مۇستافا شوقايدى ولتىرۋگە كىم تاپسىرىس بەردى؟

مۇستافا شوقاي دا وسىندا ماڭگىلىك تىنشۋ تاپتى... تاريحتان بىلەمىز: مۇستافا شوقاي گرۋزياعا، كەيىن تۇركيا ارقىلى گەرمانياعا، ودان ارى فرانسياعا بارادى.

1941-جىلى 22- ماۋسىمدا، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعان كۇنى پاريجدە تۇتقىندالادى. ءۇش اپتادان سوڭ بەرلينگە جەتكىزىلىپ، وعان تۇركىستان لەگيونىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسالادى. باسقارۋعا ۇسىنىس تاستايدى.

مۇستافا تۇركىستاننىڭ بولاشاعى ءۇشىن گەرمانياداعى وقۋ ورىندارىندا كادرلاردى دايارلاۋدى جانە تۇركىستان شەكاراسىنا جاقىن جەردەن تۇركى تەكتىلەردەن تۇراتىن اسكەري قۇرىلىم جاساقتاۋدى تالاپ ەتەدى.

شوقايدىڭ بۇل تالابىن گيتلەر قابىلدامايدى. كوپ ۇزاماي مۇستافا شوقاي 1941-جىلى 27- جەلتوقساندا بەرلين اۋرۋحاناسىندا جۇمباق جاعدايدا كوز جۇمادى. رەسمي قۇجاتتا ول «قاننىڭ ۋلانۋىنان قايتىس بولدى» دەپ جازىلعان ەكەن.

مۇستافا شوقايدىڭ «تۇركىستان سوۆەتتەردىڭ ۇستەمدىگى استىندا»، «2 تومدىق تاڭدامالىلارى»، «تۇركىستانداعى توڭكەرىس. اقپان ءداۋىرى» اتتى ەڭبەكتەرى بار.

ودان قالدى مۇستافانىڭ كاۆكاز ەلدەرىنىڭ، تۇركيانىڭ جانە باتىس ەۋروپانىڭ گازەتتەرىندە تۇرىك، فرانسۋز، اعىلشىن، نەمىس تىلدەرىندە كوپتەگەن ماقالاسى جاريالانعان. مۇستافانىڭ «ورتا ازياداعى ۇلتتىق قوزعالىس» اتتى ەڭبەگىن مۇقيات وقىپ، زەردەلەگەن ادام قايراتتى كۇرەسكەردىڭ سىن ساداعى باسقا-باسقا ەمەس، ەڭ الدىمەن سول كەزدەگى سوۆەت وداعىنىڭ كوسەمى يوسيف ستالينگە تىكەلەي باعىتتالعانىن باعامداي الادى.

ءسوز جوق، قازاق ارىسى - وتە ءبىلىمدار تۇلعا. ونىڭ ءومىربايان دەرەگىندە «مۇستافا شوقاي ۇلى شوقايەۆ، مۇسىلمان دىنىندە، 1890-جىلى جەلتوقساندا دۇنيەگە كەلگەن قازاقتىڭ ۇلى. تاشكەنت گيمنازياسىن بىتىرگەندىگى جونىندەگى 1910-جىلى 1035№ كامەلەتتىك اتتەستاتپەن سانكت-پەتەربوردىڭ يمپەراتورلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى قاتارىنا الىنىپ، زاڭ فاكۋلتەتىنە تىركەلدى.

وندا تومەندەگى كۋرستاردى تىڭدادى: ريم قۇقىعىنىڭ تاريحى، ريم قۇقىعىنىڭ دوگماسى، ورىس قۇقىعىنىڭ تاريحى، مەملەكەتتىك قۇقىق، شىركەۋ قۇقىعى، پوليتسيا قۇقىعى، ساياسي ەكونوميا، ستاتيستيكا، ازاماتتىق قۇقىق جانە سوت ءوندىرىسى، ساۋدا قۇقىعى جانە سوت ءوندىرىسى، قۇقىق جانە سوت ءوندىرىسى، قارجىلاي قۇقىق، حالىقارالىق قۇقىق، قۇقىق ەنتسيكلوپەدياسى، قۇقىق فيلوسوفياسىنىڭ تاريحى بويىنشا»، - دەپ جازىلعان.

مۇستافا شوقاي تۇركياعا نەگە تابان تىرەمەدى؟ بۇل ەلدە ونىڭ ۇلكەن تۇركىستان تۋرالى يدەياسى قولداۋ تابۋى مۇمكىن ەدى عوي. سوعان قاراماستان، پاريجگە بارىپ تۇراقتادى. مۇنىڭ دا وزىندىك سەبەبى بار سەكىلدى. ويتكەنى ءبىر زاماندا مۇندا گەرتسەننىڭ «كولوكولى» رەسەي پاتشاسىنىڭ زارە-قۇتىن قاشىرىپ تۇرعانى بەلگىلى.

ەميگراتسياداعى مۇستافا شوقايدىڭ سوۆەت وداعىنىڭ سولاقاي ساياساتىن اشكەرەلەگەن ماقالالارى مەن ۇلكەن تۇركىستاندى قايتادان قۇرۋ يدەياسى ستاليننىڭ زارەسىن العانى تۇسىنىكتى.

1925-جىلعى 25- مامىردا يوسيف ستالين «اق جول» جۋرنالى تۋرالى كيركرايكومنىڭ بيۋرو مۇشەلەرىنە جولداعان حاتى بار. حات ەكى پۋنكتتەن تۇرادى.

ەندى قاراڭىز: مۇستافا شوقاي پاريجدە تۇرىپ، ستالين ءۇشىن «سوۆەت وداعىنىڭ ءيت-تەرىسىن باسىنا قاپتاپ» جاتىر. بەرلينگە كەلىپ، تۇركىستان لەگيونىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىم جاسايدى.

«يناچە پوبەدا چوكايەۆىح موجەت ستات ۆ كيرگيزيي نەيزبەجنىم. ا ەتو راۆنياەتسيا يدەولوگيچەسكومۋ ي پوليتيچەسكومۋ كراحۋ كوممۋنيزما ۆ كيرگيزيي»، - دەپ 1925-جىلى مۇستافاعا ازۋ ءتىسىن بىلەپ جۇرگەن ادام مۇستافا شوقايدىڭ ساياسي كۇش العانىن قالاي ما؟!.

البەتتە، قالامايدى. قانداي جول بار؟ «نەت چەلوۆەكا - نەت پروبلەم» دەگەن ءسوزدى ايتقان ستالين ەمەس پە؟ تروتسييدىڭ اجالى نەدەن بولدى؟ مۇستافانىڭ اجالى قايدان كەلدى؟ تاريحي پاراللەليزم ەكى تاپسىرىستىڭ دا اۆتورى ءبىر ادام ەكەنىن ايعاقتاپ تۇرعان جوق پا؟!.

نۇرتورە ءجۇسىپ

«ايقىن»

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى