جۇلدىزدار كلاسسيفيكاتسياسى
جارقىلداعاندى جۇلدىز دەگەنىمىزبەن، جۇلدىزدار دا تۇرگە تارماقتالادى، ۇلكەندى- كىشىلى، جارىقتى- جارىقسىز، قوزعالمالى- قوزعالمايتىن دەگەندەي. ەندەشە، نازارىڭىزعا جۇلدىزداردىڭ تولىق كلاسسيفيكاتسياسىن ۇسىنامىز.
قوڭىر ەرگەجەيلى
قوڭىر ەرگەجەيلى - كۇننىڭ 0,012-0,0767 ماسساسىن عانا قۇرايتىن ءسۇبجۇلدىزدى نىساندار، ياعني، كولەمى جاعىنان ەسەكقىرعانمەن شامالاس نەمەسە ودان دا كىشى. بويىندا جۇلدىزدارعا ءتان تەرمويادرولىق رەاكتسيالار بولعانىمەن، جىلۋ ءبولۋ مولشەرى ءالسىز. بولاشاقتا قۇرامىنداعى بارلىق يادرولىق ەلەمەنتتەردى جاعىپ ءبىتىپ، تەز سۋىپ، پلانەتاعا اينالۋى مۇمكىن. بىزگە بەلگىلى قوڭىر ەرگەجەيلى جۇلدىزدار: Gliese-229, Wolf 940.
جۇلدىزدىڭ دەنى قۇرامىنداعى يادرولىق ەلەمەنتتەردى جاعىپ تاۋىسقان سوڭ، ءوزىنىڭ ەۆوليۋتسيالىق كەزەڭىن اق ەرگەجەيلىگە اينالىپ اياقتايدى. بۇل كۇيگە تۇسكەن جۇلدىزدىڭ كولەمى 100 ەسە كىشىرەيىپ، تىعىزدىعى ارتادى دا، سۋىپ كەتەدى، كۇڭگىرتتەنىپ قاريسىز كوزگە كورىنۋدەن قالادى. بىزگە بەلگىلى اق ەرگەجەيلى جۇلدىزدار - پروتسيون- A، ۆان مانەن جۇلدىزى. قىزىل ەرگەجەيلى گەرشپرۋن- راسسەل دياگرامماسى بويىنشا، كىشكەنتاي جانە وزگە جۇلدىزدارعا قاراعاندا سۋىقتاۋ، م- ك سپەكتىرلى كلاستارىنا جاتادى.
قىزىل ەرگەجەيلىلەر
باسقالارعا قاراعاندا ەداۋىر وزگەشە. فوتوسفەرا تەمپەراتۋراسى 3500 كەلۆينگە قىزادى، قانشا جەردەن "قىزىل" دەسەك تە، شىعارار جارىعى سارى رەڭ. بۇل تۇرگە جاتاتىن جۇلدىزدار جىلۋعا ساراڭ، ءبىزدىڭ دارحان كۇنىمىزدەن 10000 ەسە از. پروكسيما تسەنتاۆرا، جىلجىمالى بارنارد جۇلدىزى، لالاند 21185, Lacaille 9352, ۆولف 359, Trappist-1 سەكىلدى ەڭ شۋلى جۇلدىزداردىڭ بارلىعى "قىزىلدار".
سارى ەرگەجەيلى
0,8-1,2 كۇن ماسساسىنا تەڭ، 3000-6000 كەلۆين تەمپەراتۋرالى جۇلدىز تۇرلەرىن "سارى ەرگەجەيلىلەر" دەيمىز. كۇن - سارى ەرگەجەيلى. سونداي- اق، وزگە دە بەلگىلى سارى ەرگەجەيلىلەر: تاۋ كيتا، الفا تسەنتاۆرا ا، الفا سولتۇستىك ساۋلەجيەگى ۆ جانە 51 پەگاس. سارعىلت ەرگەجەيلى استروفيزيكتەردىڭ، استرونومداردىڭ نەگىزگى تىزبەك جۇلدىزدارى ىشىندە سارعىلت جۇلدىزدارعا قىزىعۋشىلىعى باسىم. سارعىلتتار 15-30 ميلليارد جىل عۇمىر ەتەدى، سالماقتى ءام تۇراقتىلىقتى سۇيەدى. سوندىقتان، جانىنا جيىلعان پلانەتالاردا تىرشىلىك اسىقپاي- تەز قالىپتاسىپ ۇلگەرۋى دە زاڭدىلىق.
الىپ قىزىل جۇلدىزدار بەدەلدى، اتاۋلارى اڭىزداردا قورقىنىشپەن، ۇرەيمەن ءجيى سۋرەتتەلىپ، تىم جىراققا جايعاسسا دا كوبى قارۋسىز كوزگە كورىنەر جۇلدىزدار. بۇل جۇلدىزداردىڭ قاۋىزىندا سۋتەك پەن گەليدىڭ قوسىلۋ پروتسەسى توقتاۋسىز جۇرسە، يادروسىندا گەلي-4 پەن كومىرتەگى-12 ەلەمەنتتەرىنىڭ قوسىلۋى بەلسەندى. اركتۋر، الداباران، گاكرۋكس ءام ميرا- A سىندى ۇرەيلى جۇلدىزداردىڭ بارلىعى وسى تۇرگە، "الىپ قىزىلعا" جاتپاق.
امەريكالىق پيونەر-10 زوندى بۇعاۋسىز بوساعالى الدابارانعا قاراي تارتىپ بارادى. ەگەر، جولدا وپات بولماي، وسى باعىتىمەن كەتە بەرسە، تۋرا 2 ميلليون جىلدان سوڭ جۇلدىزعا جەتىپ جىعىلادى دەپ كۇتىلۋدە. عالاماتجۇلدىزدار عالاماتجۇلدىزدار - ەۆوليۋتسيانىڭ شەگىنە جەتىپ، يادروسىنىڭ گراۆيتاتسيا اسەرىنەن كوللاپسقا ءتۇسۋى سالدارىنان نە جارىلعان، نە جارىلار الدىندا تۇرعان "الىپ قىزىلداردان دا" ۇلكەن جۇلدىزدار.
SN1054 شايان تارىزدەس تۇماندىقتار وسى سياقتى جارىلعان عالاماتجۇلدىزداردىڭ قالدىقتارى. گيپەرعالاماتجۇلدىزدار قۇرامىندا تەرمويادرولىق پروتسەستەردى قولدايتىن كوزدەرى ابدەن تاۋسىلىپ، گراۆيتاتسيالىق توقىراۋ ورناعان تىم اۋىر جانە اسا ۇلكەن جۇلدىزدار. ياعني، گرەكشە "hyper" - شامادان تىس، نورمادان تىس" دەگەندى بىلدىرەدى، ءارى قاراي لوگيكالىق تۇردە ءتۇپ- تۇسىنىكتى. نەيتروندى جۇلدىزدار نەيتروندى جۇلدىزدار - عالاماتجۇلدىزدار مەن گيپەرعالاماتتار جارىلعان سوڭ پايدا بولاتىن جۇلدىزداردىڭ ەۆوليۋتسيالىق ءتۇرى. ولار - سەكۋندىنا 100 نەمەسە ودان دا كوپ اينالىپ ۇلگەرەتىنىن، جان- جاعىنا ساۋلەسىن شاشىپ، اساقۋاتتى تارتىلىسقا يە اساۋ نىسان. سيپاتتاماسىنا بۇرىلساق: قاۋىزى يون مەن ەلەكتروننان جۇقالتاڭ قاپتالعان، راديۋسى نەبارى 10-20 كيلومەتر، ىشكى قىرتىسى ەلەكترونداردان، ەركىن نەيتروندار مەن ارتىق نەيتروندى اتومداردان تۇرادى.
ازىرشە بىزگە Vela X-1, PSR J0348+0432, PSR J1614- 2230 سىندى جۇلدىزدار عانا بەلگىلى. ۆولفا- رايە جۇلدىزدارى ۆولفا- رايە - وزگە جۇلدىزداردان تىم جارىقتىعىمەن، جوعارى تەمپەراتۋراسىمەن جانە سۋتەك، گەلييدىڭ كەڭ ساۋلەلەنۋىمەن، سونداي- اق، ازوت، وتتەگى، كومىرتەكتىڭ ءتۇرلى يونيزاتسياسىمەن وزگەشەلەنەدى. بۇل جۇلدىز ءتۇرى W كلاسىنا جاتقىزىلادى. بىزگە بەلگىلى ۆولفا- رايە جۇلدىزدارى: WR 124, WN5. اۋىسپالى/اينىمالى جۇلدىزدار اۋىسپالى جۇلدىزداردىڭ تەمپەراتۋراسى مەن راديۋسىنىڭ بىردە ۇلعايۋى، بىردە كىشىرەيۋى سالدارىنان جارىعى قۇبىلىپ تۇرادى.
استروفيزيكالىق فاكتىگە سەنسەك، جۇلدىزدىڭ وزگەرۋى، جاقىن ماڭدارداعى فيزيكالىق قۇبىلىستارعا تىكەلەي بايلانىستى. بۇل جۇلدىز ىشكى تۇرلەرگە دە بولىنەدى: ەرۋپتيپتى اۋىسپالى، پۋلستى اۋىسپالى، اينالمالى، اپاتتىق اۋىسپالى (جارىلۋى مۇمكىندەرى) ، قوسارلى- تۇتىلعاندارى، رەنتكەندى اۋىسپالى، اۋىسپالىنىڭ جاڭا تۇرلەرى. بارشامىزعا بەلگىلى تەمىرقازىق اۋىسپالى جۇلدىزدىڭ ءپۋلستى تۇرىنە جاتادى. كەيبىر اسپان دەنەلەرى %100 جۇلدىز سانالمايتىندىقتان، دارا ءتۇر نەمەسە گيپوتەزالىق جۇلدىز بولعاندىقتان تىزىمگە كىرمەي قالدى (تەلتسا - اينىمالى جۇلدىز كلاسى، تىمجارىق/اساجارىق رەنتكەن كوزدەرى، LBV، كوك ەرگەجەيلى) .
Massaget.kz
