا تاۋسىلمايدى. ادام قابىلەتتىلىگىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى ونىڭ دارىندىلىعى مەن دانىشپاندىلىعى دا ايقىندالا تۇسەدى. وسىعان وراي پسيحولوگ-ماماندار بىلاي دەگەن: «ادام ءوز قابىلەتىنىڭ قانداي ەكەنىن ءبىر ىسكە كىرىسكەندە عانا بىلەدى»، - دەگەن ءسوز ونىڭ ءىس- ارەكەتەتىنىڭ ولشەمى. ارينە، اۋىز اشپاي تۇرىپ ءان سالا الاسىڭ با، داۋىسىڭ كەلە مە - جوق پا، ءبىلۋ قيىن. ومىردەن ءوز ورنىڭدى تابۋ جونىندە دە تاپ سولاي. ءسىز قابىلەتىڭىزدى، تالانتىڭىزدى ءدال ينديكاتورداي ولشەيتىن، ءسىزدى ادام قاتارىنا قوساتىن قولايلى جاعدايعا تەك ەڭبەگىڭىز ارقىلى، ەڭبەك- كەر ۇجىمنىڭ ىشىندە ءجۇرىپ سارىلا ىستەگەن شىعارماشىلىق قىزمەتىڭىز ارقىلى عانا جەتە الاسىز».
قابىلەتتىڭ دامىپ، قالىپتاسۋى
بۇل ءۇردىس ءارتۇرلى دەڭگەيدە ورىستەپ وتىرادى. ون- ىڭ العاشقى دەڭگەيىن رەپرودۋكتيۆتىك، ەكىنشى دەڭگەيىن شىعارماشىلىق دەپ اتايدى. مۇنداعى رەپرودۋكتيۆتىك دەڭگەي - جۇرتتىڭ بارىنە ورتاق وقي، جازا، ەسەپتەي ءبىلۋ، شىعارماشىلىق دەڭگەي - ارنايى قابىلەتتىلىكتىڭ تانىلۋى. ءاربىر ادام بالاسى ءوز بويىنداعى قابىلەتتىڭ دامىپ، قالىپتاسۋىنداعى العاشقى دەڭگەيىندە وقۋ، ءبىلىمدى يگەرۋگە، ءىس- ارەكەتتى قاجەتتى دارەجەدە جۇزەگە اسىرۋدا يكەمدىلىك كورسەتەتىن بولادى. ەكىنشى دەڭگەيدە جاڭا ءبىر زاتتار مەن تۋىندىلاردى جاساي الاتىن مۇمكىندىگىن بايقاتادى.
قابىلەتتىڭ قانداي ءتۇرى دە ەڭبەكپەن دامىپ، قالىپتاسادى. ەشكىم ماڭداي تەرىن تامشىلاتىپ ەڭبەك ەتپەيىنشە، ونىڭ بويىنداعى قابىلەت ەشقانداي ءمان-ماڭىزعا يە بولا المايدى. ويتكەنى، قابىلەت ويلاۋ، كۇشتى ەرىك- جىگەر، تۇراقتى مىنەز، قاجىر-قايرات، ۇشقىر قيال ءتارىزدى ادامنىڭ جان قۋاتتارىنىڭ سان ءتۇرلى جاقتارىمەن تىعىز بايلانىستى. قابىلەتتى ادام شىعارماشىلىقپەن ءىس اتقارماسا، ءتىپتى تالانتتى بولسا دا ءوز قابىلەتىنەن ايىرىلىپ قالادى. ادام بالاسى كۇندەلىكتى تۇرمىس-تىرشىلىگىندە بار ۋاقىتىن تاماق ءىشىپ، ۇيىقتاپ، اراق-شاراپقا سالىنىپ وتكىزبەي، قانداي دا بولماسىن، ءبىر جۇمىسپەن اينالىساتىن بولسا، ءار كۇنگى ءىسىن، قىزمەتىن، شارۋاسىن تىڭعىلىقتى تىندىرىپ وتىرسا، ءوز بويىنداعى قابىلەتىن ءولتىرىپ الماي، دامىتىپ، قالىپتاستىرىپ وتىرادى. بۇل ءومىر تاجىريبەسى دالەلدەگەن اقيقات.
عالىمدار، پسيحولوگ ماماندار ادامنىڭ قابىلەتتىلىگىن ءتۇر-تۇرگە ءبولىپ، جىكتەپ تالداپ جاتادى. ءبىز ەندى ونىڭ كەڭ تانىلعانىنا عانا توقتالساق.
قابىلەتتىلىكتى جىكتەۋ
1. ادامنىڭ كاسىبي قىزمەتىنىڭ تۇرلەرىنە قاراي: ينجەنەرلىك قابىلەتتىلىك، عىلىمي قابىلەتتىلىك، كوركەمدىك قابىلەتتىلىك.
2. ادام پسيحيكاسىنىڭ ءۇش ءتۇرلى قىزمەتىنە قاراي: كوممۋنيكاتيۆتىك قابىلەتتىلىك، رەگۋلياتيۆتىك قابىلەتتىلىك، تانىمدىق (كوگنيتيۆتىك) قابىلەتتىلىك.
ىشتەي ساراپتالۋىنا قاراي تانىمدىق قابىلەت- تىلىكتىڭ ءوزى مىنانداي تۇرلەرگە بولىنەدى: ءبىلىمدى جيناقتاۋ (وقىپ- ۇيرەنۋ)، ءبىلىمدى تۇرلەندىرۋ، جادتا ساقتاۋ (شىعارماشىلىق، ياعني كرەاتيۆتىك)، ءبىلىمدى قولدانۋعا قاجەت ينتەللەكتۋالدىق قابىلەتتىلىك.
قابىلەتتىڭ دامۋىنداعى نىشاندار
قانداي ءبىر قابىلەتتىڭ دامۋىندا نىشاندار بەلگىلى ورىن الادى. ماماندار ونى - ادامنىڭ تۋىستان بەرىلەتىن اناتوميالىق- فيزيولوگيالىق بەلگىسى دەپ ەسەپتەيدى دە، «نىشان - قابىلەتتىڭ باستاپقى تابيعي نەگىزى رەتىندە بەرىلەتىن جۇيكە سالاسىنىڭ ەرەكشەلىگى»، - دەپ تۇجىرىم جاسايدى.
ۇل مەن قىزدىڭ ءبارى بىردەي اكە-شەشەسىنە، اتا-اجەسىنە تارتىپ، سولارداي قابىلەتتى بولماعانىمەن، اتا-تەگىنە تارتاتىن دا جاقتارى بولادى. مۇنى تۇقىم قۋالاۋ دەيدى. جالپى، تۇقىمعا تارتۋ- اعزانىڭ بەلگىلەرى مەن قاسيەتتەرىن اۋىستىرىپ وتىراتىن وزىندىك تۇقىم قۋالاۋشىلىق ولشەمى بولىپ تابىلاتىن گەندەر ارقىلى وتەتىن قۇبىلىس. بەلگىلەر مەن قاسيەتتەر تۋرا اتادان بالاعا وتپەگەنىمەن، تۇقىم قۋالاۋشىلىق بۇكىل ءۇرىم- بۇتاققا جايىلىپ كەتەدى. ال ول بايلانىسسىز ۇلاسۋ زاڭىنا سايكەس اۋىسىپ وتىرادى.
ءار اعزانىڭ ءبىر ەمەس، الدە نەشە بەلگىلەرىنىڭ بولاتىنى ءمالىم. ونىڭ ۇستىنە اعزانىڭ ءار بەلگىسىنىڭ كەيدە اتا-اناعا تارتاتىنى اقيقات. بۇل بەيىمدىلىك بەلگىلەرى ءبىر جاعىنان ۇشتاسىپ بايلانىسادى دا، ەكىنشى جاعىنان ىقتيمال تەورياسى زاڭىنا سايكەس ايىرماشىلىققا دا يە بولىپ، تۇقىم قۋالاۋشىلىق بەلگىلەرى ءبىر- بىرىنە ۇلاسادى، ابدەن ارالاسىپ كەتەدى. جانە دە تۇقىم قۋالاۋشىلىق بەلگىلەرى اۋلەت ومىرىندە كەيدە كورىنىپ، كەيدە جوعالىپ، ءبىرازدان سوڭ قايتادان پايدا بولادى.
وسىلايشا بالانىڭ دەنە مۇشەسىنىڭ ءبىرى اكە-شەشەسىنە، نەمەسە اتاسىنا، قابىلەتتىلىگى ناعاشىسىنا ايتپەسە اتالارىنىڭ بىرىنە تارتىپ، كورىنىس بەرەدى. نەگىزىنەن، تۇقىم قۋالاۋشىلىقتىڭ جانە ورتانىڭ ءوزارا اسەرىنەن ادام كەمەلدەنەدى، قابىلەتتىلىگى داميدى. ياعني، ءاربىر دەنى ساۋ ادامدا از با، كوپ پە، ايتەۋىر، اتا-انانىڭ قاسيەتتەرى كەزدەسەدى. سولاردىڭ ىشىندە جارقىراپ تۇرىپ كوزگە تۇسەتىندەرى دە بار. تەك، ەستە بولاتىن ءبىر جاعداي، قازىرگى گەنەتيكتەردىڭ مالىمدەۋىنشە، اتا-اناسىنىڭ بىرەۋىنىڭ اقىل-ويى كەمىس بولسا، ولاردان تۋعان بالانىڭ دا اقىل-ەسىنىڭ 30-35 پايىزعا كەم بولۋى ابدەن ىقتيمال.
