مۇحاڭ وعان: «جابىلمايتىن جاقشا بولماس، الىنبايتىن اقشا بولماس» دەپ قويدى - م. شاحانوۆتىڭ ءومىرى جايلى ەسسەدەن
ايتا كەتۋ كەرەك، بۇل تۋىندىنىڭ اۆتورى قۇديار ءبىلال سوڭعى ون جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى مۇحاڭمەن بىرگە «جالىن» جۋرنالىندا قىزمەت ىستەپ كەلە جاتقان جۋرناليست، جازۋشى.
ءشاي ۇستىندەگى اڭگىمە-141
م. شاحانوۆتىڭ ءمىنىپ جۇرگەن قىزمەتتىك كولىگى - 2003 -جىلعى. ەسكى. ەسكى عانا ەمەس، ءجۇدا شارشاعان. سوڭعى كەزدەرى «وكپە-باۋىرى» سىرىلداپ، جۇرۋىنەن تۇرۋى كوبەيىپ كەتتى. ەندى ول كولىككە ارتار وكپەمىز دە جوق. بايعۇس ماشينە قازاقتىڭ شاحانوۆىنا شاماسى جەتكەنشە قىزمەت ەتىپ باقتى. تىنىم تاپقان جوق. شاقىرىم ولشەگىشى دە ەسەپتەن جاڭىلىسىپ، «ميى» اشىپ قالدى. ءسىرا، دەمى ۇزىلەر شاققا جەتتى-اۋ دەيمىن ءدا.
كولىك جايىن ايتىپ، مۇڭ شاققالى وتىرعانىمىز جوق. مۇحاڭنىڭ جەكەمەنشىك ءوز ماشينەسى بار. قازىر سونى ايداپ ءجۇر. رولدە ءوزى.
م. شاحانوۆتىڭ شوپىرلىعى تۋرالى ءشاي اڭگىمەسىنىڭ بىرىندە ايتقانبىز. كولىكتى ءتاۋىر-اق جۇرگىزەدى. الايدا، قارەكەت-قيمىلى باياعىداي ەمەس ءدا. سودان بولار، كەيىنگى كەزدەرى كولىگىنە ءبىراز سىزات ءتۇسىرىپ الدى. وزگە كولىكتەردى شامالى قاعىڭقىراپ كەتكەن كەزدەرى دە بولدى. ءبىر رەت كادىمگىدەي-اق جول اپاتىن جاسادى. ول اپات ءمان-جايىن ءبىز تەك كۇنى كەشە عانا بىلدىك.
«جالىن» جۋرنالى ورنالاسقان عيمارات الدىندا مۇحاڭا ءبىر جىگىت شۇرقىراي امانداسادى. مۇحاڭ ونى، ارينە، تاني قويمايدى. ول بولسا شاحانوۆتى كورگەنىنە ءماز بولعان قالپى: «مەن الگى ءسىز كولىگىمدى قاعىپ كەتكەن قايرات دەگەن جىگىتپىن عوي» دەپ ءوزىن تانىستىرادى. وتكەن ءجايت ەسىنە تۇسكەن مۇحاڭ قايراتتى قۇشاقتاپ، باۋىرىنا تارتادى.
وعان دەگەن ريزاشىلىعىنىڭ بەلگىسى رەتىندە كولىك جۇك سالعىشىندا جۇرگەن شاپانىن الىپ، ونىڭ يىعىنا جابادى.
ءبىز بۇل اڭگىمە ءمان-جايىن ءشاي ۇستىندە بىلدىك. وقيعا بىلايشا ورىستەگەن ەكەن. قايرات ءوز جولىمەن كەتىپ بارا جاتادى. مۇحاڭ بۇرىلا بەرگەندە مە ەكەن، ايتەۋىر ونىڭ كولىگىنىڭ ارتقى جاعىنا تاياۋ ماڭنان سوققى جاسايدى. قايراتتىڭ كولىگى كادىمگىدەي-اق ويسىراپ قالادى. اشۋعا مىنگەن ول اپاتقا جول بەرگەن جۇرگىزۋشىنىڭ سازايىن بەرمەككە كولىگىنەن اتىپ شىعادى. سول كەزدە ءوز كولىگىنەن ءتۇسىپ كەلە جاتقان م. شاحانوۆتى كورىپ: «وي، اعا، بۇل ءسىز ەكەنسىز عوي. ءسىزدىڭ مەنىڭ ماشينەمدى سوققانىڭىز قانداي جاقسى بولدى. سونىڭ ارقاسىندا ءسىزدى كورۋ باقىتىنا يە بولدىم» دەيدى.
ونىڭ ازاماتتىق مىنەز تانىتقانىنا مۇحاڭ دا ريزا بولادى. دەگەنمەن كولىك جوندەۋىنە كەتەر شىعىندى وتەمەككە قالتاسىنا قول سالادى. الايدا، اقشا الۋعا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى بولعان قايرات مۇحاڭمەن اسىعىس قوشتاسقان قالپى ءوز كولىگىنە مىنەدى دە ءجۇرىپ كەتەدى.
ايتسە دە مۇحاڭنىڭ مەكەن-جايىن، نە تەلەفونىن سۇراپ الماعانىنا وكىنىش ءبىلدىرىپ جۇرگەنىندە وسىلايشا ويدا-جوقتا كەزدەسە كەتەدى. سودان كەزىندە جاساعان جىگىتتىڭ مارتتىگى ءۇشىن يعىنا شاپان جابىلىپ، مۇحاڭ قولتاڭباسى قويىلعان كىتاپقا دا قول جەتكىزدى. ەستەلىككە سۋرەتكە ءتۇستى.
ال ءبىز ونىڭ بۇل ازاماتتىق ءىسىن ءشاي اڭگىمەسىنە ارقاۋ ەتتىك.
اراكىدىك مۇحاڭ كولىگىنە ءمىنۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپ قالادى. ول كىسى كولىكتى ەكپىندەتىپ قاتتى ايدايدى. كادىمگىدەي قورقىپ وتىراتىنىمدى نەسىنە جاسىرايىن. وتكەندە تالعار جاققا ءبىر اسقا بارىپ قايتتىق. جول كوكتايعاق. مۇحاڭ بولسا جۇيتكىتىپ كەلەدى. نە بالەسىنىڭ بارىن قايدام، مەنىڭ جۇيكەمە سالماق تۇسسە، اۋەلى كەكىلىم اعارا باستايدى. قازىر ءوزى ءبىر ۋىس بولدى. «جالىنعا» جۇمىسقا كەلگەنىمدە ءۇش-اق تال ەدى...
استان شىقتىق. مۇحاڭ: «قولىمدى شايامىن» دەپ ىشتە شامالى ايالداپ قالدى. ءبىزدى شىعارىپ سالماققا ءبىرتالاي ادام سىرتقا شىقتى. سولارعا قاراپ: «بىرەۋىڭىز مەنىڭ شوپىرىمدى شاقىرىپ جىبەرىڭىزدەرشى» دەپ قويدىم. ءازىلدى جيىپ قويىپ ايتار بولساق، مۇحاڭنىڭ جۇمىس كولىگىنە قايتا مىنەتىن ۋاقىتى جەتتى.
ءشاي ۇستىندەگى اڭگىمە-142
بۇگىنگى ءشايعا الماتى قالاسى اكىمىنىڭ كەڭەسشىسى ماماي احەت پەن بەلگىلى كومپوزيتور، ءشامشى تانۋشى قالدىبەك قۇرمانالى ءدوپ كەلدى. ەكەۋى دە مۇحاڭا توننىڭ ىشكى باۋىنداي جاقىن جۇرەتىن جىگىتتەر. اڭگىمەنى دە ادەمى ايتادى.
ماماي احەت ارعى تاريحتان قاۋزاسا، قالدىبەك بارلىق «تاريحتان» ەشكىمگە كەزەك بەرمەيدى. سوندىقتان اۋەلگى اڭگىمە تىزگىنىن قالدىبەك الدى. ءوزى ءشامشىنىڭ كەشىن وتكىزبەك ەكەن. ءبىر جاعى مۇحاڭدى سوعان شاقىرا كەلىپتى. ەڭ باستى جاڭالىعى - ءشامشى تۋرالى فوتوالبوم شىعارىپتى. سول فوتوالبومىن مۇحاڭا ءوزى پاراقتاپ وتىرىپ تانىستىرىپ شىقتى.
وزگە اڭگىمەلەر اراسىندا: «بۇل فوتوالبومعا ءسىز ءسوزىن جازعان ش. قالداياقوۆتىڭ توعىز ءانىن ەنگىزدىم» دەگەندى دە ايتىپ ۇلگەردى. مۇحاڭ: «نەگە ءبارىن تۇگەل بەرمەگەنسىڭ؟» دەگەنشە: «باسقا اقىنداردى ءبىر، ارى كەتسە ەكى-اق انمەن شەكتەدىم. ارالارىندا سىزدەن وزعان بىرەۋى جوق. مىنە، ءوزىڭىز كورىڭىز» دەپ ول جاعىنان دا ۇستاتپاي زۋىلداپ وتە شىقتى.
مۇحاڭ ش. قالداياقوۆ تۋرالى تاعى دا ءبىراز ەستەلىكتەرىن ورتاعا شىعاردى.
شاۋىلدىردە ەم قابىلداپ جاتقان ءشامشى اعامىزدى الماتىداعى سوۆمين اۋرۋحاناسىنا اكەلىپ ەمدەتكەنىن تىلگە تيەك ەتە كەلە: «ەگەر كەزىندە كومپوزيتورلار وداعىن ۇزاق جىل باسقارعان ەركەعالي راحماديەۆ ش. قالداياقوۆتىڭ جولىندا كولدەنەڭ جاتىپ الماي مۇشەلىككە قابىلداعاندا بار عوي، وندا شاكەڭنىڭ دە وسى سوۆمين اۋرۋحاناسىنا ۇدايى قارالىپ وتىرۋىنا جول اشىلار ەدى. ەم-دومدى اۋىلدىق دەڭگەيدەگى اۋرۋحانالاردان العان سوڭ، ارينە، ءومىر جولى دا ەرتە تۇيىقتالدى» دەدى.
قالدىبەك: «ەركەعالي اعامىزبەن مەن بىردە تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ ۇيىندە دامدەس بولدىم. سول كەزدە ول كىسى ش. قالداياقوۆ تۋرالى جوعارى پىكىردە ەكەنىن ءبىلدىرىپ وتىردى. مەن دە: «ءسىز ءشامشى اعامىز قايتىس بولعان كەزدە ول كىسى اتىنا كوشە بەرىپ، ەسكەرتكىش قويۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرگەن م. شاحانوۆتى قولداعانسىز» دەپ قويدىم» دەدى.
مۇحاڭ: «ول اعامىز ءشامشى كوز جۇمعاننان كەيىن دە ءوزىنىڭ ش. قالداياقوۆقا دەگەن كۇنشىلدىگى مەن قىزعانىشىن جەڭە المادى. بىردە استانا قالاسىندا ءشامشى اندەرىن شەتەل انشىلەرى ورىنداعان بايقاۋ ءوتتى. سول بايقاۋدا مەنىڭ سوزىمە جازىلعان ءشامشىنىڭ «ءومىر وزەن» اتتى ءانىن يندونەزيالىق ءبىر ءانشى قىز ناشىنە كەلتىرە ورىندادى. سوعان باس جۇلدە بەرۋگە ەركەعالي اعامىز تاعى دا قارسى شىقتى.
مەن ول كىسىگە قاراتا: «ءتىرى كەزىندە ماقۇل، ءبىراق ەندى ولگەن اداممەن تىرەسپەي-اق قويساڭىز دا بولار ەدى عوي» دەدىم» دەپ ءبىز بۇرىن ەستىمەگەن تاعى ءبىر-ەكى اڭگىمەنىڭ شەتىن شىعاردى.
نە كەرەك، ءشامشى اعامىز تۋرالى اڭگىمە ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن تولاستامادى. ونىڭ ۇستىنە بۇل قالدىبەكتىڭ سۇيىكتى تاقىرىبى. ماماي احەت ەكەۋمىزگە ءسوز تيەر ەمەس. مەن ايتەۋىر قالدىبەك ءبىر دامىلداعان كەزدە ماكەڭە جۋرنالدىڭ جاي-كۇيىن، قارجى تاپشىلىعى دەگەن سياقتى ماسەلەلەردى ايتىپ ۇلگەردىم.
ماكەڭ دە: «اكىم اتىنا حات جازىڭىزدار» دەپ مەنىڭ ءشاي ءۇستى وتىنىشتەرىمە وڭ پەيىل تانىتتى. ءوز شارۋامدى ىڭعايلاپ العان سوڭ ەشقاشان تۇگەسىلمەيتىن قالدىبەكتىڭ اڭگىمەلەرىنە راحاتتانا قايتا قۇلاق ءتۇردىم.
اڭگىمەگە ماماي احەت ارالاستى. ءشاي ۇستىندە شاكەن ايمانوۆ تۋرالى دا ءبىرسىپىرا اڭگىمە ءوربىدى. بۇل اۋلەت تاريحىن ماكەڭ جەتىك بىلەدى ەكەن. ءوزىم بىلمەيتىن ءبىراز جايعا قانىقتىم. اڭگىمە اسانالى اشىموۆكە قاراي ويىسقاندا مۇحاڭ: «ماعان بىردە اسەكەڭ نەمەرەسىنىڭ تۇساۋىن كەسۋىم تۋرالى ءوتىنىش ايتتى» دەپ جاڭا ءبىر اڭگىمەنىڭ شەتىن شىعاردى.
«ايەلى مايرا ءتۇس كورىپ، تۇسىندە نەمەرەسىنىڭ تۇساۋىن مەنىڭ كەسۋىم قاجەتتىلىگى تۋرالى ايان بەرىلگەن بە، ايتەۋىر اسەكەڭ ماعان سونداي قولقا سالدى» دەپ مۇحاڭ اڭگىمەسىن ودان ءارى ساباقتادى.
ماماي احەت: «قاي بالاسىنان تۋعان نەمەرەسى ەكەن؟» دەپ مۇحاڭ اڭگىمەسىنە دەم بەرىپ قويدى. مۇحاڭ: «ول جاعىن بىلمەدىم. ءبىراق ماسكەۋگە ۇشاتىن بولعاندىقتان اسەكەڭنىڭ ول ءوتىنىشىن ورىنداي المادىم. ك س ر و حالىق دەپۋتاتى كەزىم. ونىڭ ۇستىنە جوعارعى كەڭەستىڭ ءتورالقا مۇشەسىمىن. كەشىگۋىمە استە بولمايدى. سودان مەن الماتىعا قايتا ورالامىن دەگەنشە مايرا دا ومىردەن وزىپ كەتتى. ايتسە دە انام ءبىر كۇنى ماعان: «مارقۇمنىڭ سوڭعى اماناتى ەكەن. بارىپ نەمەرەسىنىڭ تۇساۋىن كەسىپ قايت» دەدى.
سول كەزدە ۇيگە موڭعولدىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى گۋرراگچا دا قوناققا كەلىپ جاتقان بولاتىن. ەكەۋمىز بارىپ اسەكەڭنىڭ نەمەرەسىنىڭ تۇساۋىن كەسىپ قايتتىق» دەپ اڭگىمەسىن تۇيىندەدى.
سول كەزدە ءشاي قۇيىپ بەرىپ وتىرعان قىزمەتكەر ايەل: «ءبىر شارۋاعا بايلانىستى كارتوچكاما اقشا جىبەرگەن ەدىم، سونى الىپ قايتايىن» دەپ ۇرىقسات سۇرادى.
مۇحاڭ وعان: «جابىلمايتىن جاقشا بولماس، الىنبايتىن اقشا بولماس» دەپ قويدى. قوناقتار دا ءشايعا باتا سۇرادى. مۇحاڭ: «وتىراردا وتىز باپ» دەپ باستالاتىن باتاسىنىڭ سوڭىن قاشانعىسىنداي: «شىندىق پەن رۋح بيىگىندە جۇزدەسە بەرەيىك» دەپ اياقتادى.
