الىبەك اسقاروۆ. ادەبيەت الەمىنىڭ ازىلدەرى

سوڭىنان ۇيگە قايتىپ كەلە جاتقان كەزدە بۇجىر بەت، ماساڭداۋ ءبىر جىگىت اقىنعا ءتيىسىپ، كورگەنسىزدەۋ ءبىر سۇراق قويىپتى:

- اسەكە، ءسىز اجالدان قورىقپايسىز با، سوڭعى كەزدە اۋىرعىشتاپ ءجۇر دەپ ەستيمىن؟ - دەيدى ءتىلىن شايناپ ءمۇلايىمسىپ.

سوندا اسەكەڭ بار دەنەسىمەن بۇرىلىپ، الگى سۇراق قويعان جىگىتتىڭ بەتىنە باجىرايا قاراپتى دا:

- شىراعىم، ىرىگەن اۋىزدان شىرىگەن ءسوز شىعادى. شىرىگەن ءسوزدى بىرەۋ ماستىقپەن ايتادى، بىرەۋ قاستىقپەن ايتادى. قاستىقپەن ايتقانداردىڭ سەن سەكىلدى بەتىنىڭ بۇجىرى، ءىشىنىڭ قىجىلى، اراق پەن شاراپتىڭ قىزۋى بولادى، - دەپتى.

* * *

ءوزىنىڭ ساتيرالىق، يۋمورلىق شىعارمالارىمەن تانىلعان اقىن دۇيسەنبەك ەركىنبەكوۆ (1905- 1961) بىردە تاڭەرتەڭ جۇمىسقا بۇلقان-تالقان اشۋلانىپ كەلىپتى.

- كەشە گازەتتەن ءبىر جاماننىڭ ماقالاسىن وقىپ، ءتۇنى بويى ىستىعىم كوتەرىلىپ، قانىم تاسىپ شىقتى، - دەپتى گۇجىلدەپ.

- دۇيسەكە، سونشالىقتى نە ءبۇلىنىپ قالدى؟ - دەيدى قىزمەتتەستەرى بايەك بولىپ.

سوندا دۇيسەنبەك:

- وسى قازاققا تاڭىم بار. ابايدى كىلەڭ ورىستاردان ۇيرەندى دەيدى. ابايدان دا ءبىر ورىس ۇيرەنىپ ەدى دەسە اۋىزدارى قيسايىپ كەتە مە! - دەگەن ەكەن.

* * *

كورنەكتى اۋدارماشى، فرانتسۋز ادەبيەتىنىڭ تاماشا بىلگىرى، بالزاكتىڭ، موپاسساننىڭ بىرنەشە شىعارمالارىن قازاق تىلىندە «سويلەتكەن» حاسەن وزدەنبايەۆ 80 جاسقا تولىپ، استانالىق ءبىر رەستوراندا ۇلكەن توي جاساپتى. حاسەكەڭ سەكسەنگە كەلسە دە توماعالى بۇركىتتەي سىر بەرمەگەن، ءتۇزۋ ءجۇرىپ، تىك وتىراتىن، شاشىنا قىلاۋ تۇسپەگەن كەلبەتتى كىسى ەكەن. ءسوز كەزەگى تيگەندە، ول كىسىگە اقىن سىرباي ماۋلەنوۆ بىلاي دەپ توست كوتەرىپتى:

- وزدەنبايدىڭ حاسەنى،

- جان بىتكەننىڭ اسەمى.

اق تۇسپەگەن شاشىنا،

سەكسەندە دە جاس ءوڭى...

ءتيدى مە الدە، كىم ءبىلسىن،

موپاسساننىڭ اسەرى.

* * *

قازاق پوەزياسىنىڭ ءىرى وكىلىنىڭ ءبىرى عالي ورمانوۆ (1907- 1978) جامبىلعا ءبىراز جىل حاتشىلىق قىزمەت اتقارعان ادام عوي. سول كىسىنىڭ قولجازبالارىنىڭ اراسىندا 1939- 1940 -جىلدارداعى جاكەڭنىڭ كۇندەلىكتى تىرلىگى، ەل-جۇرتپەن قارىم- قاتىناسى، ەرەكشە مىنەزى تۋرالى قۇندى مالىمەتتەر كەزدەسەدى. سونىڭ ءبىر- ەكەۋىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنۋدى ءبىز دە ءجون كورىپ وتىرمىز.

1940 -جىلدىڭ 6 -اقپانى ەكەن. جاكەڭ وكىمەت سالىپ بەرگەن جاڭا ۇيىنە كىرىپ، كوڭىلى شالقىپ، ءبىر توپ مەيماندارمەن كەۋ-كەۋ اڭگىمەلەسىپ وتىرادى. تالشىبىقتاي بۇرالعان قىپشا بەل، كوزى مولدىرەگەن كورىكتى ءبىر جاس كەلىنشەك بۇلارعا قىزمەت قىلىپ جۇرەدى. الگى كەلىنشەككە قاراعىشتاي بەرگەن قارت جاكەڭ سالدەن سوڭ دومبىراسىن قولىنا الىپ، بىلاي دەپ توگىلتىپ جىرلاي جونەلىپتى:

- ولمەيتىن پەندە بولماس جاراتقاندا،

كۇن شىعار، شىر اينالىپ تاڭ اتقاندا.

قانباي ما كوز قۇمارىڭ قۇرالايداي

بۇرىلتىپ قيعاش قاستى قاراتقاندا...

قاتىن دەگەن ەركەكتىڭ باۋىر ەتى،

قىز قۇشاقتاۋ كوڭىلدىڭ عانيبەتى.

ءجونى كەلسە جامبىلدى ەسكەرە ءجۇر،

كەلىنشەكتەن قالعان جوق ءالى نيەتى.

ولەڭىم، ور قويانداي جورتاسىڭ با؟

ءور كوڭىل ولەڭ ايتپاي قورقاسىڭ با؟

تالايدىڭ ەكى كوزىن جاۋدىراتتىڭ،

جيىرما مەن وتىز جاستىڭ ورتاسىندا.

جۇرگەن جاقسى جاقىنمەن ارالاسىپ،

جەڭگە جۇرەر ويناسا جانتالاسىپ.

جەڭگەدەن دە ويناۋعا كەلىن تىنىش،

جاۋلىعىمەن جاتاتىن بەتىن باسىپ...

* * *

جامبىلدىڭ دەنساۋلىعىن باقىلاپ، ۇنەمى قاسىندا جۇرەتىن راقىمجان دوسىمبەكوۆ دەگەن دارىگەرى بار ەكەن. جاكەڭ بىردە سول دارىگەرىنە بىلاي دەپ ولەڭ شىعارىپتى:

- دوكتورىم، وتىر بەرمەن بەلىڭ شەشىپ،

بۇل ءومىر ءار نارسەگە بەرگەن نەسىپ.

ايمالاپ قيعاش قاستى قۇشام با دەپ،

الاڭداپ بارا جاتىر كۇنىم كوشىپ.. .

اكەلسەڭ ماعان ارناپ قاتىن تاۋىپ،

سۇيگەنىڭە كەلەرسىڭ اتپەن شاۋىپ.

ۇرعاشىنى كورگەندە باس اينالىپ،

ەستەن تانىپ كەتەمىن اۋىق- اۋىق.

* * *

مەديتسينا عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ كور- رەسپوندەنت- مۇشەسى، پروفەسسور، قازاق جاستارىنا تاربيەلىك ءمانى زور «قىرىق سۇراق» كىتابىن جازعان ايگىلى عالىم- دارىگەر يشانباي قاراقۇلوۆ (1909- 1992) ءازىل مەن قالجىڭعا كەلگەندە الدىنا جان سال- مايتىن وتكىر، تىلگە دە شەشەن كىسى بولعان ەكەن. يشەكەڭ جەتپىستىڭ تورىنە شىققان شاعىندا، بىردە تاياعىن تىقىلداتىپ الماتىنىڭ كوشەسىن قىدىرىپ ءجۇرىپ، قىزىقتاپ «مۇحيت» دۇكەنىنە كىرىپ كەتەدى. زاماننىڭ كەڭ كەزى عوي، ءبىر بۇرىشتا سۋعا تولى بوشكەلەردى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن ءتىزىپ قويىپ، ىشىندە ءجۇزىپ جۇرگەن بالىقتاردى وجاۋمەن ءسۇزىپ، ءتىرى كۇيىندە شورشىتىپ ساتىپ جاتا- دى. كەزەك تە كوپ ەمەس ەكەن، يشەكەڭ دە قاتارعا تۇرا قالادى. كەزەگى كەلگەن كەزدە بوشكەدە ءجۇزىپ جۇرگەن بالىقتاردى شۇقىپ كورسەتىپ:

- ديەۆۋشكا، سكاجيتە، پوجالۋيستا، ۋ ۆاس ەتي رىبى سۆەجيە؟ - دەپ سۇراپتى.

ساتۋشى قىزدىڭ باسىنا قان شاپشىپ، كوزى اتىز- داي اينالىپ، شامدانىپ قالادى.

- ۆى چتو، ستاريك، نە ۆيديتە چتو لي، وني جە جي- ۆىە؟ - دەيدى شاپتىعىپ.

سوندا يشەكەڭ كەلىسپەگەندەي باسىن شايقاپ، سابىرمەن:

- نۋ ي چتو جە؟ ۋ مەنيا دوما ستارۋحا ەست.. . ونا توجە جيۆايا، نو دالەكو نە سۆەجايا، - دەپتى دە، كە- زەكتە تۇرعان جۇرتتى قىران- توپان كۇلكىگە باتىرىپ، دۇكەننەن شىعىپ جونەلىپتى.

* * *

ۇلى وتان سوعىسىندا ەرلىكپەن قازا تاپقان اقيىق اقىن ابدوللا جۇماعالييەۆ (1915- 1942) 1939 -جىلى قىزىلوردا قالاسىنا جۇمىسقا بارا- دى. پاتەر تابىلعانشا العاشقى بىرەر كۇن مەيمان- حانادا جاتادى. بىردە تاڭەرتەڭ ويانا كەلسە، - مەي- مانحانا اكىمشىلىگى بۇدان سۇراماي تۇندە ۇستىنە ءبىر ادامدى كىرگىزىپ جىبەرىپتى.. . كورشى كەرەۋەتتە بوتەن بىرەۋدىڭ پىس- پىس ۇيىقتاپ جاتقانىن كورەدى. اب- دوللا اتىپ تۇرىپ، الگى جىگىتتىڭ كورپەسىن جۇلىپ الىپتى دا:

- ءاي، ۇيقىشى، ءومىر دەگەن نە؟ - دەپ ايقايلاي سۇراق قويىپتى. انا جىگىت نە بولعانىن تۇسىنبەي، ءتىلى كۇرمەلىپ، كوزى جىپىلىقتاپ، بۇرىسە تۇسەدى.

سوندا ابدوللا كورپەنى بىلاي سەرپىپ تاستاپ، شا- بىتتانا قولىن سىلتەپ:

- ءومىر دەگەن ورەلى شىڭ، ادام دەگەن تاسباقا.. . سول شىڭعا قاراي جانتالاسا ورلەيدى جۇرت قىرقىسىپ، ءبارىبىر جەتە المايدى تىرمىسىپ.. . سولاي، قاراعىم، ەندەشە بار ما اراعىڭ؟ - دەگەن ەكەن.

* * *

كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى، دارىندى ادەبيەت زەرتتەۋشىسى، اكادەميك مالىك عابدۋللين (1915- 1973) جينالىستاردا، عىلىمي كەڭەستەردە وتىرعان كەزدە ولەڭمەن حات جازعاندى ۇناتادى ەكەن.. . 1971 -جىلى بولاشاق كلاسسيك جازۋشى مۇحتار ماعاۋين عىلىم اكادەمياسىنا اعا عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ قابىلدانادى.

ول كەز مۇحاڭنىڭ ساقال- مۇرت قويىپ، بوي تۇزەپ جۇرگەن داۋرەنى ەكەن، ونىڭ بۇل ساقال- مۇرتى مالىككە ۇناي قويمايدى. «ءاي، مۇحتار، ساپسيتپاي الىپ تاستاساڭشى»، - دەپ ءبىر رەت ەسكەرتسە كەرەك، ءبىراق وعان مۇحاڭ كونبەپتى. كەزەكتى ءبىر عىلىمي كەڭەستە وتىرعان كەزدە ماكەڭ ساقالدى ىنىسىنە مىناداي ءبىر ولەڭ جازىپ جىبەرىپتى:

«ماعاۋين مۇحتارعا!

ساقالىڭ مەن مۇرتىڭدى

جىل بويىنا ءوسىردىڭ،

تاڭداندىرىپ قىزداردى،

سۇلۋلانىپ كوسىلدىڭ.

ادەمى بۇل جىگىت دەپ،

«ستارشييگە»* وتكىزدىك،

ناعىز عالىم ءىنىم دەپ،

ماقساتىڭا جەتكىزدىك.

ولاي بولسا، باۋىرىم،

الىپ تاستا ساقالدى.

رازى بولسىن اۋىلىڭ،

شىعارتپا جامان ماقالدى.

جاڭا جىلدا تىلەگىم

شارىقتا عىلىم ورىنە،

ەڭبەگىڭمەن ەلىڭە

كورىنە بەر، كورىنە!»

سىيلى اعاسىنىڭ وسى ءبىر ولەڭىنەن كەيىن مۇحاڭ امالسىز شاشتارازعا بارىپ، ساقالىن سول كۇنى العىزىپ تاستاپتى.

* * *

جينالىستاردا شەشەندەردىڭ سوزدەرىن قۇلاعىمەن عانا تىڭداپ، كوزىن استە كوتەرمەي، ۇنەمى قويىن داپتەرىنە بىردەڭە شۇقىلاپ جازىپ وتىراتىن مالىك عابدۋللين بىردە جازۋشى مۇحتار ماعاۋينگە تاعى ءبىر تىلدەي حات جولداپ جىبەرىپتى:

«مۇحتارجان، سەن شىنايى عالىم ەدىڭ،

حالقىڭا ەڭبەگىڭمەن ءمالىم ەدىڭ.

كەلەسى بەيسەنبىدە ءبىر حاباردى جاسار دەپ،

كەلەدى ساعان قولقا سالعىم مەنىڭ.

بۇعان قالاي قارايسىڭ؟

داي كەلىسىم!»

ماكەڭنىڭ بۇل حاتىنىڭ ءمانىسى - كەلەسى بەيسەنبىدە كونە ادەبيەت جونىنەن ءبىر بايانداما جاساپ بەرسەڭشى دەپ ءىنىسى مۇحتارعا ءوتىنىش جاساعان ەكەن.

* * *

وقىرمان قاۋىمعا «قاجىمۇقان» كىتابىمەن جاقسى تانىس جازۋشى قالماقان ءابدىقادىروۆ (1903- 1964) وزبەك تاعامدارىن جاساۋعا كەلگەندە، الدىنا جان سالمايتىن شەبەر بولىپتى. كوركەم ادەبيەت باسپاسىندا ىستەپ جۇرگەن كەزىندە ول كىسى بىردە اقىن ءىنىسى سىرباي ماۋلەنوۆتى ۇيىنە قوناققا شاقىرادى:

- جەڭەشەڭ ۇيدە جوق ەدى... سەنىڭ تالانتىڭا ءتانتى بوپ جۇرگەن اعاڭ ەدىم، ۇيگە بارايىق، ساعان ءوز قولىمنان دامدەپ اس ىستەپ بەرەيىن، - دەيدى.

سىرباي «اس ىستەيمىن دەگەنى نەسى ەكەن؟» - دەپ ءبىر ويلايدى دا، سوڭىنان ەرىپ، قالەكەڭنىڭ ۇيىنە بارادى.

- سەن كىتاپ قاراي تۇر، مەن اس ىستەپ، پالاۋ باسا قويايىن، - دەپ، قالماقان اس ۇيگە شىعىپ كەتەدى.

ارادا ءبىر ساعاتتاي ۋاقىت وتكەندە:

- قالەكە، پالاۋ قايدا؟ - دەيدى قارنى اشا باستاعان سىرباي.

- پالاۋدى باپتاپ جاتىرمىن، كۇتە تۇر، - دەيدى قالەكەڭ اس ۇيدەن داۋىستاپ.

ارادا تاعى ءبىر ساعات وتەدى. سىرباي تىقىرشىپ، قارنىن سيپاپ:

- پالاۋ نە بولدى، قالەكە؟ - دەيدى.

- باپتاپ جاتىرمىن... ازدان سوڭ ءازىر بولادى، - دەيدى قالەكەڭ.

سىرباي تاعى دا ءبىر ساعاتتاي كۇتەدى. پالاۋ كەلمەيدى.

- قالەكە، پالاۋىڭىزعا نە بولدى؟ - دەيدى سىرباي شىدامسىزدانىپ، اس ۇيگە قاراي جاقىنداپ.

- ناعىز بابىنا ەندى كەلەيىن دەدى... ءسال كۇتە تۇر! - دەيدى قالەكەن بۇلك ەتپەي. ءۇش ساعات بويى كۇتتىرگەن پالاۋدىڭ مۇنداي «قورلىعىنا» توزە ال- ماعان سىرباي سول جەردە:

- قازاننان اس تۇسكەنشە، ءسىزدىڭ پالاۋ پىسكەنشە، شىدار ەدىم مەن پاقىر، اتتەڭ، سوعان ءىش كونسە، - دەپتى دە امالى قۇرىپ، سىلق ەتىپ وتىرا كەتىپتى.

* * *

اقىن جاقان سىزدىقوۆ (1901- 1977) پەن جازۋشى عابدول سلانوۆ (1911- 1969) ەكەۋى بىردە، قار ەرىپ، كوكتەم شىعىپ جاتقان لايساڭ مەزگىلدە كوشەدە كەزدەسىپ قالىپ، ءبىراز جەرگە دەيىن بىرگە بارىپتى. جاقان دوپشا دومالانعان شاعىن دەنەلى، كىشكەنتاي كىسى ەكەن. جول بويى ولەڭدەرىن وقىپ، عابدولدى شارشاتىپ جىبەرسە كەرەك. قوشتاسار شاقتا عابدول:

- جاقا، وسى ءسىز ىلعي دا جۇرتتى سىناپ ولەڭ شىعاراسىز. بۇل جولى مەن سىزگە ولەڭ شىعاردىم، - دەيدى.

- ءيا، وقى ەندەشە! - دەپ جاقان جاقىنداي تۇسەدى.

سوندا عابدول بىلاي دەگەن ەكەن:

- باسىپ باتپاق- بالشىقتى،

شاشىراتىپ شالشىقتى،

بازار جاققا بارۋعا،

ۇيدەن شيدەي شال شىقتى.

جول بويى وقىپ ولەڭىن

قۇلاعىمدى سارسىتتى.

* * *

باياعىدا قىزىلوردادا ايگىلى نارتاي بەكەجانوۆتىڭ جاقىن دوسى الىبەك بايكەنوۆ (1889- 1944) دەگەن حالىق اقىنى بولعان ەدى. تىلگە شەشەن، ولەڭدى تابان استىندا سۋىرىپ سالاتىن الەكەڭدى وبلىس باسشىلارى ۇلكەندى- كىشىلى جيىن- تويلارعا شاقىرىپ، ءسوز سويلەتىپ، جۇرتتىڭ كوڭىلىن ءبىر كوتەرتىپ الادى ەكەن. بىردە قالادا بولاتىن سونداي ءبىر جينالىسقا شاقىرتىپ، باستىقتار قولقا سالعان كەزدە اقىن توسەك تارتىپ، قاتتى اۋىرىپ جاتادى. اۋىرىپ جاتسا دا شابارمان جىگىتتەن باستىققا مىنانداي ءبىر حات ۇستاتىپ جىبەرىپتى:

«داڭقىم تانىس وزىڭە،

مەنىڭ اتىم الىبەك...

ريزا بولىپ سوزىمە

قول سوققان ەل «پالى!»دەپ.

جينالىسقا بارۋعا

الىبەكتىڭ ءالى جوق.

ۇيدەن شىقپاي جاتىرمىن،

تاۋىق بولىپ... تارى جەپ».

* * *

حالقىمىزعا اتى ءماشھۇر ايگىلى اتبەگى، ۇزاق جىل ەل باسقارعان ارداگەر، شەجىرە اقساقال، سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى بوشاي كىتاپبايەۆ تاياعىن تىقىلداتىپ بىردە الماتىنىڭ كوشەسىندە كەلە جاتسا، الدىنان ادەبيەت سىنشىسى، تالانتتى جاس عالىم، ءارى كومپوزيتور تۇرسىنجان شاپاي كەزدەسە كەتەدى. امان- ساۋلىقتان سوڭ بوشەكەڭ:

- ءيا، تۇرسىنجان، مىناۋ ومىردە نە جاڭالىق؟ - دەپ سۇرايدى.

- نە جاڭالىق بولۋشى ەدى.. . تىنىشتىق!.. - دەيدى تۇرسىنجان نە ايتارىن بىلمەي.

- قايداعى تىنىشتىق؟ گورباچيەۆ وتستاۆكاعا كەتەيىن دەپ جاتىر ەمەس پە؟ !

- ە، ول كىسى ەرتەڭ عوي.. . ەرتەڭ، سارسەنبى كۇنى كەشكى ساعات 10-دا تەلەديداردان مالىمدەمە بەرەدى دەپ ەستىدىم.

- بۇگىن ەمەس، ەرتەڭ سويلەمەك پە؟

- ەرتەڭ، بوش- اعا، ەرتەڭ دەيدى.. . سوندا بوشەكەڭ:

- ياپىرماي، بۇعان قاراعاندا ميحايل سەرگەيەۆيچ تە سارسەنبىنىڭ ءساتىن كۇتەيىن دەگەن ەكەن عوي، - دەپ تاڭدانا باسىن شايقاپتى.

* * *

قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى ءسابيت مۇقانوۆ (1900- 1973) ۇستەل باسىندا جۇمىس ىستەپ وتىرعان كەزدە دە قاسىنداعى تەلەفوننىڭ قۇلاعىن كوتەرىپ سويلەسە بەرەدى ەكەن. سويلەسىپ وتىرىپ تا جازۋىن جازا بەرەدى ەكەن. سابەڭ وسىلايشا قاۋىرت جۇمىس ىستەپ جاتقان كەزدە، بىردە وعان ايگىلى پارتيزان- جازۋشى قاسىم قايسەنوۆ تەلەفون شالادى. جازۋ جازىپ وتىرعان سابەڭ تەلەفوندى كوتەرىپ، نەمقۇرايدى كوڭىلمەن:

- اللەۋ! - دەيدى.

- اسسالاۋماعالەيكۇم، سابە! - دەيدى قاسىم.

- ۋاليكۇمسالەم! - دەيدى سابەڭ ويىن جازۋىنان اۋدارماعان كۇيى. ودان ارعى اڭگىمە بىلايشا جالعاسادى:

- سابە، بۇل قاسىم ءىنىڭىز عوي.. .

- ە، دۇرىس بولعان ەكەن.

- سابە، وزىڭىزبەن ءبىر ماسەلە جونىندە اقىلداسسام دەپ ەدىم.

- ە، دۇرىس بولعان ەكەن.

- ءوزىڭىز بىلەسىز، مەن سوعىستا وق ءتيىپ، ءبىر كوزدەن ايىرىلىپ كەلدىم عوي.

- ە، دۇرىس بولعان ەكەن.

- سول وق تيگەن كوزىم سوڭعى كەزدە اۋىرىپ، مۇلدەم مازامدى الىپ ءجۇر.. .

- ە، دۇرىس بولعان ەكەن.

- دارىگەرلەرگە كورىنىپ ەدىم، «كوزىڭنىڭ اۋرۋى اسقىنىپ كەتكەن» دەدى.

- ە، دۇرىس بولعان ەكەن.

- «وپەراتسيا جاساپ كوزىڭدى ويىپ الىپ تاستايمىز» دەدى.

- ە، دۇرىس بولعان ەكەن.

- سابەسى- اۋ، كوزىمدى ويىپ الىپ تاستاسا، ونىڭ نەسى دۇرىس دەپ وتىرسىز؟ - دەپ وسى ساتتە قاسىم شامدانعانداي بولىپ، داۋىس كوتەرىپتى. سوندا سابەڭ تۇسىنەن شوشىپ ويانعانداي سەلك ەتىپ:

- اي، قاسىم، «كوزىمدى ويىپ الىپ تاستايدى» دەدىڭ بە؟.. وندا ول دۇرىس بولماعان ەكەن، - دەپتى جالما- جان اقتالىپ.

 

* * *

باياعىدا قىزىلوردا وبكومى اسقار توقماعامبەتوۆ پەن قالماقان ءابدىقادىروۆتى (1903- 1964) شاقىرىپ الىپ، ون كۇن بويى وقىتىپ، ساياسي ساۋاتتارىن جەتىلدىرىپ - دايىنداپ، شوپاندارعا لەكتسيا وقۋعا اتتاندىرىپ قويا بەرەدى.

 

ەكەۋى العاشقى كۇنى- اق ارالدىڭ ارعى شەتىندەگى، يت ارقاسى قيانداعى ءبىر قويشىنىڭ ۇيىنەن ءبىر- اق شىعادى. اتى بەلگىلى اقىن- جازۋشىلار كەلگەن سوڭ قويشى جازعان قويىن سويىپ، ەتىن اسىپ، اراعىن قۇيىپ دەگەندەي، جانى قالماي قۇراق ۇشىپ قوناق ەتەدى. اسەكەڭ ىشىمدىككە جوق ەكەن، ونىڭ ەسەسىن قالەكەڭ قايىرىپ، ءبىراز جەرگە دەيىن بارىپ قالادى عوي.. . سودان ۋداي ماس قالەكەڭ ءتۇن ورتاسىندا ۇيىقتاپ جاتقان جەرىنەن اتىپ تۇرىپ:

- ەي، جاتقاندار،

قۇداي اتقاندار،

ءبۇيتىپ جاتپاڭدار،

مال باسىن ساقتاڭدار! -

دەپ تاقپاقتاپ ايعاي سالىپتى. بالا- شاعا شوشىپ ويانىپ، ءۇي يەلەرى ابىرجىپ قالىسادى. سوندا اسەكەڭ:

- جولداستار، بۇ كىسىگە كوڭىل اۋدارماڭدار، انشەيىن وبكومنىڭ لەكتسياسى ءوتىپ كەتكەن عوي، - دەپ قالەكەندى قايىرا ورنىنا جاتقىزىپتى.

* * *

اقىن سىرباي ماۋلەنوۆ (1922- 1993) بىردە الماتىنىڭ ورتالىق مونشاسىنا بارسا، كوپ ادامنىڭ ىشىنەن ءسابيت مۇقانوۆقا كوزى تۇسەدى. «قوي، سابەڭدى جالاڭاش كورگەنىم ۇيات بولار» دەپ ويلاپ، سىراعاڭ تۇكپىردەگى ءبىر بۇرىشقا بارىپ، تەرىس قاراپ جۋىنا باستايدى. سويتسە سىربايدى سابەڭ دە بايقاپ قالعان ەكەن:

 ءاي، سىرباي، مەنىڭ سەنەن جاسىراتىنداي ەشتەڭەم جوق. جاسىرايىن دەسەم دە تىرجالاڭاشپىن. ودان دا سەن بەرى كەلىپ، ارقامدى ىسىپ بەر، - دەپ ءىنىسىن قاسىنا شاقىرىپ الىپتى.

* * *

قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت- مۇشەسى، كورنەكتى ادەبيەت زەرتتەۋشىسى، پروفەسسور ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ (1911- 1966) بىردە كولەمدى ماقالا جازىپ، ول ماقالاسىندا ءبىر توپ جازۋشىلاردى سىناپ كەتەدى. سول سىنالعانداردىڭ ىشىندە ءوزىنىڭ ۇستازى ءسابيت مۇقانوۆ تا بار ەكەن. سابەڭ ەسماعامبەتتىڭ سىنىن كوڭىلىنە اۋىرلاۋ الىپ، كەلەسى كۇنى وعان تەلەفون شالادى. ءبىر- ءبىرىنىڭ اماندىق- ساۋلىعىن، حال- جايلارىن عانا سۇراپ، ەكەۋى دە «نەگىزگى ماسەلەگە» جولاماي، از- كەم اڭگىمەلەسىپ قالادى. ءسوز اراسىندا ەسماعامبەت:

- ەرتەڭ سەمەي جاققا، اباي اۋدانىنا كومانديروۆكاعا جۇرەيىن دەپ وتىرمىن، - دەيدى.

- اباي اۋدانىنا دەيسىڭ بە؟ وندا مەن ءبىر شارۋا تاپسىرايىن، سونى بىلە كەلشى، - دەيدى سابەڭ.

- ءپالى، سابە، ايتساڭىز بولدى عوي، قاتىرىپ ورىنداپ قايتامىز! - دەيدى ەسماعامبەت.

سوندا سابەڭ:

- ءاي، ەسماعامبەت، ورىنداساڭ سول، ابايدا: «كۇشىك اسىراپ يت ەتتىم، ول بالتىرىمدى قاناتتى. بىرەۋگە مىلتىق ۇيرەتتىم، ول مەرگەن بولدى، مەنى اتتى»، - دەگەن ولەڭ بار ەدى. سول ولەڭدى اباي نە ءۇشىن جازدى ەكەن، سونى بىلە كەلشى، - دەپ تەلەفون ترۋبكاسىن اقىرىن عانا ىلە سالىپتى.

* * *

قىرقىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا اقىن سىرباي ماۋلەنوۆ قوستاناي وبلىستىق گازەتىندە رەداكتوردىڭ ورىنباسارى بولىپ ءبىراز ۋاقىت قىزمەت اتقارادى. باستىعى دەمالىسقا نەمەسە ءبىر جاققا ءىسساپارعا كەت- كەن كەزدە سىرباي ىڭعايىن تاۋىپ، گازەتتىڭ ءبىر بەتىنە تۇتاستاي «ادەبيەت بەتىن» سالىپ جىبەرەدى ەكەن. وسى جايت ءتورت- بەس رەت قايتالانعان سوڭ، مۇنى بايقاپ جۇرگەن وبلىستىڭ ءبىرىنشى باستىعى ساعالباي جانبايەۆ (1904- 1972) سىربايدى وزىنە شاقىرىپ الادى:

- سەن نەگە ءالاۋلايشيناڭا باساسىڭ؟ گازەتتەرىڭ پارتيانىڭ ورگانى، ساياسي گازەت... ال، سەن بولساڭ الاۋلايشينامەن اينالىساسىڭ! - دەپتى ۇرىسىپ.

سىرباي اۋىزشا سوگىس ەستىپ، ۇندەمەي شىعىپ كەتەدى.

ارادا جىلجىپ جىلدار وتەدى.

جانبايەۆ ءبىراز جەردە باسشىلىق قىزمەتتە بولىپ، سوڭىنان ورتالىق كوميتەتتەگى پارتيالىق كوميسسياعا جۇمىسقا اۋىسادى. سول قىزمەتتە جۇرگەن كەزدە بىردە قىرىمعا بارىپ دەم الىپتى. دەمالىپ ءجۇرىپ ءبىر توپ ولەڭ جازىپتى. الماتىعا قايتىپ ورال- عان سوڭ قىرىمدا جازعان الگى ولەڭدەرىن قۇشاقتاپ «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ رەداكتسياسىنا اكەلەدى عوي.

ول كەزدە «جۇلدىزدىڭ» باس رەداكتورى سىرباي ماۋلەنوۆ ەكەن. سىراعاڭ ولەڭدەردى وقىپ كورسە، كوركەمدىك دارەجەسى تومەندەۋ، ناشارلاۋ دۇنيەلەر ەكەن:

- اقساقال، ءبىز مۇنداي ءالاۋلايشينانى باسا المايمىز. ءبىز قوعامدىق- ساياسي جۋرنالمىز، - دەيدى سىرباي.

سوندا جانبايەۆ مىرس ەتىپ كۇلىپ جىبەرىپتى دە، باسىن ءبىر شايقاپ، بولمەدەن ءۇنسىز شىعا جونەلىپتى.

* * *

ايگىلى شاشۋباي اقىن - شاشۋباي قوشقاربايەۆ (1865- 1952) ءانشى، جىرشى، سال- سەرى، كومپوزيتور، ايتىس اقىنى عانا ەمەس، مىڭ بۇرالتىپ بي بيلەي الاتىن، ءجۇز قۇبىلتىپ سيقىر ويىن دا كورسەتە الاتىن، اسەمدەپ اكروباتيكا دا جاساي الاتىن سان قىرلى ونەر يەسى بولعان كىسى ەكەن. ۇلى وتان سوعىسىنان كەيىنگى جىل- دار بولسا كەرەك، سول شاشەكەڭ سىرنايىن ارقالاپ، جاياۋلاتىپ بىردە جولعا شىعادى. ۇلكەن جولدا اندا- ساندا وتكەن ماشينالاردىڭ ءبىر- ەكەۋىنە قول كوتەرسە، الماي، زۋ ەتىپ قاسىنان وتە شىعادى. شاشەكەڭ اقىرى قۋلىققا كوشەدى: قارا جولدىڭ قاق ورتاسىنا توبەسىنەن شانشىلىپ، اياعىن جوعارى كوتەرىپ تۇرا قالىپتى.

- ويباي، اقساقال، سىزگە نە بولدى؟ - دەيدى ما- شيناسىن امالسىز توقتاتىپ، جەرگە تۇسكەن جۇرگىزۋشى.

سوندا شاشەكە الاقانداعى شاڭدى قاعىپ:

- قول كوتەرگەندەرگە سەندەر توقتامايدى ەكەنسىڭدەر. سوسىن، تەگى، شوپىردىڭ ءجونى وسى شىعار دەپ، اياعىمدى كوتەردىم، - دەپ جاۋاپ بەرىپتى.

 * * *

عالي ورمانوۆ ىركىلدەگەن مول دەنەسىمەن جازۋ- شىلار وداعى ۇيىنەن مامىرلاپ باسىپ شىعىپ كەلە جاتسا، قالباڭ قاعىپ شاعىن دەنەلى قاينەكەي جار- ماعامبەتوۆ (1918- 1974) قارسى ۇشىراسا كەتەدى.

 

قاينەكەي:

- اسسالاۋماعالەيكۇم، اقساقالىم! - دەپ ايقايلاي امانداسىپتى.

سوندا عالي:

- ۋالييكۇمسالام، تاپ- تاپالىم! - دەپ وتە بەرىپتى.

 * * *

باياعىدا وتەشقالي اتانبايەۆ دەگەن ۇزاق جىلدار بويى پارتيا، سوۆەت سالاسىندا ۇلكەن قىزمەتتەر ىستەگەن ءبىر كىسى بولىپتى. ءوزى قالجىڭباس، ازىلكەش، ادەبيەت پەن ونەردەن حابارى مول زەردەلى ازامات ەكەن. بويىنداعى بار ءمىنى - شاشى سيرەك، جەلكەسىندەگى كوزگە كورىنىپ تۇراتىن ۇراسى بار، لاقسا كىسى بولسا كەرەك. سول كىسى قاراجات ءمينيسترى بولىپ قىزمەت جاساپ جۇرگەن شاقتا ادەبيەت زەرتتەۋشىسى، بىلگىر عالىم ءىلياس وماروۆ (1912- 1970) مادەنيەت ءمينيسترى ەكەن دە، ازىلدەرى جاراسقان سوڭ ەكەۋى قالجىڭداسىپ ويناي بەرەتىن كورىنەدى.

بىردە ۇكىمەتتىڭ جينالىسىندا وتىرعان كەزدە مينيستر وماروۆ مينيستر اتانبايەۆقا مىناداي «زا- پيسكا» جازىپ جىبەرىپتى:

«شاشىڭ بار كوك تەكەنىڭ قىلشىعىنداي،

جەلكەڭ بار جەسىر ايەل تۇمسىعىنداي،

قىز كورسەڭ اينالاسىڭ ءۇيىرىلىپ،

كەمپىردىڭ ءجىپ يىرگەن ۇرشىعىنداي».

* * *

اقىن نۇتفوللا شاكەنوۆ (1928- 1983) بىردە تاڭەرتەڭ ماڭدايى قۇرىسىپ، جەلكەسى تىرىسىپ، باسى مەڭ- زەڭ توسەكتەن تۇرادى. تۇرعان بويدا:

- بايبىشە، شالىڭدى ولتىرمەيىن دەسەڭ باس جازار بىردەڭە تاپساڭشى! - دەيدى ايەلىنە داۋىستاپ.

- ءۇيباي- اۋ، نۇكەسى- اۋ، ءبىزدىڭ ۇيدە نە تۇرۋشى ەدى، كەشە دوستارىڭمەن ءبارىن سارقىپ قويدىڭدار ەمەس پە! - دەيدى ايەلى الاقانىن جايىپ.

مۇنداي تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولىن ويلاپ، باسى قاتىپ وتىرعان نۇتفوللا:

- ءاي، بايبىشە، كەشە ءۇش سوم بار ەدى عوي سەندە، سونى بەرشى، دۇكەنگە بارىپ باسىمدى جازىپ كەلەيىن، - دەيدى.

ايەلى ازار دا بەزەر بولىپ:

- نۇكەسى- اۋ، ول ءۇش سومعا كەشە نان جاياتىن وقتاۋ الىپ قويىپ ەم، - دەيدى.

سوندا نۇتفوللا:

- سەن دە ءبىر قىزىق ادام ەكەنسىڭ!.. ءوزى اقشا جوقتا ۇيگە مەبەل الىپ.. . - دەپ ايەلىنە نۇكەڭ قاتتى رەنجىپتى.

* * *

جازۋشى عابدول سلانوۆ (1911- 1969) باياعىدا «جۇلدىز» جۋرنالىندا قىزمەت ىستەپتى. بىردە ءبىر جەتىگە وڭتۇستىك جاققا ءىسساپارعا كەتىپ، سول كەتكەننەن مول كەتسە كەرەك. حابار- وشار جوق، ارادا ءبىر جارىم اي وتكەن سوڭ عانا سۇيرەتىلىپ الماتىعا جەتەدى عوي.

- ءيا، عابەكە، قايدا بولدىڭ، قايدان كەلدىڭ، سايرا، كانەكي؟ - دەيدى «جۇلدىزدىڭ» سول كەزدەگى باس رەداكتورى سىرباي ماۋلەنوۆ جوعالعان قىزمەتكەرىن شاقىرىپ الىپ.

- باسەكە، ايىپ مەنەن، - دەيدى عابدول كەشىرىم ءوتىنىپ، - قىزىلقۇمنىڭ قيىر ءبىر شەتىنە شىعىپ كەتىپ... ءبىر قويشىنىڭ ۇيىندە «تويلاڭقىراپ» جىبەرىپپىن. قويشى دا ءبىر اڭقىلداعان ساباز ەكەن، ۋاقىتتىڭ قالاي وتكەنىن اڭعارماي قالىپپىن.

سوندا سىرباي الاقانىن جايىپ، كوككە قاراپ:

- اينالايىن، عابدول،

ايتەۋىر بار بول!

قۇداي تاعالا بۇل عابدولدى

جوعالتپاي تاعى، جار بول! -

دەپ باتا تىلەپ، بولمەسىنەن قۋىپ شىعىپتى.

 

* * *

جازۋشى، اۋدارماشى، ءارى تانىمال جۋرناليست سارباس اقتايەۆتىڭ اكەسى توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا توقسان جاسقا جەتىپ دۇنيە سالىپتى. اكەسى ءتىرى كەزىندە ساكەڭ كوكشەتاۋعا بارعان سايىن قالاعا سوقپاي، الدىمەن اۋدانداعى اكەسىنە بارىپ، سالەم بەرەدى ەكەن. سوسىن اكەلى- بالالى ەكەۋى ءازىل- قالجىڭ ارالاس اڭگىمە- دۇكەن قۇرىپ، وتكەن- كەتكەندى ەسكە الىپ ءبىر جاساپ قالىسادى.

ساكەڭ ەل جاققا ءبىر بارعانىندا توقسانعا تاياپ قالعان، ايتسە دە مىقتىلىق كورسەتىپ، سىر بەرمەي شاپقىلاپ جۇرگەن اكەسىنە:

- مىنا ۇلىڭنىڭ دا ەلۋدىڭ ىشىنە مولىنان ەنگەن جايى بار. اكە، سەن ەندى اقىرىنا دەيىن شىداپ، پەنسياعا شىققانشا مەنى اسىراي تۇر.. . سودان كەيىن پەنسياسىن بەرىپ، وكىمەت ءوزى- اق اسىراي جاتار، - دەپتى ازىلدەپ.

سوندا اقساقال كەڭك- كەڭك كۇلىپتى دە:

- وعان مەن شىدار ەدىم- اۋ. ءبىراق اجال دەگەن باياعى بايانكاماتتىڭ پابەسكەسى سەكىلدى عوي، اي- شايعا قاراماي الا جونەلسە، پەنسياعا جەتكىزبەدى دەپ رەنجىمە، بالام، - دەپ جاۋاپ بەرىپتى.

 

* * *

1958 -جىلدىڭ كوكتەمىندە عابيت مۇسىرەپوۆ ك س ر و جوعارعى سوۆەتىنە دەپۋتاتتىققا كانديدات بولىپ تىركەلەدى دە، قاسىنا اقىن مۇزافار ءالىم- بايدى ەرتىپ، شاعىن ۇشاقپەن ماسكەۋگە ۇشادى. ءبىراق ۇشاقتارى اپاتقا ۇشىرايدى دا، ابىروي بولعاندا، قىزىلقۇمنىڭ شاعىلىنا قۇلاپ، جولاۋشىلار امان قالادى. امان قالعان جولاۋشىلار تورعايداي توزىپ، قۇمدى كەشىپ الدەبىر اۋىلعا جەتەدى. بوي جازىپ، دەم العان سوڭ عابەڭ مەن مۇزاعاڭ اۋىلدىڭ دۇكەنىنە كىرەدى. ء»ىش كيىمىم توزىپ ءجۇر ەدى»، - دەپ، عابەڭ اعاراڭداعان بىردەڭەنى قۇلاشتاپ ولشەپ جاتقان كەزدە، مۇزاعاڭ ونىڭ باعاسىن ءبىلىپ الىپ، ساتۋشىعا اقشاسىن تولەيدى. مۇنى بايقاپ قالعان عابەڭ:

- ءاي، كەدەي (ول كىسى مۇزافاردى ىلعي دا وسىلاي اتايدى ەكەن)، سەن نە ىستەپ جاتىرسىڭ؟ نەمەنە، بايىپ كەتتىڭ بە؟ - دەپتى.

سوندا مۇزاعاڭ:

- ءالى بايي قويعام جوق، عابە. ءبىراق «قازاقتىڭ عابيتىنە دامبال ساتىپ الىپ بەرگەم» دەگەن اتاقتىڭ ءوزى نەگە تۇرادى. سول اتاق ءۇشىن اقشا تولەپ جاتىرمىن، - دەگەن ەكەن.

* * *

اقىن سىرباي ماۋلەنوۆ ۇزاق جىلدار بويى باسشى قىزمەتتەردە بولعان كىسى عوي. سول سىراعاڭ زەينەتكەرلىككە شىققاننان كەيىن، بىردە ءوزىنىڭ جاقسى كورەتىن تالانتتى ءىنىسى ۇلىقبەك ەسداۋلەتتى قاسىنا ەرتىپ، كوشە بويلاپ كەلە جاتسا، قارسى الدىنان قۇرداسى جۇبان مولداعاليەۆ (1920- 1987) ۇشىراسا كەتەدى.

- ءيا، سىرباي، دەنساۋلىعىڭ قالاي؟ - دەيدى جۇباعاڭ امانداسىپ.

- جامان ەمەس.. . ءبىراق وسى سوڭعى كەزدە تىزەم قاقساپ، بولماي ءجۇر، - دەيدى سىراعاڭ دا كۇرداسىنا مۇڭىن شاعىپ.

سوندا جۇبان:

- كەزىندە تالايلارعا تىزەڭدى باتىرعاسىڭ عوي، تەگى.. . تىزەڭ اۋىرسا، سونىڭ اكىسى دا، - دەپتى قالجىڭداپ.

 

adebiportal.kz