شەرحان مۇرتازا. قاڭتارۋلى قازانات
ەگىز تەلەفوننىڭ سىڭارىن باسقا بولمەدەن جازۋشىنىڭ جۇبايى، كابينەتتىڭ «شىراقشىسى» عازيزا بيسەن قىزى كوتەرەدى. ال كابينەتتەگى تەلەفوننىڭ ترۋبكاسىن ەشكىم المايدى.
- اللو- و- ۋ- ۋ، - دەيتىن كەربەز، تاكاپپار داۋىس ەستىلمەيدى. سوڭعى جيىرما جىلعا جۋىق ۋاقىتتىڭ كوپ كۇندەرىن، سان ساعاتتارىن ول وسى كابينەتتە وتكىزدى. ۇستىنە قالىڭ كارتون قاعاز توسەلگەن جالپاق ستول، كونەتوز مىعىم كرەسلو، جالپاق ستولدىڭ ۇستىندە جاسىل قالپاقتى شىراعدان، جانىندا حرۋستال كۇلدەۋىش، ينەدەي وتكىر ۇشتالعان قارىنداش، ءبىر دەستە اپپاق اق قاعاز... جانە «جات قولىندا» رومانىنىڭ ورىسشا شىققان كىتابى قاق ورتاسىنان ايقارا اشىق جاتىر.
«جات قولىندا» كىتابى ورىسشا جارىق كورگەنىنە كوپ تە بولماعان. جازۋشى سول كىتاپتى ءبىرىنشى بەتىنەن باستاپ شۇقشيا وقىپ، وتكىر قارىنداشپەن تۇزەتىپ كەلە جاتىر ەكەن. ءبىراق اياعىنا دەيىن جەتە الماپتى. ورىسشاسىندا «تري گودا» دەگەن ەكەن اۋدارماشى. ونى اۆتور «ترەتيي گود» دەپ تۇزەتىپتى...
ول قازاقتىڭ كوركەم ءسوزىنىڭ حاس شەبەرى بولعاندا، ورىسشاسى دا وتە وزىق ەدى. ءوزى ايتا بەرەتىن «قوس قانات» وندا پارا- پار بولاتىن. «قازاقتىڭ قىران سياقتى قوس قاناتى بار: ءبىرى - قازاق ءتىلى، ەكىنشىسى - ورىس ءتىلى. سىڭار قاناتپەن ۇشا الماس بولار».
ول وسىلاي دەيتىن. سويتسە دە ونىڭ شىعارمالارىنىڭ اۋدارماسى بۇرىندارى ونشا ءساتتى بولا قويعان جوق. «ويانعان ولكە» - «پروبۋجدەننىي كراي» بولعاندا، «ويانعان ولكەنىڭ» ءسوز سيقىرى سولعىنداپ، بوياۋى وڭىپ كەتكەندەي بولدى. «كەزىندە ونشا ءمان بەرمەي، اۋدارمانى باستان- اياق ءوزىم وقىماي وپىنىپ قالدىم» دەر ەدى ول. سول وكىنىش ۇمتىلماعان دا سەكسەننەن اسقان شاعىندا ءاربىر ساعاتى قىمبات ۋاقىتىن «جات قولىنداعىنىڭ» اۋدارماسىن مۇقيات قاراۋعا امالسىز قيعان عوي.
يەسىز كابينەتتە تۇرعاندا، «وتكەن كۇندە بەلگى جوق» دەگەن ءسوز وتىرىك پە دەپ قالاسىڭ. كوڭىلدە ءبارى سايراپ تۇر. انە اناۋ بوساعاعا ءىلۋلى شوقپار... جازۋشىعا شوقپار نەگە كەرەك؟ وسى شوقپار يگىلىك پەن جۇمان باي اۋىلدارىنىڭ قاقتىعىسىندا «كەيىپكەر» رەتىندە قاتىساتىن بولار.
كابينەتتەگى ءار زات قىمبات، قاستەرلى، عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ كوزىندەي اياۋلى. انە، اناۋ جاسىل بلوكنوت... ءوزىنىڭ كوزى جوق جازۋشىنىڭ بلوكنوتىنا ءۇڭىلۋ ادەپسىزدىك اتالۋى مۇمكىن. ويتكەنى، جازۋشىنىڭ بلوكنوتى - جازۋشىنىڭ جان سىرى. ءتىپتى ول ءوزىنىڭ عانا قۇپياسى. باسقا ءبىر ادام بىلۋگە ءتيىستى ەمەس قۇپيالار بولۋى ىقتيمال. تەك، عابەڭنىڭ جۇبايى، ءارى عابيت مۇسىرەپوۆ ادەبي مۇرالارى جونىندەگى كوميسسيانىڭ مۇشەسى (مەن دە سو كوميسسيانىڭ مۇشەسىمىن - ش. م. ) عازيزا بيسەن قىزىنىڭ ريزاشىلىعىمەن سول جاسىل بلوكنوتتان وقىرمانعا بىرەر سىر ۇسىنۋدى ءجون كوردىك.
بەتاشارىندا: «يانۆار، 1970 -جىل، - دەلىنگەن. قازاقتا ار- ۇيات ەڭ جوعارى سانالادى. «مالىم - جانىمنىڭ ساداعاسى، جانىم - ارىم ساداعاسى» - دەيدى قازاق حالقى. «ولىمنەن ۇيات كۇشتى». ءبىزدىڭ پايىمداۋدا، جازۋشى بۇل بەلگىلى ماقالداردى بلوكنوتقا تەگىن تۇسىرمەگەن. ار- ۇيات جونىندە ءبىر تولعام ءۇشىن، بولاشاق ءبىر تۋىندىنىڭ جەلىسى، وزەگى ەتۋ ءۇشىن ادەيى ەسىنە بەرىك ساقتاپ وتىر.
كەلەسى ءبىر بەتتە: «ابايدىڭ فيلوسوفيالىق ويلارىنىڭ تەرەڭى، ءارى فيلوسوفياعا قوسقان جاڭالىعى مىنا ەكى جولدا بولۋى كەرەك:
كىرلەنگەن كوڭىل ءوز ىشىن
تۇرا الماس استە جۋىنباي...
سانالى ادام بىرەۋگە ءجابىر- جاپا كورسەتىپ، ءوز كوڭىلىنە ءوزى داق سالعان بولسا، ول سول داقتى جاقسىلىق ىستەۋ ارقىلى كەتىرمەي تىنشىعا المايدى، كوڭىلى داۋالانبايدى، - دەيدى...»
ابايدىڭ ءار ولەڭىندە، ءار سوزىندە شىندىقتىڭ شىڭىراۋ تەرەڭى جاتقانىن مۇسىرەپوۆ ادەيى بولەكتەپ وتىر. ءبىزدىڭ كوبىمىز- اق اباي ولەڭدەرىن وقيمىز، ءتىپتى جاتتاپ الامىز. ال سول ءسوزدىڭ ار جاعىندا نە جاتقانىنا نازار سالا بەرمەيمىز. ءتىپتى، مەكتەپتە دە تەرەڭ، ويلى تالداۋ بولا بەرمەيدى. عابيت مۇسىرەپوۆ ابايدى جاقسىلاپ تانىڭدار، تەرەڭنەن تارتىپ تۇسىنىڭدەر، دەگىسى كەلەدى.
«جانى الاسانى ۇلكەيتكەنمەن ول وسپەيدى» بۇل عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ ءوز افوريزمى. كۇنبە- كۇنگى ومىرىمىزدە كەزدەسىپ قالاتىن جامان ادەت. قولىنان ءىس كەلمەستى، ورەسى جەتپەستى قوقىرايتىپ قوياتىندار ارا- تۇرا كورىنىس بەرىپ قالماي ما؟ عابيت مۇسىرەپوۆ سونى مەڭزەپ وتىر. پارتيانىڭ كادر تاڭداۋ ساياساتىمەن ۇندەس. كادردى بىلىمىنە، ىسكەرلىگىنە، پاراساتىنا، ادالدىعىنا، شىنشىلدىعىنا قاراپ تاڭداماي، تامىر- تانىستىق، تۋىستىق، جەرلەستىك نىشاندارىنا قاراي تاڭداعان جەردە بەرەكە بولمايدى.
ول - ورتانى، ءتۇپتىڭ تۇبىندە سول قولداۋشىنىڭ ءوزىن ۇياتقا قالدىرادى. دارىنسىزدى، پاراساتسىزدى قولداۋشىنىڭ ءوزى مۇندايدا ەكى ەسە كىنالى. «قاي حالىقتىڭ بولسا دا مادەنيەتىن، كوركەم ءسوز، كوركەم ونەرىن جوعارى كوتەرىپ، جالىنداتىپ جىبەرۋگە ءجۇز تالانت كوپتىك ەتپەيدى، ون تالانت ازدىق ەتپەيدى».
وسىندا كۇردەلى وي جاتىر. «ءجۇز تالانت كوپتىك ەتپەيدى». ارينە، شىن تالانتتى ايتىپ وتىر. «ون تالانت ازدىق ەتپەيدى». ءبىزدىڭ رەسپۋبليكالىق وداقتا، مىسالى، بەس ءجۇزدىڭ ۇستىندە س س س ر جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى بار. ءبارى بىردەي سول بيىك اتاققا لايىق پا؟ كوركەم ءسوزدى جالىنداتىپ جىبەرۋگە ءبارى بىردەي جاراي ما؟ سۇڭعىلا سۇراق ءتۇيىنى وسىندا. جەر بەتىندە نە كوپ - تاس كوپ، التىن از. سوندىقتان عابيت مۇسىرەپوۆ جاسىل بلوكنوتتىڭ تاعى بىر جەرىندە بىلاي دەيدى: «سوقىر كورەتىندەي، ساڭىراۋ ەستيتىندەي ەتىپ جاز؟!»
بۇل تالاپتى عابيت مۇسىرەپوۆ ەڭ الدىمەن، وزىنە قويعانى زايىر اقيقات. وسىندايدا ويعا ورالادى، ول وڭاشا ءبىر اڭگىمەسىندە: «گازەتىندە كەيدە ماراپاتشىلىق بار. تىم اسىرە ماقتاۋ ۇشىراسادى. «كوركەم ءسوز شەبەرى»، «ءسوز زەرگەرى» دەپ جاتاسىڭدار. ماعان دا اسىرەلەۋ جاراماس بولار. زەرگەر دەگەن نە؟ ەگەر سەن سوزىڭمەن، ءسوزدىڭ قۇدىرەتىمەن قۋراپ قالعان اعاشقا جاسىل جاپىراق بىتىرە الساڭ - انە سوندا زەرگەرسىڭ. ەگەر سەن ءسوز قۇدىرەتىمەن ءۇمىتسىز اۋرۋ ادامدى اياعىنان تىك تۇرعىزا الساڭ، انە سوندا زەرگەرسىڭ... ەگەر الدەكىمنىڭ جۇرەگىنە مۇز قاتىپ قالسا، سەنىڭ كىتابىڭ سونى جىبىتەر بولسىن. انە، سول زەرگەر...» - دەگەنى بار.
ول وسى تالاپتى، ەڭ الدىمەن وزىنە قويا وتىرىپ، وزگە قالامداس باۋىرلارىنا دا ارناعان عوي. سونىڭ انىق كۋاسىندەي مىنا ءبىر جولدار بار: «ءسابيت- اۋ! ءبىز، شالدار، جازباي وتىرا المايمىز عوي. تەك ءبىر عانا تىلەك ايتقىم كەلەدى - جامان جازباساق ەكەن. ءبىزدىڭ جامان ۇلگىمىز جاستار ءۇشىن جاقسى ۇلگى بولىپ كورىنىپ جۇرسە، بىزگە بۇدان اۋىر كىنا بولماۋ كەرەك...»
شىركىن- اي، - دەيسىڭ بۇل جولداردى وقىپ، - ءبىز، قازىرگى قارتاڭ بۋىن، ورتا بۋىن، ءبىر- بىرىمىزگە وسىلاي اعىنان جارىلىپ، ناز- تىلەك ايتا الار ما ەكەنبىز؟ ايتىپ الىپ، ارىلماس داۋعا قالمايمىز با دەگەن كۇدىكتەن ايىعا الار ما ەكەنبىز؟ جاسىل بلوكنوت، مىنەكەي، وسىنداي ءبىر ءزىل باتپان ويلارعا قالدىرادى. حاس قالامگەر زامان، ۋاقىت تامىرشىسىنداي. «باياعىنى كوكسەي بەرگەن ەلدە بۇگىنگى ومىرگە ۇيلەسە الماۋشىلىق بولادى. باياعىنىڭ قۇرمەتتىسىن قۇرمەتتەي بىلمەگەن ەلدە بولاشاق تا جوق. كوكسەۋ مەن قۇرمەت ەكى تەكتى تۇسىنىك».
تۇسىنىك بەرىپ جاتۋدىڭ ءوزى كۇنا. ديالەكتيكانى ءبىر تارىنىڭ قاۋىزىنا سىيدىرىپ ايتۋ ءۇشىن وسىنداي قۇدىرەت كەرەك. جاسىل بلوكنوتتىڭ جازۋى كەيدە اراپشا ارىپپەن تىزىلىپ كەتەدى ەكەن. ونداي جەرىن عازيزا بيسەن قىزى وقىپ بەرەدى. وقىر الدىندا:
- قاراي گور ءوزىن. ايەل تۋرالى جازعاندا جانىپ كەتەدى، - دەپ شالى الدىندا وتىرعانداي جورتا بۇرقىلداپ قويادى. «ايەل اشۋلانسا - جەڭىلەدى، ەركەلەسە - جەڭەدى». «ايەل شىنىن ايتسا دا سەبەبى بار، وتىرىك ايتسا دا سەبەبى بار». «مەنىڭ بايقاۋىمشا، سۇلۋ ايەلدى ءيت قاپپايدى. ولاي بولسا، سۇلۋلىقتى ءيت تە سەزىنەدى».
ايەل، انا تۋرالى نەشە الۋان كوركەم دۇنيە جازعان عابەڭنىڭ ايەل پسيحولوگياسىن، مىنەزىن، ءجۇرىس- تۇرىسىن سۋرەتكەرلىكپەن زەرتتەپ، تەرەڭ ءبىلۋى ابدەن زاڭدى. «ادام اتاققا قۇمارتسا - قورلىعى. ادامگەرشىلىككە قۇمارتسا - زورلىعى». وسى ءبىر ويىن جاسىل بلوكنوتقا تۇسىرگەن عابيت ماحمۇت ۇلى ءوزى قالاي ەدى؟ وسى قاعيدانى ومىردە ءوزى ۇستاندى ما دەگەن سۇراق تۇرار كومەيدە. «ۇلپان» رومانىنىڭ كىتاپ بولىپ جارىققا جاڭا شىققان كەزى. «ۇلپاننىڭ» ون شاقتىسىن كوتەرىپ، «جازۋشى» باسپاسىنىڭ سول كەزدەگى ديرەكتورى ءابىلماجىن جۇمابايەۆ ەكەۋمىز عابەڭنەن ءسۇيىنشى سۇراي باردىق.
- بارەكەلدە- ە- ە! جاقسى جىگىتتەر وسىلاي بولسا كەرەك، - دەپ ول شىن قۋاندى. «ۇلپاندى» بالاداي سيپالاپ، ماپەلەپ وتىرىپ سوندا ءبىر سىر ايتتى:
- مانساپقا مەنىڭ وكپەم جوق. كادىمگىدەي لاۋازىمدى قىزمەتتەردە دە بولدىم. مۇشەلىك، دەپۋتاتتىق دەگەننەن كەندە ەمەس ەدىم. اتاق تا بار. ءبىراق سونىڭ ءبارى وتكىنشى. وتكىنشى ەمەس ءبىر نارسە - ول جازۋ. جازۋشى قاي كۇنى قالامى توقتاسا - ونىڭ ولگەن كۇنى سول. ودان كەيىن جاساماسا دا بولادى.
ول ءوزى ءومىرىنىڭ اقىرعى كۇندەرىنە دەيىن قولىنان قالامى تۇسپەگەنىنە مىنا ءۇنسىز كابينەت كۋا. «مينەم قار مينۋتىم بوتەن ءدونيا باقاسەنا تورا» - دەپ توقاي ايتسا، عابيت مۇسىرەپوۆ تە، اسىرەسە، ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى ءار مينۋتىن ءبۇتىن دۇنيەگە بالاپ عۇمىر كەشتى. قازىرگى قازاق ادەبيەتىندەگى كوركەم ءتىل تۋرالى بولعان كونفەرەنسيادا (1985ج. ) جاساعان ەكى ساعاتتىق بايانداما، قازاقستان جازۋشىلار وداعى پارتيا جينالىسىنا بەرگەن شىعارماشىلىق ەسەبى (1985ج. )، ماقالالار، ينتەرۆيۋلەر، «جات قولىنداعىنىڭ» جاڭا رەداكسياسى، ت. ب. كوپتەگەن جۇمىس سەكسەننىڭ ۇشەۋىندەگى جازۋشى ءار كۇندى، ءار ساعاتتى التىنداي باعالاعانى عوي. جاسىل بلوكنوتتىڭ جانىندا عابەڭنىڭ قولىمەن جازىلعان حاتتار...ەپيستوليارلىق مۇرا. سونىڭ بىرىندە عابيت ماحمۇت ۇلى 1967 -جىلى 12 - نويابردە ءوزىنىڭ بولاشاق جۇبايى، ءارى جازۋشىنىڭ «جالعىزدىعىنا» جاردەمشى عازيزا بيسەن قىزىنا بىلاي دەپ جازىپتى:
«عازيزا جان! ءسىز بۇل جىبەرگەن بەتتەردى «36» بەتتەن باستاپ باسارسىز. (بۇرىنعىدان ءبىر- ەكى بەتتى وزگەرتۋگە تۋرا كەلدى). وسىمەن جىبەك اپاڭىز دا اياقتالدى. اسا ۇقىپتى باسادى ەكەنسىز، كوپ راقمەت. شاشىمدى اعارتىپ جۇرگەن ءبىر جاي وسى ەدى، بۇدان بىلاي سىزبەن بايلانىستى بولسام، ول بالەدەن قۇتىلاتىن شىعارمىن، تاعى دا راقمەت. سالەممەن عابيت مۇسىرەپوۆ».
بۇل كەزدە عازيزا بيسەن قىزى «ۇگىتشى بلوكنوتىندا» ماشينيستكا ەدى. ال، عابەڭنىڭ اراپشاسىن كەز كەلگەن ماشينيستكا باسا الماس- تى. «جىبەك اپانىڭ» قالاي بىتكەنىنەن ءبىز دە بىرشاما حاباردار ەدىك. ويتكەنى «قىز جىبەك» كينوسسەناريى تۇڭعىش رەت «لەنينشىل جاس» گازەتىندە جارىق كوردى. فيلم بولىپ كەيىن شىقتى. «قىز جىبەكتى» جاريالاعان گازەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ ماقتانىشى مەن قۋانىشى ءالى ەسىمدە. سول «قىز جىبەك» كەيىنىرەك ەكران ارقىلى بۇكىل دۇنيە ءجۇزىن ارالاپ شىقتى. ەڭبەگى وسىنشا جانعان جازۋشىدا ارمان، مۇڭ اتاۋلى بولا ما ەكەن؟
بۇل كەلتىرىلگەن جازۋلار ءۇنسىز كابينەت بايلىعىنىڭ ءبىر تامشىسى عانا. ءالى سىر شاشپاعان، «اۋىز اشپاعان» جازۋلار قانشاما! عابيت ماحمۇت ۇلى مۇسىرەپوۆ 1985 -جىلى 31 - دەكابردە دۇنيە سالدى. سودان بەرى ءبىر جىل وتە شىقتى. سودان بەرى بۇل كابينەت جابىق. يەسى مايدان دالاسىندا مەرت بولعان قاڭتارۋلى قازانات سياقتى... اسپانداعى التىن وردا
- مىناۋ تولەبايەۆ كوشەسى. مىناۋ كولدەنەڭ جاتقان ۆينوگرادوۆ دەگەننىڭ كوشەسى. ال اناۋ تولەبايەۆپەن پاراللەل جاتقان - كارل ماركس. وسىنى ايتىپ، عابەڭ كابينەتىنىڭ تەرەزەسىنە قاراپ، سيگارەتىن تۇتاتۋعا وقتالىپ ءبىراز وتىردى.
- تەرەزەدەن انە اناۋ جاتقان بوس جەر كورىنەدى. كۇندە كورىپ وتىرامىن. سودان ماعان ءبىر وي كەلدى. مىنا ەتاجدى ۇيدەن جالىقتىم. انە سول بوس جاتقان جەرگە، ەگەر باسشىلار رۇقسات ەتسە، ءبىر جايداق ءۇي سالدىرسام دەپ ەدىم. مۇحتاردىكىندەي بولماسا دا، سوعان جەتەقابىل... ازداعان تال ەگەتىن، گۇل ەگەتىن جەرى دە بار. سونى ويلاپ جيناعان 40 مىڭ سوم اقشام دا بار. (ول كەزدەگى ولشەممەن 40 مىڭ دوللار - ش. م. ) قونايەۆقا كىرىپ وسىنى ايتپاقپىن. رەتى كەلمەي ءجۇر. جازۋشى نەگە جەكە ءۇيدى اڭسايدى ەكەن؟ بۇدان بۇرىن سوناۋ الپىسىنشى جىلدارى باۋكەڭ دە ءوز تۋعان اۋىلىنان ءۇي سالدىرماقشى بولعان. جەرگىلىكتى باسشىلار الدىندا «جارايدى- جارايدى» دەپ الىپ، ارتىنان ۇمىتىپ كەتكەن. نەمەسە قۇلقى بولماعان. ال كوپقاباتتى ءۇي شىعارماشىلىق ادامىنىڭ اياعىنا كىسەن سالىپ قويعانداي عوي. كوپقاباتتى ۇيدە كوكتەمنىڭ قالاي ءوتىپ كەتكەنىن، كوبەلەكتىڭ گۇلگە قالاي قونعانىن كورمەي دە، بىلمەي دە قالاسىڭ.
جازۋشىعا كەڭىستىك كەرەك. ول كوك اسپاندى. جۇلدىزدى ءتۇندى بيىك ۇيدە وتىرىپ كورە المايدى. جاسى كەلگەن جازۋشىعا جەرگە ءتۇسىپ، شىعىپ ءجۇرۋ دە قيىن. عابەڭنىڭ سوندا تۇرعان ۇيىندە ليفتى دە جوق ەدى. سوندىقتان بولار، ول كوبىنەسە «گورنىي گيگانت» دەگەن جەردەگى جازۋشىلار وداعىنىڭ شىعارماشىلىق ۇيىندە جاتىپ، جۇمىس ىستەيدى. «جات قولىندا» اتتى رومانىن سوندا جازىپ ءبىتىردى. ءبىراق عابەڭنىڭ جەكە ءۇي سالدىرماق ويى ورىندالمادى.
سەبەبىن بىلمەدىم. ەگەر سول نيەتى ورىندالعاندا، قازىر ول ءۇي عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ مۋزەيى بولىپ قالاتىن ەدى. ونى قۇداي بۇيىرتپاپتى. بۇل فاني دۇنيەدەن وتكەن جازۋشىعا تىرىلەر مۋزەي اشا ما، اشپاي ما - ءبارىبىر. مۇنداي ارەكەت، ەڭ الدىمەن تىرىلەردىڭ وزدەرى ءۇشىن قاجەت.
تاياۋدا الماتىعا بارىپ، عابەڭ ءوزى تۇرعان ءۇيدى كوردىم. كوپقاباتتى ءۇيدىڭ عابەڭ تۇرعان پودەزىنىڭ ماڭدايشاسىنا «ءسابيت مۇقانوۆ پەن عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ مۋزەي ءۇيى» دەگەن جازۋى بار ەكەن. تەمىر ەسىكتىڭ كودىن (سيفرلى كىلتىن) بىلمەي، ىشكە كىرە الماي كىدىردىم. وسى ءۇيدىڭ ءبىر تۇرعىنى كەلىپ اشپاعاندا، قايتىپ كەتەر ەدىم.
ءۇشىنشى ەتاجعا دا كوتەرىلدىم. تەمىر ەسىك قۇلىپتاۋلى. قوڭىراۋىن ارى باستىم، بەرى باستىم. جىم- جىرت. مۇنداي مىلقاۋ تىنىشتىقتان تۇلا بويىم ءبىرتۇرلى سۋىپ كەتكەندەي بولدى.
كۇن سەنبى. مۋزەيلەردىڭ ناعىز جۇمىس ىستەيتىن كەزى. سودان كوشەنىڭ قارسى بەتىندەگى ءسابيت مۇقانوۆ تۇرعان ۇيگە بارايىن. وندا دا: «ءسابيت مۇقانوۆ پەن عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ مۋزەيى» دەپ جازىلعان. ەسىك جابىق. سودان ويلاندىم: «ە، مۇندا دا «وپتيميزاتسيا» بولعان ەكەن- اۋ» دەدىم. ەكى مۋزەيدى بىرىكتىرىپ، «وڭتايلاندىرىپ»، شتات قىسقارتقان سىڭايلى.
ءبىر جاعىنان «ەكەۋى ءبىر ەلدەن. ەكەۋى «مىڭ جىلدىق قۇدا، بۇل دا دۇرىس شىعار» دەدىم. تىرشىلىكتە اناۋ- مىناۋ دەسە دە، ەندى، ارينە، مىڭ جىل، ماڭگى بىرگە... مەن وسىنداي ويلارمەن تۇرعاندا تروتۋارمەن قاسىما بەسىك- اربا يتەرگەن ءبىر ايەل كەلىپ توقتادى.
- نەمەنە جابىق پا ەكەن؟
- جابىق، - دەدىم مەن. بەسىك- اربادا نارەستە ۇيىقتاپ جاتىر، ەزۋ تارتىپ قويادى. سوندا مەنىڭ ەسىمە عابەڭنىڭ «ەكىنشى بياعا» دەگەن اڭگىمەسى تۇسە كەتتى. باياعىدا بەيىمبەت مايلين ءتىرى كەزدە، عابيت مۇسىرەپوۆ ەكەۋى كومانديروۆكاعا شىققان عوي. الىس اۋدان. اۋدان باسشىلارى ەكەۋىن اۋىل سىرتىنداعى ءبىر ۇيگە اپارىپ كۇتەدى. قوناق اسىنان كەيىن ەكەۋى سول ۇيدە تۇنەپ قالادى. شىرت ۇيقىدا جاتقاندا ەسىك- تەرەزە تارسىلدايدى. اربامەن الىستان تولعاتقان ايەلدى اكەلىپ تۇرعان بىرەۋ ەكەن. سويتسە بۇل ءۇي مەيمانحانا ەمەس، ايەلدەر بوساناتىن ءۇي ەكەن. اۋداندا قوناق ءۇي بولماعان عوي. بەيىمبەت پەن عابيت الگى ايەلدى بوساندىرىپ الادى. بالانىڭ اتىن عابەڭ بياعا دەپ قويادى.
اڭگىمە وتە كوركەم. وقىپ وتىرعاندا وزىڭنەن- ءوزىڭ كۇلەتىن جەرلەرى كوپ- اق. الگىندە قوناق اسىنان كەيىن ايعىر ستاكانمەن ىشكەن اراقتىڭ اسەرىنەن ەكى جازۋشى وزدەرىن ۇلىلارمەن تەڭەستىرگەن عوي.
«بەيىمبەت - تولستوي. مەن - گوركيي» دەيدى عابەڭ. گوركي بولسا بولعانداي. الدىمەن گوركيدىڭ: «ادامنىڭ اناسى»، «ءولىمدى جەڭگەن انا»، «انا كەسىمى اينىمايدى» اتتى اڭگىمەلەرىن قازاقشالادى. سوڭىنان ءوزى دە: «انانىڭ اناسى»، «اشىنعان انا»، «انانىڭ اراشاسى» سياقتى ءتول كوركەم تۋىندىلارىن جازدى.
عابەڭ تەگىندە انانى ادامزاتتىڭ اسىلى ساناپ، ايەل سۇلۋلىعىن گيمن دارەجەسىنە كوتەرگەن قالامگەر. قىز جىبەك، بايان سۇلۋ، اقتوقتىلاردان باستاپ، ۇلپانعا دەيىن ايەل زاتىنىڭ ءارى الىپ، ءارى نازىك پەرىشتە بەينەسىن سالعان شەبەر سۋرەتكەر.
* * *
تولەبايەۆ پەن ۆينوگرادوۆ كوشەلەرىنىڭ قيلىسىنداعى عابەڭ تۇراتىن ءۇيدىڭ الدىندا قونايەۆ ەسكەرتكىشى قويىلعان. كوزىنىڭ تىرىسىندە- اق. قوس قاپتالى فونتان، قاۋىز. اينالدىرا ورىندىق- سكامەيكالار. تۇستىگى تىزىلىپ تۇرعان جاس شىرشالار.
عابەڭ، كوبىنەسە سول شىرشالار كولەڭكەسىندە دەمالىپ وتىرادى. كەيدە ادەيى، كەيدە كەزدەيسوق جولىعىسىپ قالامىز.
- جالعىز ۇلى باردىڭ شىعار- شىقپاس جانى بار، - دەيدى عابەڭ سيگارەتىن تۇتاتىپ.
- ەكى ۇلى باردىڭ وكپە- باۋىر، جالى بار.
- ءۇش ۇلى باردىڭ بۇحارادا مالى بار.
- ءتورت ۇلى باردىڭ اسپانعا سالعان جولى بار. وسىنى نەگە ايتىپ وتىر دەسەم،
- مەندە سونىڭ بىرەۋى دە جوق، - دەيدى دە، سيگارەت ءتۇتىنىن الىسقا اسپانداتا بۋداقتاتىپ جىبەرەدى.
مىنە، ارمان!
ال كوپ ادام عابيتتە دە ارمان بار ما ەكەن دەپ ويلايدى.
- ءسىزدىڭ ۇلدارىڭىز - ولمەيتىن كىتاپتارىڭىز عوي. بەتىمە ۇزاق قارايدى. دوڭەس شىنىلى كوزىلدىرىكتىڭ ار جاعىنان كوزدەرى شاتىناپ كورىنگەندەي بولادى. تاياۋدا الماتىعى بارىپ، كارل ماركس (قازىرگى قونايەۆ) پەن سول ۆينوگرادوۆ قيلىسىنداعى عابەڭ تەرەزەدەن قاراپ تۇراتىن بوس جەردى ىزدەدىم. بوس جەر جوق. التى قابات اق ءۇي سالىنىپتى. جان- جاعىن بيىك- بيىك شويىن شارباقپەن قورشاپ تاستاپتى.
بۇل دۇنيە وپاسىز. بۇل دۇنيەدەن وتە شىققان بەلگىلى ازاماتقا ارنالىپ، العاشقى تاقتا دا ورناتىلىپتى. عابەڭ الاتاۋدىڭ بەلۋارىنان اسقاق ساراي سالدىرمادى. بار جيعان بايلىعى قىرىق مىڭ سوم ەكەن. (40 مىڭ $). سوندا دا ول قازىر تاۋدىڭ شىڭىنا دەيىن ءۇي سالىپ جاتقان پەندەلەرگە اسپانداعى التىن وردادان قاراپ، قارق- قارق كۇلىپ تۇرعان سياقتى.
