ەلباسى ءۇش مىڭعا جۋىق زاڭعا جانە جەتى مىڭداي جارلىققا قول قويدى
ونىڭ اياسىندا ەلباسىنىڭ بۇكىل ماڭىزدى جەتىستىكتەرى، اسا اۋقىمدى جۇمىستارى جانە جاڭا جاھاندىق الەمدەگى قۋاتتى ءارى باسەكەگە قابىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ جونىندەگى زور كۇش- جىگەرى ايقىن كورىنەدى. «التى التىن ەرەجەنىڭ» العاشقىسى رەتىندە اۆتور قايتا جاڭعىرعان مەملەكەتتىلىكتى اتاپ وتەدى.
«بۇگىندە، ХХІ عاسىردىڭ ەكىنشى ونجىلدىعىنىڭ سوڭىندا، قازاقستان بۇكىل الەمگە قالىپتاسقان ءارى جارقىن بولاشاققا ۇمتىلعان مەملەكەت رەتىندە تانىلدى. ەلىمىزدىڭ وسكەلەڭ ۇرپاعى وسى جاعدايدى تاريحي وقيعا جانە بەرىك بولمىس رەتىندە قابىلدايدى. بۇل - نەگىزىنەن ادىلەتتى. ءبىراق ءبىز تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باستاۋىندا كىم تۇرعانىن جانە قالىپتاسۋدىڭ اسا ماڭىزدى جىلدارى ونىڭ تەمىرقازىعى كىم بولعانىن ءاردايىم ەستە ساقتاۋىمىز قاجەت. كەزىندە الىپ «قىزىل يمپەريانىڭ» «جارىقشاقتارىنىڭ» ءبىرى بولعان قازاقستان بىرتە- بىرتە مىقتى وڭىرلىك دەرجاۆاعا اينالدى» ، - دەيدى ماحمۇت قاسىمبەكوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا، ەلىمىز نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ اسا كورەگەن باسشىلىعىنىڭ ارقاسىندا ءوزىنىڭ دامۋ جولىن ايقىنداپ، قايتالانباس ۇلتتىق بىرەگەيلىككە قول جەتكىزۋ ءۇشىن كۇردەلى كەزەڭدى باستان كەشىرگەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ باسىندا جاڭا ەگەمەندى ەلىمىزدىڭ نەگىزىن قالاۋ جانە ەكونوميكانىڭ ءتيىمدى نارىقتىق ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋ بارىسىندا كۇردەلى ءارى جاپپاي ەتەك العان كوپتەگەن پروبلەمالارعا تاپ بولدىق. حالقىمىزدىڭ كوپشىلىگى نە ىستەرىن بىلمەدى. الەۋمەتتىك سالا توقىراپ قالدى. ال حالىقارالىق دەڭگەيدە ءبىزدى تەررا ينكوگنيتو دەپ قابىلدادى.
«ەلىمىزدەگى اۋىر الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق داعدارىس جانە قوعامدىق سانانى ساپىرىلىستىرعان وزگەرىستەر جاس مەملەكەتىمىزدىڭ بولاشاعىنا قاتىستى كوپتەگەن پەسسيميستىك پىكىرلەردىڭ تارالۋىنا اكەپ سوقتىردى.
ءبارىمىز ءۇشىن سىندارلى بولعان وسى كەزەڭدە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ باس ارحيتەكتورىنا ءارى يدەيالىق تۇرعىدان دەم بەرۋشىسىنە اينالعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ زور ساياسي تالانتى مەن تۇلعالىق قاسيەتى تاريح ساحناسىندا ايقىن كورىندى» ، - دەلىنگەن ماقالادا.
اۆتوردىڭ پىكىرىنشە، از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ەلباسى ەجەلگى ۇلى دالانىڭ قۋاتتى دەرجاۆالارىنىڭ تاريحي- مادەني مۇراگەرى سانالاتىن جاڭا مەملەكەتتىڭ بازالىق نەگىزدەرىنىڭ ءبارىن ايقىنداپ، بىرتىندەپ ناقتى ىسكە اسىردى. ەڭ الدىمەن، تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ كۇش- جىگەرى ەلىمىزدىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق- قۇقىقتىق نەگىزدەرىن، ينستيتۋتسيونالدىق قۇرىلىستى، قاۋىپسىزدىك پەن حالىقارالىق قاتىناستاردى نىعايتۋعا، قارجىلىق- ەكونوميكالىق ەگەمەندىگىمىزدى قامتاماسىز ەتۋگە جانە ۇلتتىق بىرلىك پەن كەلىسىمگە نەگىزدەلگەن يدەولوگيانى قالىپتاستىرۋعا جۇمىلدىرىلدى.
«1990 -جىلعى 25 - قازاندا مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ قابىلدانۋى بۇل باعىتتاعى العاشقى قادام بولدى. ءبىراق وسى قۇجاتتىڭ زور تاريحي ماڭىزدىلىعىنا قاراماستان، تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ناقتى تاريحى 1991 -جىلعى 16 - جەلتوقساندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» زاڭ قابىلداعان ساتتەن باستالادى. اتالعان زاڭ مەملەكەت دامۋىنىڭ العاشقى كەزەڭىن كونستيتۋتسيا دەڭگەيىندە رەسىمدەپ، ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق قۇقىقتىق نورمالاردى قۇرمەتتەيتىنىن كورسەتىپ، سىرتقى ساياساتتاعى دەربەستىگىن بەكىتتى. وسى نەگىز قالاۋشى زاڭنامالىق اكتىنىڭ ارقاسىندا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن قۇرىپ، وزىندىك قارجى، سالىق جانە كەدەندىك ساياساتىمىزدى قالىپتاستىردىق. سونىمەن قاتار بۇل ەلىمىزدى قوعامدىق- ساياسي جانە الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق تۇرعىدان كەشەندى جاڭعىرتۋ ءۇشىن سەنىمدى بازا ءارى ۇيلەسىمدى قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ ءۇشىن مىقتى نەگىز بولدى.
جاس رەسپۋبليكامىزدىڭ ەگەمەندىگىن زاڭدى تۇردە رەسىمدەپ، ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان نىعايتۋ ۇدەرىسىنىڭ ءمانى زور ەدى. اسىرەسە ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق رامىزدەرىمىزدى انىقتاپ، ونى ازاماتتارىمىزعا جانە بۇكىل الەمگە تانىستىرۋ اسا قاجەت بولدى» ، - دەيدى م. قاسىمبەكوۆ.
بۇل قادامنىڭ بۇكىل يدەولوگيالىق ماڭىزىن تۇسىنگەن تۇڭعىش پرەزيدەنت قازاقستاننىڭ رەسمي تۋىن، ەلتاڭباسىن، ءانۇرانىن ازىرلەۋگە تىكەلەي ءوزى اتسالىستى. كۇردەلى شىعارماشىلىق ۇدەرىس 1992 -جىلعى 4 - ماۋسىمدا اياقتالدى. وسى كۇن جاڭا مەملەكەتتىك رامىزدەر كۇنى رەتىندە بەلگىلەندى.
شامامەن 15 جىلدان كەيىن ەلىمىزدىڭ ءانۇرانىنىڭ جاڭا نۇسقاسى ماقۇلداندى. ءانۇران ءماتىنى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى - نۇرسۇلتان نازاربايەۆ.
«ەگەمەندىكتىڭ ماڭىزدى ۆيزۋالدى- رامىزدىك اتريبۋتىنىڭ ءبىرى سانالاتىن ۇلتتىق ۆاليۋتا 1993 -جىلى قاراشادا ەنگىزىلدى. قازاقستان تەڭگەسى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دەربەستىگىن ايتارلىقتاي كۇشەيتتى جانە قارجى جۇيەسىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتتى.
سونداي- اق تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ نەگىزگى اتريبۋتى - حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالعان اۋماعىمىز. كوپتەگەن دالا يمپەريالارىنىڭ تاريحىندا شەكارا تۇسىنىگى كوبىنەسە شارتتى ۇعىم بولاتىن جانە رەسمي قۇجاتتاردا سيرەك بەلگىلەنەتىن. ال دامىعان جاھاندىق ينستيتۋتتار مەن قازىرگى زامانعى حالىقارالىق قۇقىق جاعدايىندا «الەمدەگى توعىزىنشى اۋماقتىڭ» مەملەكەتتىك شەكاراسىنىڭ زاڭدى تۇردە رەسىمدەلۋى جاس رەسپۋبليكا ءۇشىن ستراتەگيالىق تۇرعىدان ماڭىزدى بولدى، سونداي- اق قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياسي قىزمەتىنىڭ ءمانى زور باسىمدىعىنا اينالدى» ، دەپ جازادى م. قاسىمبەكوۆ.
ەلىمىزدىڭ قۇرلىقتاعى مەملەكەتتىك شەكاراسىنىڭ ۇزىندىعى - 13400 شاقىرىم. قۇرلىقتاعى شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ ۇدەرىسى قىسقا مەرزىم ىشىندە، 1992-2005 - جىلدار ارالىعىندا جۇزەگە اسىرىلدى. كاسپي تەڭىزى ارقىلى وتەتىن شەكارامىز 2018 -جىلى اقتاۋ قالاسىندا شەكارا ماڭى ەلدەرىنىڭ ءتيىستى قۇقىقتىق كونۆەنتسياعا قول قويۋىمەن تۇبەگەيلى ورناتىلىپ، بەكىتىلدى. ەندى مەملەكەتتىك شەكارامىزدىڭ بۇكىل پەريمەترى بويىنشا كورشىلەس ەلدەرمەن ارامىزدا داۋلى جانە شەشىلمەگەن ماسەلە جوق. شەكارانىڭ تۇتاستىعى كوپجاقتى جانە ەكىجاقتى كەلىسىمدەر جۇيەسى ارقىلى قامتاماسىز ەتىلىپ، كەپىلدىك بەرىلەدى.
«قازاقستان ءوز تاريحىندا العاش رەت زاڭدى تۇردە رەسىمدەلگەن جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالعان مەملەكەتتىك شەكاراعا يە بولدى. جاھاندىق گەوستراتەگيالىق بەلگىسىزدىك جانە ءتۇرلى ەلدەر اراسىنداعى شەكارا ماسەلەسىنە قاتىستى قاقتىعىستاردىڭ ءورشۋى جاعدايىن ەسكەرسەك، بۇل - ەلباسىنىڭ نەگىزگى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى.
ەلباسى دايەكتى سىرتقى ساياسي قىزمەتپەن قاتار، مەملەكەتتىك شەكارانى قورعاۋ ءىسىن كۇشەيتىپ، ەلىمىزدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن ساقتاۋ ماسەلەسىنە ءاردايىم ايرىقشا كوڭىل ءبولدى. وسى ستراتەگيالىق مىندەتتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 1992 -جىلى 7 - مامىردا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن رەسپۋبليكامىزدىڭ ەگەمەندىگىنىڭ سەنىمدى كەپىلى سانالاتىن ءوز قارۋلى كۇشتەرىمىز قۇرىلدى» ، - دەيدى اۆتور.
ماحمۇت قاسىمبەكوۆتىڭ پىكىرىنشە، جاس مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسى ەندى قالانىپ جاتقان العاشقى جىلدارى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ قىسقا مەرزىمدە وتە ماڭىزدى جۇزدەگەن زاڭ جوبالارىن ازىرلەپ، بەكىتتى. بۇل قوعامنىڭ بارلىق سالاسىندا اۋقىمدى رەفورمالاردى ۋاقتىلى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. جالپى، تاۋەلسىزدىك جىلدارى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ءۇش مىڭعا جۋىق زاڭعا جانە جەتى مىڭداي جارلىققا قول قويدى.
«1995 -جىلعى 30 - تامىزدا وتكەن رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا اتا زاڭنىڭ جاڭا نۇسقاسىنىڭ قابىلدانۋى مەملەكەتتى قۇرۋدىڭ باستاپقى كەزەڭىندەگى ەرەكشە ماڭىزدى وقيعا بولدى. بۇل قۇجات ەلىمىزدى جان- جاقتى جاڭعىرتۋ ءۇشىن بەرىك نەگىز قالادى. جاڭا كونستيتۋتسيادا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىن دەموكراتيالىق، زايىرلى، قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرادى، ونىڭ ەڭ قىمبات قۇندىلىقتارى - ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى، قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى» دەپ جازىلعان. سونداي- اق «قوعامدىق تاتۋلىق پەن ساياسي تۇراقتىلىق، بۇكىل حالىقتىڭ يگىلىگىن كوزدەيتىن ەكونوميكالىق دامۋ، قازاقستاندىق پاتريوتيزم» كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى قىزمەتىنىڭ تۇبەگەيلى پرينتسيپتەرى رەتىندە تانىلدى.
تۇرمىس سالتىنىڭ تۇبەگەيلى وزگەرۋىنىڭ كەز كەلگەن كورىنىستەرى جۇرتشىلىقتىڭ زاڭدى قارسىلىعىن تۋعىزارى انىق. بۇل كوبىنەسە نارازىلىقتىڭ ەڭ راديكالدى تۇرىنە اينالۋى مۇمكىن. ساياسي وپپونەنتتەردىڭ بىتىسپەس قاقتىعىستارىن، راديكالداردىڭ قىرعي- قاباق تارتىسىن، ءتىپتى كەي جەرلەردە ءبىر- ءبىرىن ولتىرۋگە دەيىن باراتىن ماعىناسىز ءارى ناتيجەسىز ازامات سوعىسىن باستان وتكەرگەن پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ كوبىندە وسىلاي بولدى» ، - دەيدى ول.
«باقىتىمىزعا قاراي، ەسكى كەڭەستىك توتاليتارلىق جۇيەنىڭ قالدىعى جانە پليۋراليستىك قوعام مەن نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋ ءىسى تراگەديالىق كاتاكليزمگە ۇرىندىرعان جوق. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ ساياسي كەمەلدىگى مەن مەملەكەت ىسىندەگى دانالىعى كەيبىر كورشىلەس ەلدەردەگىدەي كەلەڭسىز جاعدايلاردى بولدىرماي، ۇيلەسىمدى ءارى جالپى ۇلتتىق كەلىسىم مەن بىرلىكتىڭ ناقتى ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى» ، - دەپ اتاپ وتكەن ماقالا اۆتورى.
ونىڭ ويىنشا، كەز كەلگەن قوعام جاقسى موتيۆاتسيا مەن پارمەندى جۇمىلدىرۋشى باستاماعا ءزارۋ. وسىعان وراي ەلباسى مادەنيەت پەن ءداستۇردى جاڭعىرتۋ جانە قازاق ءتىلىن جان- جاقتى دامىتۋ ماسەلەسىن مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنىڭ بىرىنە اينالدىردى. وسى جىلدارى ۇمىتىلعان كوپتەگەن تاريحي تۇلعالار اقتالىپ، قاسىرەتتى وقيعالاردىڭ ءادىل باعاسى بەرىلدى. ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە جۇزدەگەن ەسكە الۋ شارالارى مەن سالتاناتتى مەرەيتويلار وتكىزىلدى. مۇنىڭ ءبارى حالىقتىڭ پاتريوتتىق رۋحىن بىرتىندەپ كۇشەيتتى جانە قوعامداعى ۇلتتىق دۇنيەتانىمنىڭ نىعايۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى.
«دەگەنمەن، رۋحتى كوتەرەتىن باستامالاردىڭ ىشىندەگى ايرىقشا جوبا - استانا قالاسى. 1990-جىلداردىڭ ورتاسىندا اۋىر الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق داعدارىس پەن ۇلكەن ساياسي وزگەرىس كەزەڭىندە نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ەلوردانى الماتىدان اقمولاعا - مەملەكەتتىڭ گەوگرافيالىق ورتالىعىنا كوشىرۋ يدەياسىن ۇسىندى. ونىڭ اقىلعا قونىمدىلىعى مەن سيمۆولدىق ءمانىن، اسىرەسە ەلىمىزدىڭ دامۋىنا جول اشاتىن پەرسپەكتيۆاسىن سول كەزدە ساناۋلى- اق ادام پايىمداي ءبىلدى. ەلباسىنىڭ ساياسي ەرىك- جىگەرى مەن كورەگەندىگىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ شاماسى جەتە بەرمەيتىن وسىناۋ زور جوبانى تابىستى جۇزەگە اسىردى. از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە استانا ەلىمىزدىڭ عانا ەمەس، سونداي- اق بۇكىل ءوڭىردىڭ شىن مانىندەگى ساياسي، ەكونوميكالىق، مادەنيەت جانە ءبىلىم ورتالىعىنا اينالدى. جاڭا ەلوردا ەۋروپا مەن ازيانىڭ توعىسقان جەرىندە ورنالاسقان قولايلى گەوگرافيالىق ارتىقشىلىقتى ءتيىمدى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەردى. ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى بولدى. سونداي- اق جۇرتشىلىقتى جۇمىلدىراتىن قۋاتتى ورتالىققا اينالىپ، كوپتەگەن اۋقىمدى باعدارلامالار مەن ماڭىزدى باستامالاردى بايلانىستىراتىن دانەكەر قىزمەتىن اتقارۋدا.
بۇل ماقالانىڭ فورماتى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى تاريحي وقيعالاردىڭ ءبارىن تولىق قامتۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. دەگەنمەن، ەڭ باستىسى: نۇرسۇلتان نازاربايەۆ باستاعان قازاقستان حالقى قىسقا مەرزىمدە جاڭعىرعان مەملەكەتتىڭ بەرىك ىرگەتاسىن قالادى.
الەم كارتاسىندا جاڭا تاۋەلسىز ەل - قازاقستان رەسپۋبليكاسى پايدا بولدى! قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىمىزدىڭ ءبارى قۋاتتى مەملەكەتتىلىكتىڭ، جۇدىرىقتاي جۇمىلعان جۇرتىمىزدىڭ جانە مىقتى كوشباسشىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە استى» ، - دەيدى م. قاسىمبەكوۆ.
