شۋمەرلەر وركەنيەتى نەدەن جويىلدى؟
XIX عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىندە تيگر جانە ەفرات (قوس وزەن) وزەندەرىنىڭ بويىندا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە ەجەلگى ەسكى قالالاردىڭ ورنى اشىلىپ، الەمگە «شۋمەر وركەنيەتى» دەگەن جاڭا مادەنيەت بەلگىلى بولدى. جەر بەتىندە العاش وركەنيەتتى قاۋىم، ىرگەلى مەملەكەت قۇرعان شۋمەرلەردىڭ مادەنيەتى تاريحتا ەرەكشە ورىن الادى. كۇن جۇيەسىندەگى بارلىق پلانەتالاردى، جۇلدىزداردى، ولاردىڭ ورنالاسۋ رەتىن، جەردىڭ دومالاق شار سياقتى ەكەنىن دە زەرتتەپ بىلگەن. ب. ە. 3100 جىل بۇرىن الەمدە تۇڭعىش جازۋدى ويلاپ تاپقان. جازۋ پايدا بولىسىمەن شۋمەرلەر ەلىندە ونەر، ءبىلىم، زاڭ، ادەبيەت پەن مەديتسينا كۇرت داميدى. ماتەماتيكا مەن استرونوميانىڭ، استرولوگيانىڭ نەگىزى قالانادى. ال ەندى شۋمەرلىك پيراميدالار بولسا مىسىرلىقتاردىكىنە قاراعاندا 400 جىلعا كونە تارتادى. ءتىپتى «تاريح شۋمەردە باستاۋ الادى» دەگەن ءسوز دە بار. شۋمەرلەر جايلى اڭىز دا كوپ، اقيقات تا بار. ءبىراق ناقتى تاريحي دەرەكتەر اسا كوپ ەمەس. شۋمەرلەردىڭ كىم ەكەنى، قوسوزەن ارالىعىنا قايدان كەلىپ قونىستانعانى بەلگىسىز بولسا دا، قالدىرعان جازبا دەرەكتەرىندە ولاردىڭ قانداي ءومىر سالتىن ۇستانعانى، نانىم- سەنىمدەرى، بيلىك جۇيەسى جايلى مالىمەتتەر جەتكىلىكتى. ال ولاردىڭ وركەنيەتى قالاي جويىلعانى جايلى ءالى كۇنگە دەيىن ءارتۇرلى دەرەكتەر كەزدەسەدى.
شۋمەر وركەنيەتى 4200 جىل بۇرىن ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتقان. تاريحتا شۋمەرلەردەگى العاشقى مەملەكەت بولىپ اككاد يمپەرياسى قۇرىلعان. ۇلى سارگون قۇرعان بۇل يمپەريانىڭ قۇلدىراۋىنا دا شابۋىلدار سەبەپ بولعان. ولاردىڭ دەرەكتەرىندە تيگر مەن ەۆفرات ءوڭىرى باسقىنشى سوقتىعىستار ءجيى ورىن العان جەر رەتىندە كورسەتىلەدى. وسىدان دا بولار، ءوز كەزەگىندە اككاد پاتشالىعىنىڭ دا ىدىراۋىنا كۋتييلەر تايپاسىنىڭ شاپقىنشىلىعى اسەرىن تيگىزەدى. كەيىن تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزسە دە قالا- مەملەكەتتەر مىندەتتى تۇردە جاۋلاپ الۋشىلارعا سالىق تولەپ تۇرۋعا ءماجبۇر بولعان. ياعني شۋمەرلەر وركەنيەتىنىڭ جويىلۋىنا بىردەن- ءبىر سەبەپ - كوشپەلى ەلدەردىڭ باسقىنشىلىق سوعىستارى. ودان كەيىنگى تاعى ءبىر سەبەپ رەتىندە ءار قالانىڭ جەكە دارا بولىپ، ءبىر ورتالىقتاندىرىلعان جۇيەگە باعىنباۋى ايتىلادى. جۋىردا بريتاندىق عالىمدار شۋمەرلەر وركەنيەتىنىڭ جويىلۋىنا تاعى ءبىر سەبەپتى قوستى. ول - كليماتتىڭ وزگەرۋى.
وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىندە شۋمەرلەر وركەنيەتىن، ءتىپتى ءۇندى جانە مىسىر وركەنيەتىن دە تابيعاتتىڭ «توسىنسىيى» جوق قىلعانى جايلى دەرەكتەر ايتىلعان. ولار مۇنداي قورىتىندىنى يراننىڭ سولتۇستىگىندەگى گول- ي- زارد ۇڭگىرىن زەرتتەۋدەگى جۇمىستارىنا سۇيەنىپ جاريالاعان. ايماقتاردان تابىلعان تاسسۇڭگىلەردى (ستالاكتيت) زەرتتەگەندە، ولاردىڭ حيميالىق قۇرامى ارقىلى جاڭبىر از بولعانىن، داۋىل كوپ تۇرعانىن بىلگەن. ياعني قۋاڭشىلىق پەن شاڭدى داۋىل شۋمەرلىكتەردى سۋدان ايىرعان. قازىرگى تاڭدا بريتاندىق عالىمدار شۋمەرلىكتەردىڭ قايدان كەلگەنى مەن ولاردىڭ ءتىلىن دە زەرتتەۋگە بىلەك سىبانا كىرىسپەك. ايتا كەتەيىك، وتكەن جىلى حالىقارالىق زەرتتەۋشىلەر توبى ەجەلگى مىسىر وركەنيەتىنىڭ جويىلۋىنا جانارتاۋدىڭ اتقىلاۋى سەبەپ بولعانى جايلى ساراپتاما جاساعانى جايلى جازعان بولاتىنبىز. «Nature Communications» جۋرنالىندا جاريالانعان ول ماقالادا ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 44 -جىلى مىسىردى كلەوپاترا باسقارعان تۇستا جەر قىرتىسىنىڭ ءاربىر ايماقتارىندا جانارتاۋلار جويقىن اتقىلاعان. ىستىق گاز بەن كۇل مۋسسوندىق سيكلدى بۇزىپ، ءنىل وزەنىنىڭ سۋىن ازايتقان. ال ەگىنشىلىكپەن اينالىساتىن حالىق ءۇشىن تابيعاتتىڭ بۇل «توسىنسىيى» شارۋاشىلىقتى ءبىرجولا توقتاتقان.
Massaget.kz
