مۇحاڭ بار شىندىقتى حالىققا جەتكىزۋدى الدىنا ماقسات ەتىپ قويادى - م. شاحانوۆتىڭ ءومىرى جايلى ەسسەدەن
ايتا كەتۋ كەرەك، بۇل ەسسەنىڭ اۆتورى قۇديار ءبىلال سوڭعى ون جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى مۇحاڭمەن بىرگە « جالىن» جۋرنالىندا قىزمەت ىستەپ كەلە جاتقان جۋرناليست، جازۋشى.
ءشاي ۇستىندەگى اڭگىمە-121
سونىمەن ەكىنشى كوميسسيا ءوز جۇمىسىن توقتاتادى. بۇل تۇرعىدا باسپا ءسوز بەتتەرىندە قازاق ك س ر جوعارعى كەڭەسىنىڭ قاۋلىسى دا جاريالانادى. الايدا كوپشىلىك جاڭادان قۇرىلعان جۇمىسشى توبىن ءۇشىنشى كوميسسيا دەپ تۇسىنگەندىكتەن م. شاحانوۆ جۇمىسىنا كوز تىگىپ وتىرعاندار تاراپىنان پالەندەي ءبىر نارازىلىق تۋىنداي قويمايدى.
سوندىقتان مۇحاڭ بار شىندىقتى قايتكەن كۇندە دە حالىققا جەتكىزۋدى الدىنا ماقسات ەتىپ قويادى. ءبىر كۇنى ونىڭ دا رەتى كەلە قالادى.
بىردە مۇحاڭ قازاق تەلەديدارىنىڭ بەلدى قىزمەتكەرى قاجى قورعانوۆتى جولىقتىرادى. اڭگىمە بارىسىندا ءمان-جايعا قانىققان ول مۇحاڭدى ءوزى جۇرگىزەتىن «دەپۋتاتتىق كانال» دەگەن تىكەلەي ەفيردە وتەتىن ءبىر جارىم ساعاتتىق باعدارلاماسىنا شاقىرادى. باسشىلىق كوڭىلىنە كۇمان كەلمەس ءۇشىن ول باعدارلاماسىنا وزگە دەپۋتاتتاردى شاقىرىپ، جەمە-جەمگە كەلگەندە: «بىرەۋى كەلمەي قالدى» دەگەن سىلتاۋمەن مۇحاڭدى الگىلەر قاتارىنا قوسىپ جىبەرمەك بولىپ كەلىسەدى.
مۇحاڭ دا وعان: «مەن تاقىرىپتان اۋىتقىپ، ءوز قالاۋىمداعى اڭگىمەگە ويىسقان كەزدە ءسىز دە ماعان قارسىلىق بىلدىرگەن بولىڭىز» دەپ اقىل قوسادى. سودان نە كەرەك، تىكەلەي ەفيردەن حابار باستالادى. مۇحاڭ قويىلعان ساۋالعا قۇلاق اسپاي، قازاق ك س ر جوعارعى كەڭەسىنىڭ سەسسياسىندا بولعان بارلىق ءجايتتى حالىققا جايىپ سالادى. حاباردى كورگەن قازاق تەلەديدارىنىڭ تاعى ءبىر قىزمەتكەرى قۇدايبەرگەن تۇرسىنوۆ تا مۇحاڭا كومەك قولىن سوزادى. مۇحاڭ ول كەزەڭدى:
«قۇدايبەرگەننەن مۇنداي ەرلىك كۇتپەگەن ەدىم. ول دا ءوزى جۇرگىزەتىن «اشىق ەفيرگە» شاقىردى. بۇل جولى ءتىپتى قاتتى كەتتىم. دەپۋتاتتارعا دەگەن اشۋ-ىزامدى دا توگىپ سالدىم. ءتىپتى بيلىككە جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ قايتالانۋى مۇمكىن ەكەندىگىن دە ەسكەرتتىم. قۇدايبەرگەن ماعان جاساعان بۇل قامقورلىعى ءۇشىن التى ايعا ەفيردەن شەتتەتىلدى. ءۇي كەزەگىنەن دە الىنىپ قالىپتى. ءبىراق كەيىن ايقاي كوتەرىپ، ءبارىن ورنىنا قويدىم عوي» دەپ ەسكە الادى.
ق. تۇرسىنوۆتىڭ «اشىق ەفيرىنەن» كەيىن مۇحاڭا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى ۆ. انۋفريەۆ تەلەفون شالادى. ول: «كەشە ءسىز ءوز سوزىڭىزدە جەلتوقسان وقيعاسىنا ورتالىق پارتيا كوميتەتىن جاۋاپتى ەتىپ، حالىقتى بىزگە قارسى قويدىڭىز. ءسىزدى دۇرىس تۇسىنبەگەن جاستار قايتادان باس كوتەرۋى مۇمكىن. ال وعان تىكەلەي جاۋاپتى ءسىز بولاسىز. سوندىقتان ەفيرگە قايتا شىعىپ، ءوزىڭىزدىڭ اعات ءسوزىڭىز ءۇشىن حالىقتان كەشىرىم سۇراڭىز» دەيدى. تىكەلەي ەفيرگە شىعۋعا تاعى دا مۇمكىندىك تۋعانىن تۇيسىنە قالعان مۇحاڭ كوپ ءسوزبۇيداعا سالماي، شوڭ باستىقتىڭ ىعىنا جىعىلا كەتەدى. ءسويتىپ م. شاحانوۆ ۆ. انۋفريەۆتىڭ اڭعالدىعى ارقاسىندا تىكەلەي ەفيردەن تاعى دا ءسوز الادى. حاباردى جۇرگىزۋشى جۋرناليستىڭ قاقپاعىلداعانىنا ىرىق بەرمەي، بيلىكتىڭ جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە دەگەن كوزقاراسىن، ودان وزگە دە كەلەلى ماسەلەلەردى رەت رەتىمەن جايىپ سالادى.
م. شاحانوۆتىڭ وسىلايشا ەسەبىن تاۋىپ تىكەلەي ەفيردەن ءۇش رەت سويلەپ، كوميسسيا جۇمىسىنىڭ توقتاتىلعاندىعىن جالپى حالىققا تۇسىندىرگەنىنەن كەيىن ءار-ءار جەردە بيلىككە دەگەن نارازىلىق بوي كورسەتە باستايدى. ونىڭ ۇستىنە جەلتوقسان ايى دا كەلىپ كىرەدى. 17 -جەلتوقساننىڭ دا توبەسى كورىنىپ تۇر دەگەندەي. ال ول كۇنى...
م. گورباچەۆتان مازا كەتەدى. جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ قايتالاناتىندىعى تۋرالى اقپارات شىندىققا اينالا باستايدى. سوسىن امال جوق مىنانداي قادامعا بارادى. ونىڭ قانداي «قادام» ەكەنىن كەلەسى ءشاي اڭگىمەسىنە قالدىرايىق.
ءشاي ۇستىندەگى اڭگىمە-122
انە-مىنە دەگەنشە ك س ر و جوعارعى كەڭەسىنىڭ كەزەكتى سەسسياسى باستالادى. الماتىلىق جاستاردىڭ باس كوتەرە باستاعانىنان بۇكىل قازاقستاندىق دەپۋتاتتار قۇلاعدار بولادى. قۇلاعدار بولعانى سونشا، ءبارى دە م. شاحانوۆقا ىلتيپاتپەن سالەم بەرۋگە كوشەدى. ايتەۋىر بارىندە دە ءبىر قوبالجۋ بار. ال م. گورباچەۆتىكى ۇرەي بولسا كەرەك.
ءۇزىلىس كەزىندە ن. نازاربايەۆ م. شاحانوۆتى وڭاشا اڭگىمەگە شاقىرادى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى مۇحاڭا ءوزىنىڭ الگىندە عانا م. گورباچەۆپەن اڭگىمەلەسكەنىن تىلگە تيەك ەتە كەلە: «ميحايل سەرگەيەۆيچ الماتى جاستارىنىڭ الاڭعا شىعۋعا دايىندالىپ جاتقانىنان حاباردار ەكەن. ول كىسى: «ەگەر الدا-جالدا بىرەۋ جازىم بولاتىن بولسا، وندا وعان م. شاحانوۆ جاۋاپتى بولادى» دەپ بار كىنانى ساعان ارتا سالماق. سوندىقتان جاستار قوزعالىسىنىڭ الدىن الۋ كەرەك.
ەگەر ەكىنشى جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ قايتالانۋىنا جول بەرمەسەك، وندا م. گورباچەۆ كوميسسيانى قايتا قۇرىپ بەرۋگە ءسوز بەرىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە 9 كوميسسيا مۇشەسىن تاڭداۋدى سەنىڭ ەركىڭە قالدىردى. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان 5 ادام قوسامىز. سونىمەن توقتاپ قالعان جۇمىستى قايتا باستاپ كەتەسىڭ» دەيدى. م. شاحانوۆ: «م. گورباچەۆتىڭ ءسوزى مەن ءىسى الشاق جاتاتىن ادام عوي. سوندىقتان وعان سەنىم بىلدىرە قويعانىمىز قالاي بولار ەكەن؟!» دەپ الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەندە ن. نازاربايەۆ: «ونى وسى جولى وتىرىك ايتا قويدى دەپ ويلامايمىن» دەپ م. گورباچەۆقا سەنىم ارتادى.
سودان ەكەۋارا بولعان اڭگىمەدەن كەيىن مۇحاڭ جەدەل تۇردە الماتىعا ۇشاتىن بولادى. ن. نازاربايەۆ م. شاحانوۆتىڭ اتىنان باسپا سوزدە جاريالانۋى ءتيىس جاستارعا ارنالعان ۇندەۋ حاتتى ءوز قولىمەن ورىس تىلىندە جازىپ بەرەدى. سونىمەن قاتار الماتى وبلىسى پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قاسىم تولەبەكوۆ پەن قازاق ك س ر حالىققا ءبىلىم بەرۋ ءمينيسترى شايسۇلتان شاياحمەتوۆتى دە م. شاحانوۆقا اتقوسشى ەتىپ بىرگە جىبەرەدى. ماقسات - ەرتەڭگى كۇنى بولعالى تۇرعان ەكىنشى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ قايتكەن كۇندە دە الدىن الۋ.
مۇحاڭ دا بۇل جۇمىسقا بار ىنتا-شىنتاسىمەن كىرىسەدى. سەبەبى، جاڭادان قۇرىلۋى ءتيىس ءتورتىنشى كوميسسيا تاعدىرى وسى جۇمىس ناتيجەسىنە تىرەلىپ تۇر ەدى.
قوس اتقوسشىسىن قاسىنا ەرتكەن م. شاحانوۆ الماتىعا كەلە سالا-اق جۇمىسقا قىزۋ كىرىسىپ كەتەدى. جاستارمەن كۇنىنە التى-جەتى كەزدەسۋ وتكىزەدى. جاعدايدى تۇسىنگەن جەلتوقساندىقتار تۇگەلدەي دەرلىك م. شاحانوۆقا قولداۋ بىلدىرەدى. مۇحاڭ دا كوميسسيانىڭ قايتا قۇرىلاتىندىعىن ايتۋدان تانبايدى. نە كەرەك، ايتەۋىر اۋپىرىمدەپ ءجۇرىپ كوتەرىلىستىڭ الدى الىنادى.
سىرعىپ 17 -جەلتوقسان دا جەتەدى. مۇحاڭ تاڭ اتپاي جۇمىس كابينەتىندە وتىرادى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرى بولسا الاڭدى باقىلاۋعا العان. ق. تولەبەكوۆ باستاعان پارتيا قىزمەتكەرلەرى دە الاڭعا كوز تىگىپ وتىرسا كەرەك. ءبىر كەزدە الاڭ الدىندا ايقاي-ۇيقاي شىعادى. سول-اق ەكەن م. شاحانوۆ تەلەفونى شىر ەتە قالادى.
تەلەفون شالعان الماتى قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ەكەن. ول ماتروس كيىمىن كيگەن ءبىر ادامنىڭ الاڭعا وتەمىن دەپ قيعىلىق سالىپ تۇرعانىن ايتادى. مۇحاڭ ونىڭ كىم ەكەنىن شىرامىتادى دا، دەرەۋ تەلەفونعا شاقىرتادى. شىنىندا دا ول مۇحاڭ ويلاعانداي ەكىنشى رانگالى كاپيتان ماشەن يمانبايەۆ بولىپ شىعادى. 1969 -جىلى ءوز ەركىمەن پارتيا قاتارىنان شىققان، م. شاحانوۆ ىسىنە جان-تانىمەن كومەك قولىن سوزىپ جۇرگەن ماشەن يمانبايەۆ مۇحاڭمەن سويلەسكەننەن كەيىن الاڭعا بارىپ ءۇش تال گۇلىن قويىپ، كەرى قايتادى. ودان وزگە ەشقانداي دا توتەنشە وقيعا بولمايدى.
بيلىك سوزىندە تۇرىپ ءتورتىنشى كوميسسيانى قايتا اشادى. م. شاحانوۆ ونىڭ قۇرامىنا 9 ەمەس، 11 ادام ەنگىزەدى. بۇل كوميسسيا جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ بار اقيقاتىن سۋ بەتىنە شىعارادى. ونى جوعارىداعى ءشاي اڭگىمەلەرىنىڭ بىرىندە ايتقانبىز. ەندى كەزەكتە تۇرعانى - كوز جۇمعان 168 ادامنىڭ قالاي انىقتالعاندىعى. ونى كەلەسى ءشايدا تىلگە تيەك ەتەرمىز.
