نۇرلان ونەربايەۆ: كادر سىرتىنداعى داۋىس ءالى دۋبلياج ەمەس
بۇل تۋرالى ءانشى، اكتەر، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، دارىن مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى نۇرلان ونەربايەۆ BAQ. KZ تىلشىسىنە بەرگەن سۇقباتىندا ايتتى.
- نۇرلان مىرزا، سىزبەن اراداعى اڭگىمەمىز بارىنەن بۇرىن دۋبلياج تاقىرىبىندا بولعانىن قالاپ وتىرمىز. سەبەبى، دۋبلياجدالعان فيلمدەردە ءسىزدىڭ ەسىمىڭىزدى اتاگەلدى سمايىلوۆ، فاريدا ءشارىپوۆالاردىڭ قاتارىندا ەستۋ ۇيرەنشىكتى ەدى. دۋبلياجدىڭ سول ساپاسى قايدا؟ الدە سول بۋىننىڭ الدىندا مىقتىلار بولدى ما؟
- اتاگەلدى سمايىلوۆ، مۇحتار باقتىگەرەيەۆ، ءانۋار مولدابەكوۆ، ءانۋار بورانبايەۆ، فاريدا ءشارىپوۆا، زامزاگۇل ءشارىپوۆا، راۋشان اۋەزبايەۆا دەپ جالعاستىرا بەرۋگە بولاتىن قازاق دۋبلياجىنىڭ ناعىز وزەگى سانالاتىن اعالارىمىز بەن اپالارىمىز بولدى. بۇل كىسىلدەردىڭ الدىندا - ىدىرىس نوعايبايەۆ، نۇرمۇحان ءجانتورين دە دۋبلياجعا قاتىستى. ال ەندى ولاردىڭ الدىندا - سەركە قوجامقۇلوۆتىڭ ۋاقىتىندا كينو وتە سيرەك بولدى.
دۋبلياجدىڭ وندىرىسكە اينالىپ، قازانى ناعىز قايناپ تۇرعان كەزى - جوعارىدا ايتقان ءبىر شوعىر تۇلعالاردىڭ تۇسى ەدى.
مەن دۋبلياج سالاسىندا 1980 -جىلدان باستاپ ون جىل جۇمىس جاسادىم. ول كەزدە الماتىداعى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسى قازىرگى مەملەكەتتىك فيلارمونيانىڭ ورنىندا بولاتىن. سول عيماراتتىڭ ءۇشىنشى قاباتىندا دۋبلياج ءبولىمى بولدى.
تاڭەرتەڭ ەرتە دۋبلياجعا كەلەمىن، تۇستە تەاترداعى دايىندىققا، ءتۇس قايتا - قايتادان دۋبلياجعا، كەشكە تەاترعا سپەكتاكلگە بارامىن. كەيدە دۋبلياجعا تۇندە كەلەمىن. ول كەزدە كينوستۋديانىڭ ارنايى كولىگى م. اۋەزوۆ تەاترى مەن جاستار تەاترىنىڭ ارتىستەرىن وسىلاي، ەكى ورتادا توقتاۋسىز تاسىپ جۇرەتىن.
سول ون جىل ىشىندە مەن شامامەن 700-دەي كينونىڭ دۋبلياجىنا قاتىسىپپىن. دۋبلياج - ۇلكەن ءوندىرىس. ول ميكروفوننىڭ الدىندا وقي سالاتىن دۇنيە ەمەس.
قازىر بىزدە دۋبلياج جوق. تەك كادر سىرتىنان داۋىس جازۋ عانا بار. ءبىز دۋبلياجعا قاتىسىپ جۇرگەن كەزدە اۋقىمدى جۇمىستار جاسالاتىن. شىنى كەرەك، تەاتر ارتىستەرى تابىستى وسى، دۋبلياجدان تاۋىپ جۇردىك. الاتىن ايلىعىمىز داۋىسقا، ساپاعا، ەڭبەك وتىلىمىزگە قاراي باعالاناتىن. مەن جۇمىس ىستەگەن ون جىلىمنىڭ سوڭعى جىلدارى مۇحتار، التىنبەك اعالاردىڭ كاسىبي دارەجەسىنە جەتتىم.
1989 -جىلى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ دۋبلياج ءبولىمى الدىڭعى بۋىن جولىن جالعايتىن، ءىزىن باساتىن جاستار اراسىندا دۋبلياج رەجيسسەرلىعىنا بايقاۋ جاريالاندى. 25 ءارتىس قاتىسىپ، سونىڭ اراسىنان ۇشەۋىمىز عانا وتتىك. تالاپ قاتال بولدى. دۋبلياج رەجيسسەرى رەتىندە فيلمنىڭ اۋدارماسىنان باستاپ، تۇگەل جاۋاپكەرشىلىگىن ءوز مويىنىڭا الۋىڭ كەرەك. مەن ءۇش قاتىسۋشىنىڭ ەكىنشىسى بولىپ ءوتتىم. ءتىپتى سول بايقاۋدىڭ ناتيجەسى بويىنشا مەنى كينوستۋديانىڭ 1- دارەجەلى دۋبلياج رەجيسسەرلىگىنە جۇمىسقا قابىلداۋ تۋرالى بۇيرىق تا شىققان. ءبىراق مەن تەاتردا ءالى دە جۇمىس جاساعىم كەلەدى دەپ، بارماي قويدىم.
- كەزىندە سسەناريلەرى ورىسشا جازىلىپ، ورىسشا تۇسىرىلگەن كينولاردىڭ قازاقشا دۋبلياجىندا ءمىن بولعان جوق. ءتىپتى كورەرمەن ونىڭ باسقا تىلدە تۇسىرىلگەنىن بايقاماي دا قالدى. بۇل اۋدارماشىنىڭ ەڭبەگى مە، الدە دۋبلياجدىڭ جەمىسى مە؟
- بۇل - اۋدارماشىنىڭ ەڭبەگى. ول زامانداعى كينونىڭ بارلىعى ورىسشا ءتۇسىرىلدى. سسەنارييلەر ورىسشا جازىلدى. سەبەبى، تالقىلاۋ، رۇقسات بەرۋ ماسكەۋ ارقىلى بولدى عوي. سوندىقتان كينولار ورىسشا ءتۇسىرىلىپ، كەيىن قازاقشاعا اۋدارىلدى.
مەن ءسوز باسىندا دۋبلياجدى ۇلكەن ءوندىرىس دەپ بەكەر ايتقان جوقپىن. اكتەر ەكراننىڭ الدىنا كەلىپ داۋىس جازعانعا دەيىن قىرۋار جۇمىس اتقارىلادى. بىرنەشە رەداكتور جۇمىس جاسايدى. ءبىرىنشى، اۋدارماشى رەداكتور. ەكىنشى، «ۋكلادچيك» دەگەن رەداكتور بولادى. ول ءار ءسوزدى بۋىنمەن ءبولىپ رەتتەپ بەرەدى. ياعني، ەكرانداعى كەيىپكەردىڭ ەرىنىمەن، دۋبلياجدىڭ ءسوزى سايكەس كەلۋ كەرەك. ەگەر ەرىنىنىڭ قيمىلىنا ءسوز سايكەس كەلمەي قالسا، ۋكلادچيك رەداكتور ءدال سول ماعىنادا، ويدى بۇزبايتىن باسقا ءسوز تابۋ كەرەك. بۇل ەندى رەداكتوردىڭ ءسوز بايلىعىن تالاپ ەتەدى. ءۇشىنشى، ستيليست رەداكتور. سوسىن، كينوداعى كەيىپكەردىڭ داۋسىنا، مىنەزىنە، تابيعاتىنا جاقىن كەلەتىن ءارتىس تاڭدالادى. كينوعا دۋبلياج جاساپ وتىرىپ، سەن انا كەيىپكەردىڭ تىنىس الۋىن، تابيعاتىن، مىنەزىن اشىپ كورسەتە الۋىڭ كەرەك. مىنەكي، وسىنداي جۇمىستاردان كەيىن شىققان دۇنيە، ارينە، ءمىنسىز بولادى.
- سوۆەت كەزەڭىندە دۋبلياجداۋدى وقىتاتىن ارنايى مەكتەپ بولدى ما؟ كىمدەر وقىتىپ، كىمدەر ساباق بەردى؟
- جوق. ونداي مەكتەپ بولعان جوق. قازىر دە جوق. تەمىربەك جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسىندا ساحنا ءتىلى، سويلەۋ مانەرى سەكىلدى پاندەر عانا وقىتىلادى.
نەگىزى، دۋبلياج قايتا قولعا الىنسا جاقسى بولار ەدى. بۇل ارتىستەردى تازا سويلەۋگە ۇيرەتەدى. ەكىنشىدەن - تابىس كوزى بولار ەدى. قازىر داۋىسى جاقسى، داۋىسىندا ادەمى ۇلتتىق بوياۋى بار ديكتورلار، ارتىستەر بار. دەگەنمەن، ماشىعى ازداۋ. جاقسى وقيدى، ءبىراق جەتكىزە المايدى.
- ءسىز 700-گە جۋىق فيلمنىڭ دۋبلياجىنا قاتىستىم دەپ وتىرسىز، سول كينولار قازىر بار ما؟ كورسەتىلىپ تۇرادى ما؟
- ارينە بار. قازىر «ەلارنا» ارناسى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسى دۋبلياج جاساعان كينولاردى كورسەتىپ جاتىر. جاقىندا ءوزىم دۋبلياج جاساعان ءبىر كينونى كوردىم. ەسكى كينولاردىڭ بارلىعى قازاقفيلمنىڭ التىن قورىندا ساقتاۋلى تۇرعان بولۋى كەرەك. ولاردىڭ بارلىعىن سيفرلاپ ۇلگەرمەگەن بولار. ءبىراق ساپالى لەنتالاردا تۇر دەپ ويلايمىن. الداعى ۋاقىتتا كورسەتەتىن دە شىعار.
- جوعارىدا ءوزىڭىز اتاعان - اتاگەلدى سمايىلوۆ، مۇحتار باقتىگەرەيەۆ، ماتان مۇراتالييەۆ، ءانۋار مولدابەكوۆ، فاريدا ءشارىپوۆا، زامزاگۇل ءشارىپوۆا، راۋشان اۋەزبايەۆا سەكىلدى دۋبلياج ماماندارى بىرنەشە بۋىندى تاربيەلەدى. بۇل كىسىلەر ۇلكەن مەكتەپ ەدى. قازىر سول مەكتەپ ءۇزىلىپ قالعانداي كورىنەدى. ءسىز قالاي ويلايسىز؟
- تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارى جاعداي وتە قيىن بولدى عوي. تەلەارنالار جەكەشەلەنىپ كەتتى. ال كينوستۋديا كەزىندە مەملەكەتتىڭ قىرۋار اقشاسىنا جاسالعان ساپالى دۇنيەسىن جەكەمەنشىك ارنالارعا ارزانعا بەرگىسى كەلمەدى. جەكە تەلەارنالار ءۇشىن شەت ەلدەن الىپ كەلگەن فيلمدەر كادر سىرتىنان ساپاسىز داۋىس جازدىرا سالۋ ارزان بولدى. مىنە، وسىنىڭ سالدارىنان دۋبلياج مەكتەبىنىڭ ءجىبىن ءۇزىپ الدىق. مەن دەپۋتات بولىپ جۇرگەن كەزدە «قازاقستان اۋماعىنا كىرگەن شەتەلدىك كينولاردىڭ بارلىعى مەملەكەتتىك تىلگە اۋدارىلسىن» دەگەن زاڭ قابىلداندى. بۇل سۇرانىسقا، بۇل تالاپقا جاۋاپ بەرەتىن فيلمدەر «قازاقفيلمنىڭ» التىن قورىندا جەتكىلىكتى. مەنىڭ ءوزىم 700-گە جۋىعىنا قاتىستىم دەدىم عوي. ماعان دەيىن قانشا كينو اۋدارىلدى.
- قازىرگى ءتۇسىرىلىپ جاتقان كينولارعا دۋبلياج جاساۋعا ءسىزدى شاقىرادى ما؟
- مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇرگەن كەزىمدە، ۋاقىتىم بولماي جۇرگەن كەزدە ءبىر- ەكى رەت ايتىلعان. ودان كەيىن ارنايى ەشكىم حابارلاسقان ەمەس.
- ءسىزدىڭ ءتول ماماندىعىڭىز - اكتەر. الايدا ءوز ماماندىعىڭىزدان گورى انشىلىككە كوپ كوڭىل ءبولۋىڭىزدىڭ سەبەبى نەدە؟
- مەن تەاتردا جۇرگەن كەزىمدە دە مۋزىكالىق سپەكتاكلدەردە وينادىم. اراسىندا ءان ايتامىن. سوسىن گاسترولدىك ساپارعا شىققان كەزدەردە دە ءوز ارامىزدا، قوناقتا ءان ايتىپ ءجۇردىم. ەگەر ءبىر ءان ۇناپ قالسا، «مىنا ءاندى مەن ايتۋىم كەرەك» دەپ ويلايتىنمىن. سول ءاندى ايتۋ ءۇشىن، گيتارادا ويناۋدى ۇيرەندىم. وسىلايشا انگە دەگەن قۇمارلىعىم ارتىپ، ءانشى بولىپ كەتتىم. بولماسا مەن دۋبلياج سالاسىندا ۇلكەن جەتىستىكەرگە جەتىپ، «موس فيلمدە»، «سويۋز مۋلتفيلمدە» ارناي شاقىرتۋلارىمەن بارىپ دۋبلياج جاساعام.
- قازىر قايداسىز؟ نەمەن اينالىسىپ ءجۇرسىز؟
- سوڭعى ەكى- ءۇش جىلدان بەرى ساحناعا وزىممەن بىرگە ەكى ۇلىم دا شىعىپ ءجۇر. ۇلكەنىم بالا كەزىنەن مەنىمەن بىرگە ءتۇرلى كەزدەسۋلەرگە، كونسەرتتەرگە بارىپ ءجۇردى. سول جىلدارى ءبىر بايقاۋلارعا قاتىسىپ، لاۋرەات اتانعان كەزدەرى دە بولعان. ءبىراق وسە كەلە ەكونوميكا سالاسىن تاڭداپ، سول سالادا ءبىراز جىل جۇمىس جاسادى. كەيىن ەكىنشى ماماندىق رەتىندە زاڭگەرلىكتى وقىپ، ول سالادا دا قىزمەت ەتتى. سوڭعى جىلدارى بايقادىم، ءان ايتۋعا دەگەن قۇمارلىعى قايتا ويانىپتى. دوستارىمەن بىرگە وتىرىستاردا، كاراوكەلەرگە بارىپ ءان ايتىپ ءجۇر ەكەن. گيتارانى دا جاقسى ۇيرەنىپ قالىپتى. «ەگەر ءان ايتۋعا دەگەن ماحابباتىڭ بولسا، مەن سەنى ۇلكەن ساحناعا دايىندايىن، ءانىڭدى ەلدىڭ الدىنا شىعىپ ايت» دەپ ساحناعا الىپ شىقتىم.
ال ەكىنشى ۇلىم - بەس جاسىنان بەرى مۋزىكا سالاسىندا وقىپ كەلەدى. الماتىداعى كۇلاش بايسەيىتوۆا اتىنداعى مەكتەپتەن باستاپ، كەيىن استاناداعى ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەكتەبىن، كوللەدجىن ءبىتىردى. قازىر سول ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پيانينو ماماندىعى بويىنشا ءبىلىمىن جالعاستىرۋدا. مەنىڭ بۇگىنگى جۇمىسىم - وسى ەكى ۇلىمدى ۇلكەن ساحناعا شىعارۋ جولىندا جاقسى رەپەرتۋارلار تاڭداپ، سوعان دايىنداۋ، ساحناعا بەيىمدەۋ، ناسيحاتتاۋ باعىتىندا ءجۇرىپ جاتىر.
ولجاس ساندىبەك
Baq.kz
