بەلسەندى جىگىتتەر ارنايى «شاحانوۆتى قورعايتىن توپ» قۇرادى - م. شاحانوۆتىڭ ءومىرى جايلى ەسسەدەن

ايتا كەتۋ كەرەك، بۇل ەسسەنىڭ اۆتورى قۇديار ءبىلال سوڭعى ون جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى مۇحاڭمەن بىرگە « جالىن» جۋرنالىندا قىزمەت ىستەپ كەلە جاتقان جۋرناليست، جازۋشى.

ءشاي ۇستىندەگى اڭگىمە-123

جەلتوقسان كوتەرىلىسى كەزىندە قانشا ادامنىڭ كوز جۇمعاندىعى تۋرالى ءارقيلى دەرەكتەر ايتىلادى. رەسمي دەرەك بويىنشا - ەكى ادام. راس، بۇعان تاعى ءبىر ادام قوساقتالىپ جۇرەدى. الايدا دۇنيەدەن وزعان ءۇشىنشى ادامنىڭ قىلمىستى وقيعانىڭ قۇربانى بولعاندىعىن كەزىندە كوميسسيا مۇشەلەرى دالەلدەگەن.

دەگەنمەن بۇگىندە سول قىلمىسى ءۇشىن سوتتى بولعان ادام ەسىمى دە جەلتوقسان قاھارمانى رەتىندە دارىپتەلۋمەن كەلەدى. ول دا ءجون شىعار. قانشا دەگەنمەن ادام ولتىرگەنى ءۇشىن ءولىم جازاسىنا كەسىلۋىنە جەلتوقسان ءدۇمپۋىنىڭ اسەرى بولعاندىعى كۇمانسىز. ونىڭ ۇستىنە ونىڭ ادام ولتىرگەن ۋاقىتى ايگىلى وقيعا وتكەن كەزەڭگە ءدال كەلەدى ءدا. سونى قوسا ەسەپتەگەندە جەلتوقسان كوتەرىلىسى قۇرباندارىن ءۇش ادامعا جەتكىزۋگە بولادى.

الايدا كوميسسياعا كەلىپ تۇسكەن اقپاراتتاردىڭ بىرىندە «سەگىز اسكەري ادام كوز جۇمدى» دەلىنسە، جەكەلەگەن ادامدار وزدەرىنىڭ ادام ولىمىنە كۋا بولعاندىقتارىن ايتىپ، كوميسسياعا جازباشا تۇسىنىك بەرگەن. ايتسە دە ولاردىڭ قاي-قايسىسى دا سول اشىلماعان قالپى قالعان. ونىڭ ۇستىنە «جەلتوقسان كوتەرىلىسى كەزىندە مەنىڭ بالام كوز جۇمىپ ەدى» دەپ كوميسسياعا شاعىم ايتقان دا ەشكىم بولماعان. ولاردىڭ نەگە ءۇنسىز قالعاندىعىن وسىنىڭ الدىنداعى ءشاي اڭگىمەلەرىنىڭ بىرىندە ايتقانبىز.

ءبىر كۇنى م. شاحانوۆتىڭ اتىنا ەكى اسكەري ادامنان حات كەلىپ تۇسەدى. ولار الگى حاتتا جەلتوقسان وقيعاسى كەزىندە قانشا ادامنىڭ كوز جۇمعانىن بىلەتىندىكتەرىن جەتكىزگەن. سوعان وراي مۇحاڭ ول ەكەۋىن وزىنە شاقىرادى. ءسوزدى م. شاحانوۆتىڭ وزىنە بەرەيىك:

«ەكى اسكەري ادام قابىلداۋىما كەلدى. ونىڭ ءبىرى - جەلتوقسان كوتەرىلىسى كەزىندە اسكەري شتابتا قىزمەت ىستەگەن ۆولكوۆ ۆالەري الەكساندروۆيچ دەگەن جىگىت. ەكىنشىسى - بۇرىنعى م ق ك قىزمەتكەرى، كەيىن كەڭەس اسكەرى بولىمشەسىندە گەرمانيادا قىزمەت ەتكەن ا. ۆ. حاريتونوۆ دەگەن وفيتسەر. ول ەكەۋى ماعان 1990 -جىلدىڭ 16 -قازانى كۇنى كەلدى. ولاردىڭ ايتقالى وتىرعان اڭگىمەلەرى وتە ماڭىزدى بولعاندىقتان «بۇل اڭگىمەگە وزگە ادامداردى دا ارالاستىرىپ، كەزدەسۋدى قۇجات ارقىلى راسىمدەۋىمىز كەرەك» دەپ شەشتىم. سول كەزدە «ليتەراتۋرنايا گازەتانىڭ» ا. پ. سامويلەنكو مەن ۆ. پ. يانەليس دەگەن ەكى ءتىلشىسى مەنەن سۇحبات الۋعا كەلىپ وتىرعان بولاتىن. سول ەكەۋىن، وزىمىزدەن ن. فوكينانى، تاعى ەكى ميليتسيا قىزمەتكەرىن، سونىمەن قاتار، ءبىر شارۋامەن كابينەتىمە باس سۇققان بەلگىلى عالىم ك. ورمانتايەۆتى قاتىستىرىپ، حاتتاما جاساتتىم.

سولاردىڭ كوزىنشە ۆ. ۆولكوۆ ءوزىنىڭ الاڭعا كەشقۇرىم بارعانىن، سول جەردە 150-دەي ولگەن ادامدار دەنەسىنىڭ شاشىلىپ جاتقانىن ءوز كوزىمەن كورگەنىن ايتتى. سونىمەن قاتار ول: «21 -جەلتوقسان كۇنى بولعان شۇعىل جيىندا پولكوۆنيك شەرباتوۆ 168 ادامنىڭ كوز جۇمعانىن، ونىڭ ىشىندە - 8 اسكەري ادام، 4 شەكارا كۋرسانتى، 1 ميليتسيونەردىڭ قازا تاپقانىن جەتكىزدى» دەدى. الايدا، وسى 168 ادامنىڭ كوز جۇمعانىن دا بيلىك مويىنداي قويعان جوق. ۆ. ۆولكوۆتى كەيىن ماسكەۋ ماڭىنداعى ءبىر اسكەري بولىمگە اۋىستىرىپ جىبەردى.

ال ايەلى بولسا مەنىمەن سويلەسۋدەن باس تارتتى» دەگەن مۇحاڭا: «سىزدەر سوعان وراي زيراتتى دا تەكسەردىڭىزدەر-اۋ دەيمىن» دەدىم. مۇحاڭ: «ءيا، ول جەردەن دە 58 ادامنىڭ بەلگىسىز مولاسىن تاپتىق. ونى دا كوميسسيا ارقىلى انىقتاپ، قۇجات بويىنشا راسىمدەگەنمىن. ءبىراق جابۋلى قازان قاقپاعى ءالى كۇنگە دەيىن اشىلماي كەلەدى. وعان جاۋاپتى ادامداردىڭ دا ءتىزىمىن جاريالاعانبىز. مەن قولىمنان كەلگەنىن ىستەدىم. ولاردى سوتقا تارتۋ قۇزىرەتى مەندە جوق. وسى اشىلعان ءجايتتاردىڭ ءوزى مەنىڭ باسىما بۇلت ءۇيىردى. ومىرىمە قاۋىپ ءتوندى. الايدا جۇمىستى سوڭىنا دەيىن جەتكىزدىك قوي» دەدى.

ءيا، مۇحاڭ باسىنا تونگەن قاۋىپ تۋرالى اڭگىمەنى دە تالاي ەستىگەنمىن. ول اڭگىمەنى ەندى كەلەسى ءشاي ەنشىسىنە قالدىرايىق.

ءشاي ۇستىندەگى اڭگىمە-124

 م. شاحانوۆ جەلتوقسان كوتەرىلىسى شىندىعىنا تەرەڭدەپ بويلاعان سايىن جەكە باسىنا تونەر قاۋىپ تە كۇشەيە تۇسەدى. الايدا ول قاۋىپتى بيلىك ۇدايى جوققا شىعارۋمەن كەلدى. بولماسا مۇحاڭا اۋەلگى ەسكەرتۋ حات ارقىلى كەلىپ تۇسەدى. سولاي بولا تۇرا «م. شاحانوۆ حاتتى ءوزى ۇيىمداستىردى» دەگەن سىلتاۋ بۇل جولى دا الدىنان شىعادى.

بىردە ماسكەۋدە اياق استىنان اۋىرىپ قالادى. سول كەزدە ءبىر «قامقورشىلارى» ەم قابىلداپ شىعاتىن اۋرۋحانانى دا دايىنداي قويادى. ابىروي بولعاندا بەيتانىس ءبىر ادام تەلەفون شالىپ: «ەگەر اۋرۋحاناعا جاتساڭىز قايتا شىقپايسىز» دەپ ەسكەرتەدى. سودان كەيىن-اق مۇحاڭ بىردەن الماتىعا ۇشىپ كەتەدى. الايدا الماتى اۋرۋحاناسىندا دا سوڭىنا تۇسكەن قاسكويلەر ءوز دەگەندەرىن جۇزەگە اسىرۋعا تىرىسادى. ءتۇن جارىمىندا مۇحاڭ جاتقان اۋرۋحانا بولمەسىنە تەرەزە ارقىلى تۇسپەك بولعان جانالعىش بايقاۋسىزدا پەردە ىلگىشىن قۇلاتىپ، شۋ شىعارىپ الادى. ءسويتىپ مۇحاڭ تاعى دا ءبىر اجالدان امان قالادى.

 مىنە، وسىنداي قاۋىپ-قاتەرلەر قايتالانا بەرگەن سوڭ بەلسەندى جىگىتتەر ارنايى «شاحانوۆتى قورعايتىن توپ» قۇرادى. سونىمەن قاتار مۇحاڭدى رەسپۋبليكالىق كيكبوكسينگتىڭ پرەزيدەنتى ەتىپ سايلايدى. بۇل ءىستىڭ باسى-قاسىندا بەلگىلى سپورت مايتالمانى سابىرجان ماحمەتوۆتىڭ ءوزى جۇرەدى. ءسويتىپ ولار م. شاحانوۆ ارتىندا وسىنداي الەۋەتتى كۇشتەردىڭ بار ەكەنىن مۇحاڭ جاۋلارىنا وسىلاي دا سەزدىرەدى.

الايدا مۇنىڭ ءبارى وزىنە تۇبەگەيلى قورعان بولا المايتىنىن تۇيسىنگەن م. شاحانوۆ شەتەلگە شىعۋ ماسەلەسىن ويلاستىرا باستايدى. ءبىر كۇنى ونىڭ دا رەتى كەلە قالادى. «ىزدەگەنگە سۇراعان» دەگەندەي، تۇرىك مادەني ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى، پروفەسسور تۇران يازعان مۇحاڭدى شىعارماشىلىق ساپارمەن تۇركياعا كەلىپ كەتۋگە شاقىرا قويادى. ول ۋاقىت سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ رۇقساتىنسىز شەتەلگە اتتاپ باسپايتىن كەز. قاس قىلعاندا انشەيىندە «ءسىز- بىزدەسىپ» جۇرەتىن سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ا. ارىستانبەكوۆا مۇحاڭا شەتەلگە شىعۋعا ۇرقسات بەرمەي قويادى. الايدا اقمارال حايداروۆنانىڭ ب ۇ ۇ- نىڭ ءبىر ماجىلىسىنە قاتىسۋ ءۇشىن امەريكا اسىپ كەتۋىنە بايلانىستى ونىڭ ورىنباسارى سايلاۋ باتىرشا ۇلى مۇحاڭا ۇرقساتتى بەرىپ كەپ جىبەرەدى. ءسويتىپ م. شاحانوۆتىڭ جولى تۇركياعا 1990 -جىلى العاش رەت تۇسەدى. ول جاقتا تۇران يازعانمەن بىرگە كيپر ارالىندا وتكەن قىبىرىستان تۇرىكتەرىنىڭ ارالدى ازات ەتۋ كۇنىنە وراي وتكىزگەن ۇلكەن جيىنعا قاتىسىپ، تۇرىك تىلىندە بايانداما جاسايدى. ەندى تۇرىكشە بىلمەگەن سوڭ تۇرىكشە اۋدارىلعان ءوز بايانداماسىنىڭ قازاق ارپىمەن جازىلعان نۇسقاسىن وقىپ بەرەدى ءدا. مەن مۇحاڭا: «ولار ءسىزدىڭ «تۇرىكشەڭىزدى» تۇسىنە الدى ما؟ « دەسەم، مۇحاڭ: «تۇسىنگەندە، ورىندارىنان تۇرىپ، قايتا-قايتا قول سوعۋمەن بولدى. ولاردىڭ جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ اقيقاتىن بىلۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى مەنىڭ تىلىمدەگى ونى-مۇنى ولقىلىقتارعا ءمان بەرگىزگەن جوق. ونىڭ ۇستىنە جەلتوقسان كوتەرىلىسى شىندىعىن شەتەل جۇرتشىلىعى الدىنا جايىپ سالىپ وتىرعانىما ءوزىم دە ارقالانىپ كەتتىم» دەدى.

م. شاحانوۆتىڭ بۇل ساپارىن شىنىندا دا تاريحي ماڭىزى بار وقيعا دەپ باعالاعان ءجون. سەبەبى، مۇحاڭ جەلتوقسان كوتەرىلىسى كەزىندە بولعان ءجايتتارعا العاش رەت الەم جۇرتشىلىعى نازارىن اۋداردى. ءومىر بويى قازاق مۇڭىنىڭ جوعىن جوقتاعان حاسان ورالتايدىڭ ارقاسىندا «ازاتتىق» راديوسىنا سۇحبات بەردى. ول سۇحبات 24 تىلدە تارادى.

سونىمەن قاتار حاسان ورالتاي مۇحاڭنىڭ كيپردە جاساعان بايانداماسىن اعىلشىن تىلىنە اۋدارتىپ، ا ق ش كونگرەسى دەپۋتاتتارىنىڭ قولىنا جەتكىزدى. سوعان وراي بەسس براۋننىڭ «ا ق ش كونگرەسى جەلتوقسان وقيعاسىن قارادى» دەگەن ماقالاسى باسپا ءسوز بەتتەرىندە جاريالاندى.

ءيا، مۇحاڭنىڭ جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە الەم جۇرتشىلىعىنىڭ نازارىن اۋدارعان بۇل ءىس- ارەكەتىن دە كوپ ادام بىلە بەرمەيدى. بولماسا م. گورباچەۆتىڭ: «م. شاحانوۆتىڭ كوزىن شەتەل اسپاي تۇرعاندا قۇرتۋ كەرەك ەدى. ەندى كەش قالدىڭدار» دەيتىنى وسى كەز.

وسىمەن جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىستى اڭگىمەلەردى تۇيىندەۋگە بولار ەدى. دەگەنمەن وسىعان دەيىن «شاحانوۆ شاپالاق جەپتى» دەگەن الىپ قاشپا اڭگىمەنىڭ اقيقاتىن ايتامىز» دەپ ۋادە بەرىپ قويىپ ەدىك ءدا. ەندى ونى كەلەسى ءشاي اڭگىمەسىنە قالدىرايىق.

جالعاسى بار

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى