ي مەن ۋ تۋرالى
ءبىزدىڭ جاۋاپ:
بىرىنشىدەن، تۇۋۇۋ تۇۋرالى كۇۋالىك، كولىك جۇۋۇۋ، ت. ب. وسىلاي كەتە بەرەدى. ءبارىن تاراتىپ جازا بەرسەك، قاتەنىڭ كوكەسى سوندا بولادى. سەبەبى [ۇۋ]، [ءۇۋ] جانە [ىي]، [ءىي] دىبىس تىركەستەرىن ءبىر عانا ۋ جانە ي ارىپتەرىمەن تاڭبالاۋ ءبىزدىڭ جازۋدا بۇرىننان قالىپتاسقان بازالىق نورما. وعان ورىس ءتىلىنىڭ اسەرىنىڭ ەشقانداي قاتىسى جوق. بۇلاي جازۋدى، ياعني دىبىس تىركەسىن ءبىر تاڭبامەن جازۋدى باستاعان احمەت بايتۇرسىن ۇلى، نەگىزدەگەن قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ، كيريلشەدە نورماتيۆتىك سوزدىكتەردە ءبىرىزدى جازىلۋىنا ەڭبەك سىڭىرگەن ءرابيعا اپاي سىزدىقوۆا.
ەكىنشىدەن، ۋ مەن ي جيىلىگى جوعارى ارىپتەر. 7 ميلليون ءسوزقولدانىستان تۇراتىن ماتىندەر بازاسىندا جاسالعان (2016) تۇڭعىش ۇلكەن «قازاق ءتىلىنىڭ جالپى ءبىلىم بەرۋدەگى جيىلىك سوزدىگىندە» تۇبىرلەرمەن قوسا، ءسوز فورمالاردىڭ جيىلىگى دە بەرىلگەن. مۇندا ءتۇبىر قۇرامىندا [ۇۋ، ءۇۋ] دىبىس تىركەسىمەن كەلەتىن تۋرا، قۋ، سۋ، بۋ، كۋا سياقتى سوزدەرمەن قوسا - ۋشىلىق، - ۋشى، - ۋىش، - ۋ تۇلعالى ءتول سوزدەر از ەمەس، سونداي اق ۋنيۆەرسيتەت، رەسپۋبليكا، ت. ب شەتتىلدىك، ءبىراق بەلسەندىلىگى جوعارى سوزدەر دە بار. ي- ءدىڭ دە «جاعدايى» تۋرا وسىنداي! جيىلىككە قاتىستى بۇنداي دەرەكتەردى 2017 -جىلعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى ازىرلەگەن «ءارىپ جيىلىگىنىڭ» سوزدىگىنەن دە كورە الاسىزدار. سوندا بۇنى تاراتىپ جازسا، سوزدەردىڭ ونسىز دا ۇزىن تۇرقى ۇزارادى. جازۋ ءۇشىن از ەنەرگيا جۇمساۋ مۇمكىندىگىن قويىپ، كوپ ەنەرگيا جۇمسايتىن جولدى تاڭدايمىز با؟!
ۇشىنشىدەن، الدىندا ايتقانىمىزدان شىعاتىن قورتىندى: دىبىس- ارىپتىك جازۋ ءاربىر دىبىستى جەكە تاڭبالاۋدى نەگىزگى پرينتسيپى ەتكەنىمەن، ءاردايىم وعان باعىنا المايدى، سەبەبى جازۋدىڭ باستى ماقساتى سويلەۋدەگى دىبىستاردى تۇگەندەۋ ەمەس! ويدى نەعۇرلىم ىقشام، تىلدىك قاۋىمداستىققا يكەمدى ءارى سانى از تاڭبالار جۇيەسىمەن جەتكىزۋ! ويدى جەتكىزۋ! سول سەبەپتى دە دامىعان، وزىق جازۋ ۇلگىلەرىندە دىبىس سانىنان ءارىپ سانى الدەقايدا از.
50 دەن استام دىبىسى بار ەۋروپا تىلدەرىنە نەبارى 26 ارىپتىك ءالىپبي قىزمەت ەتەدى، جاپون جازۋىنداعى ءبىر ءارىپ بىرنەشە دىبىستان تۇراتىن ءبىر بۋىندى تاڭبالايدى. احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «توتە جازۋىندا» قازاقتىڭ ءتول 28 دىبىسى نەبارى 24 ءارىپ جانە ءبىر دايەكشەمىن بەرىلگەن! ەگەر سۋ دەپ جازعاندا ەشبىر قازاق بالاسى قاتە جىبەرمەسە، ونى ايتقاندا دا قاتەسىز [سۇۋ] دەپ ايتسا، ەكى ارىپتىك ءسوزدى ءۇش ارىپپەن سۇۋ دەپ جازۋدان نە ۇتامىز؟!
تورتىنشىدەن، ءبىر عانا مي ءسوزىنىڭ جەكە تۇرعانداعى دىبىستالۋىنداعى قاتەگە بولا، سوناۋ بايتۇرسىن ۇلى كەزىنەن قالىپتانعان ي جانە ۋ ورفوگرامماسىن وزگەرتۋ قانشالىقتى نەگىزدى؟ سەبەبى تىلدىك قاتىناستا مي سيرەك جەكە ءوزى قولدانىلادى، ول ميعا، ميى؛ ميدىڭ دەگەن سياقتى تۇرلەنىمدە قولدانىلادى. ال مۇنداي تۇرلەنىمدە بۇل ءسوز جىڭىشكە سينگارموتەمبرمەن ايتىلا المايدى، نوگرماسىنا سايكەس جۋان ايتىلادى! ەگەر بۇل پرينتسيپكە سالساق، ياعني ايتىلۋى بويىنشا جازساق، وندا ايتىلۋى [جۇروك] بولۋ كەرەك ەدى، قاتە ايتىپ كەتتىك دەپ، جۇرەك ەمەس، جۇروك دەپ، وسى ىزبەن جۇلدۇز، كوشو، اعنىيەت، مايسوك دەپ جازايىق وندا...
بەسىنشىدەن، سول سياقتى، ي مەن ۋ- دى تاراتىپ جازۋدى ۇسىنىپ جۇرگەن عالىمدار وقىۋ ما، وقۇۋ ما؛ تاسىۋ ما، تاسۇۋ ما؛ بارىۋ ما، بارۇۋ ما - قايسىسى دۇرىس ەكەنىن ايتپايدى، ايتقان دا ەمەس. بىردە- ءبىرى وسىنى ايتپايدى! دەمەك بۇل عىلىمي دايەكتى ۇسىنىس دەپ قورىتا المايمىز.
التىنشىدان، جازۋدىڭ ماسەلەسىندە جازۋمەن اينالىساتىن ماماننان اسىپ ەشكىمگە جۇگىنبەگەن ابزال. سەبەبى ءتىلتانىم - عىلىم، جازۋ تەورياسى، گراموتولوگيا - سول عىلىمنىڭ ءبىر تارماعى. فيزيكا - عىلىم، وپتيكا مەن اكۋستيكا سونىڭ ءبىر تارماعى سياقتى. وپتيكانىڭ ماسەلەسىن جۇرتپەن اقىلداسىپ شەشپەيدى عوي. ارينە، ءتىلدىڭ ماسەلەسىن اقىلداسپاي شەشپەيمىز، اسىرەسە ەملەدە تىلدىك قاۋىمداستىق ساناسىنداعى ورفوگراممالاردى انىقتاماي، ەرەجە قۇرۋ قيىن. ايتسە دە، ماماننىڭ اتى مامان!
جازۋ تەورياسىنان قازاق ءتىل ءبىلىمى كەندە قالعان جوق، اللاعا شۇكىر. ءبىر قىزىعى، ناعىز ماماندار الا ساپ، ءۇزىپ- جۇلىپ الەۋمەتتىك جەلىگە شىعىپ، ب ا ق- قا شىعىپ جۇگىرمەيدى. قۇداي ءوزى وسى سالاعا بايىپتى دا سابىرلى، ءوز ىسىنە ادال ماماندار بەرىپتى. ال پىسپەگەن يدەياسىن ءبارى جەرگە اپارىپ ۇلتشىلدىق ۇراندارمەن اسەمدەپ، ۇپاي جيناپ جۇرگەن «مامانداردان» ساق بولايىق! اسەكە، باسەكە، دوسىم، ايتارىم وسى!
انار فازىلجان
https://madeniportal.kz
