جاركەنتتەگى ەسكى اباقتىنىڭ قۇپيا سىرى كوپ
سونىڭ ءبىرى تاريحى قاتپار- قاتپار جاركەنت قالاسىندا بار. قالاعا كىرە بەرىستەگى جارعا جاقىن تۇسىندا ورنالاسقان، سان قىرلى سىندى بۇككەن ەسكى تۇرمە ءالى كۇنگە ساقتاۋلى تۇر.
جالپى، ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىنا قونىس تەپكەن ەجەلگى جاركەنت شاھارىنىڭ شەجىرەسى تىم تەرەڭنەن باستاۋ الاتىنى كوپشىلىككە ءمالىم.
ⅩⅨ عاسىردىڭ سوڭىنا تامان ەشبىر شەگەسىز تۇرعىزىلىپ، ەرەكشە ساۋلەتىمەن ەلدى تامساندىرعان ءۋالىباي مەشىتى، ۇشار باسى كوككە شانشىلعان ورىس شىركەۋى، اۋىزەكى تىلدە «تۋركۆو» اتالىپ كەتكەن قىزىل كىرپىشتى باراك ىسپەتتى عيماراتتار شاعىن اۋدانى، كەڭەس وكىمەتى العاش ورناعانداعى «ريەۆكوم» ءۇيى، بۇگىندە كوركەمسۋرەت گالەرەياسىنا اينالعان اعاشتان قيۋلاستىرىپ قالانعان نىسان، كەڭەستىك كەزەڭدە كينوتەاتر بولعان تاتار مەشىتى، ۇزاق جىلدار بويى پەدۋچيليشەنىڭ وقۋ كورپۋسى رەتىندە پايدالانىلعان اۋماعى ات شاپتىرىم ەڭسەلى ۇيلەر، قالانىڭ قاق ورتاسىنداعى ەسىك- تەرەزەسى شىعىستىق ستيلمەن جاسالعان ەكى قاباتتى قونىس...
تىزبەلەي بەرسەڭ، تولىپ جاتىر. وسىلاردىڭ اراسىندا ايرىقشا كوزگە تۇسەتىنى - جاركەنت اباقتىسى. ول شاھاردىڭ باتىسىنداعى ەڭ شەتكى بۇرىنعى قىزىل اسكەر، قازىرگى «جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ» باتىرى ەربول سىپاتايەۆتىڭ اتىنداعى كوشەدە ورنالاسقان. جۋان- جۋان بورەنەلەردەن قيۋلاستىرىپ جاسالعان الىپ عيمارات الىستان قاراۋىتىپ بىردەن كوزگە شالىنادى. ۇڭىرەيگەن ەسىك- تەرەزەلەرى اپاننىڭ اۋىزىنداي. ەرىكسىز ۇرەيىڭدى ۇشىرادى. شاتىرى جوق. اينالاسى - ەرتەرەكتە قۇيىلعان كوك كىرپىشتەن قالانعان دۋال. وسىناۋ ەسكى عيمارات ءالى كۇنگە دەيىن مىزعىماي تۇر.
تۇرمەنىڭ سالىنعان كەزى تۋرالى ناقتى قۇجاتتى تاپپادىق. دەگەنمەن، «جاركەنت مەشىتى» ساۋلەت- كوركەمونەر مۋزەيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ءابدىمۇرات ءابدىقادىر ۇلى رايەۆ ەسكى اباقتى تۋرالى اقپاراتتار ءبولىستى.
«بىزدەگى كوپكە ايگىلى ءۋالىباي مەشىتىنىڭ قۇرىلىسى 1887 باستالىپ، 1892 -جىلى سالىنىپ ءبىتىپتى. ال بۇل تۇرمە ودان ونشاقتى جىل بۇرىن تۇرعىزىلعان كورىنەدى. ول كەزدە تۇرمە پاتشالىق رەسەي اسكەرىنىڭ كازارماسى رەتىندە سالىنعان ەكەن. مۇنى وسى ءوڭىردىڭ بايىرعى تۇرعىنى - مەنىڭ اكەم ءوزىنىڭ اكەسىنەن ەستىگەنى بويىنشا جەتكىزىپ وتىر. بابامىز سول تۇستا عۇمىر كەشكەن ەكەن. اۋقاتتى ءارى باتىر ادام بولعان. ول كىسى اۋلەتىمەن مەكەن ەتكەن اجەپتەۋىر ۇلكەن اۋماق ءالى كۇنگە دەيىن ەل اۋزىندا «رايدىڭ سايى» دەپ اتالادى وتارشىلدارعا قارسى شىققانى ءۇشىن بابامىزدى وسى اباقتىعا قاماپ، كەيىننەن اتۋ جازاسىنا كەسكەن»، - دەيدى ول.
راسىندا العاش پاتشا اسكەرىنىڭ كازارماسى بولعان، كەيىننەن تۇرمەگە اينالعان بۇل عيماراتتا قانشاما قان توگىلگەن. تۇرمە بولعان سوڭ بۇندا قورلىق كورسەتۋ، ازاپتاۋ، ءتىپتى اتۋ دا ورىن الاتىنى زاڭدى عوي. سوندىقتان بولسا كەرەك، جاركەنتتە وسى ەسكى اباقتىمەن بايلانىستىرىلاتىن جانتۇرشىگەرلىك اڭگىمەلەر جۇرتشىلىق اراسىندا جەتىپ- ارتىلادى.
ايتا كەتەرلىگى، جاركەنتىڭ كىرە بەرىسىندەگى وسەك وزەنىنىڭ جارقاباعى - بۇل تۇرمەدەن 500-600 مەتردەي جەردە. كونەكوزدەر اڭگىمەسىنە سەنسەك، كەزىندە اباقتىنىڭ استىنان سول جارعا قاراي اپاراتىن جەراستى جولى بولعان ەكەن. كەڭدىگى - ءبىر اربا سياتىنداي. ءولىم جازاسىنا كەسىلگەن تۇتقىنداردى سول جولمەنەن اپارىپ، اتاتىن كورىنەدى. ال مۇردەلەرىن ارسا- ارسا جارلاردىڭ اراسىنا تاستاپ، بەتىن جاردىڭ قۇلاعالى تۇرعان توپىراعىمەن بۇركەي سالادى. بۇل دا سول جۇرت اۋزىنداعى اڭگىمە بولعانىمەن، وسىعان قاتىستى ايتىلعان نەبىر كەلەڭسىزدىكتەر دە بارشىلىق. ماسەلەن، وتكەن عاسىردىڭ سەكسەن- توقسانىنشى جىلدارى ءدال سول جارقاباقتىڭ تۇبىنەن اۋماعى اجەپتاۋىر باسسەين جاسالىپ، ىستىق كۇندە سالقىنداعىسى كەلگەندەر شولپ- شولپ شومىلىپ، مارە- سارە بوپ جاتاتىن. جاعاجايىندا جانىنا راحات ىزدەيتىندەردىڭ قاراسى دا كوپ بولعان. الايدا، جىل سايىن جازعى ماۋسىمدا ءتۇرلى سەبەپپەن ادامدار سوندا سۋعا كەتىپ، كوز جۇماتىن.
«ءاي، بۇل تەگىن ەمەس، ادام قانى كوپ توگىلگەن جەر عوي...» دەيتىن سوندا ىرىمشىل حالىق. كونەكوز قاريالاردىڭ ايتىپ وتىرعانىن دا اڭداماۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. ويتكەنى، مۇنداي قورقىنىشتى قۇبىلىس توقتاماي، قايتا- قايتا قايتالانا بەرگەن سوڭ با، اقىرى جەرگىلىكتى بيلىك الگى جۇرت شومىلىپ جۇرگەن باسسەيىندى جاۋاپ تاستادى. سول تۇرمە ورنالاسقان تاراپتا تەمىردەن ءتۇيىن ءتۇيىپ، اعاشتان ويۋ- ورنەك وياتىن اسقان شەبەر تۇراتىن. بىردە از عانا ۋاقىتتا اۋلاسىنا اعاشتان گۇلدەندىرىپ تۇرىپ كەرەمەت جازدىق شايحانا جاسادى. عاجاپ شايحاناعا ارى- بەرى وتكەن جۇرت قىزىعاتىن. ءبىراق، كوپ ۇزاماي سول كىسىگە كەنەتتەن ءبىر كەسەل جابىسىپ، وڭ جاق اياق- قولى جانسىزدانىپ قالدى. بالا- شاعاسىنىڭ اپارماعان اۋرۋحاناسى قالمادى. ودان سوڭ باقسى- بالگەرگە، ەمشى- تاۋىپتەرگە تاسىمالداپ، تابانىنان تاۋسىلدى.
ءسويتىپ جۇرگەندە ءبىر كۇنى بالاسىنىڭ الگى كوزدىڭ جاۋىن الاتىن كورنەكتى شايحانانىڭ بىت- شىتىن شىعارىپ بۇزىپ تاستاعانىنا كۋا بولدىق. قانشالىقتى راس ەكەنىن قايدام، ءبىراق بۇنىڭ سەبەبىن بىرەۋلەر «الگى ەسكى تۇرمەنىڭ قيراعان تاقتايلارىن وسى شايحانانىڭ قۇرىلىسىنا جاراتقان ەكەن» دەگەنىن دە ەستىگەنبىز. وسىنداي وقيعالاردان كەيىن الگى ەسكى تۇرمەگە كوز تىگەتىندەر تىيىلدى.
وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى- جەتپىسىنشى جىلدارى بۇل عيمارات پانفيلوۆ پەداگوگيكالىق ۋچيليشەسىنىڭ جاتاقحاناسى بولعان. سول كەزدە وسىندا تۇرعان ستۋدەنتتەر ءتۇن ورتاسىندا الدەقانداي ەلەستەر پايدا بولاتىنىن، ادامداردىڭ قينالۋ، ازاپتانۋ كەزىندەگى ءتۇرلى دىبىستارى ەستىلەتىنىن ايتادى ەكەن. كەيىننەن جاتاقحانا ول جاقتان كوشىرىلدى. ءبىراق، ەسكى اباقتى جونىندەگى اڭىزعا بەرگىسىز الىپ- قاشپا اڭگىمە اۋىق- اۋىق ايتىلىپ جاتاتىن. ءالى ەسىمىزدە، وقۋشى كەزىمىزدە «اتاقتى ريەۆوليۋتسيونەر توقاش بوكين وسىندا ازاپ شەككەن» دەگەن دەرەكتى ەستىگەنبىز. وسى تۇرمەنى سالۋعا ۇيتقى بولعان ورىس كوپەسىنىڭ ءوزى كەيىننەن ءىستى بولىپ، وسىندا قامالعان دەگەن دە اڭگىمەنى دە قۇلاعىمىز شالعان.
كەيىنىرەك جازۋشى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلىنىڭ «جاۋ جاعادان العاندا» اتتى رومانىنان تام- تۇمداپ بولسا دا وسى تۇرمە تۋرالى دەرەكتەردى كەزىكتىرگەن. تاعى ءبىر جاركەنتتىك قالامگەر تۇرسىنعازى الپەيىسوۆتىڭ «جوڭعاردىڭ سوڭعى قاشقىنى» دەگەن كىتابىنا دا ارقاۋ بولعانىن اڭعاردىق. بۇلار - ارينە، كوركەم شىعارمادا كەيىپتەلگەن كورىنىستەر. ال شىن مانىندەگى ناقتى دەرەكتەردى ازىرگە كەزدەستىرە المادىق. دەگەنمەن، سىرتقى سۇسىمەن سەسكەنتىپ، ءبىر كورگەندە- اق بىردەن سەلك ەتكىزەر بۇل عيماراتتىڭ تالاي- تالاي سۇمدىق سىردى بۇگىپ تۇرعانىنا ەش كۇمان جوق.
قازىر بۇل عيمارات وتىز جىلدان بەرى يەسىز تۇر. ىشىنە كىرۋگە ەشكىمنىڭ دە جۇرەگى داۋالامايتىن سياقتى. رەسمي تۇردە مەملەكەتتىك قورعاۋعا الىنعان- الىنباعانى دا بەلگىسىز. ءوز- وزىنەن كۇننەن- كۇنگە توزىپ بارا جاتقانى دا انىق اڭعارىلادى. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ سۇراپىل كۇندەرىندە نەمىس- فاشيست باسقىنشىلارى بەلارۋسسيانىڭ حاتىن دەگەن دەريەۆنياسىن تىپ- تيپىل ەتىپ تالقانداپ، تۇرعىنداردان ءتىرى پەندە قالدىرماي قىرىپ تاستاعان ەكەن. كەيىن بەلارۋستار بۇل جەردى سول قيراعان قالپىندا قالدىرىپ، اسپان استىنداعى قارالى مۋزەي رەتىندە ساقتاپ قويىپتى. ءوزىمىزدىڭ استانا ماڭىنداعى «الجير» لاگەرى دە وسى تاقىلەتتەس مۇراجايعا اينالعان. ءومىر تولقىنىندا تالاي- تالاي تاۋقىمەتتى تاعدىرعا كۋا بولعان جاركەنتتەگى وسىناۋ قاسىرەتتى عيماراتتى دا تاريحي قالپىنا كەلتىرىپ، بۇگىنگى ۇرپاق وتكەننەن تاعىلىم الىپ، ءتاۋبا ەتەتىن ورىنعا اينالدىرعاندا دۇرىس بولار ەدى.
اۆتور: نۇرادىل بەگىمبەت
