عۇندار تۋرالى دەرەكتەر
ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى 4-3 عاسىرلاردا قىتايدىڭ سولتۇستىگى مەن ورتالىق ازيا جەرىن مەكەندەگەن تايپالىق بىرلەستىك عۇندار دەپ اتالدى. ولار كوشپەلى، جاۋىنگەر حالىق بولعان. عۇنداردىڭ كەزىندە پاتريارحالدى- رۋلىق قارىم- قاتىناستىق بەلگىلەرى وتە كۇشتى بولدى. عۇندار ءىشىنارا 24 رۋعا بولىنگەن جانە ءار رۋدىڭ باسىندا اعاماندار تۇرعان. سول ۋاقىتتا اعاماندار كەڭەسى مەن حالىق جينالىسى جۇمىس ىستەگەن. سونىمەن بىرگە، عۇندار اسكەري تۇتقىنداردان تۇراتىن قۇلدار ۇستاعان.
ءبىر قىزىعى، عۇندار ەر ازاماتتاردىڭ بارلىعىن قاتارداعى جاۋىنگەر دەپ سانالعان. جازبا دەرەكتەردە عۇندار بيلەۋشىسىنىڭ شانيۋي دەپ اتالعانى كورسەتىلگەن. ەلدى شانيۋي بيلەسە، ولاردان كەيىن تۇمەنباسىلار تۇرعان.
عۇن مەملەكەتى ب. ز. د. III عاسىردا كوشپەندى عۇن تايپالارىن بىرىكتىرگەن مودە حان كەزىندە ەۋرازياداعى ەڭ مىقتى مەملەكەت بولدى. تاريحي دەرەكتەردە، ب. ز. د 209 -جىلى مودە حان اكەسىن ءولتىرىپ، تاققا ءوزى وتىرعان دەلىنەدى. مودە حان بيلىككە كەلگەلى عۇندار قاتتى كۇشەيىپ، اۋماعىن كەڭەيتە باستايدى.
جازبا دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، عۇندار ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن 188 -جىلى قىتاي يمپەراتورى گاو- ديدى باعىندىرىپ، سودان حان ديناستياسى عۇندارعا سالىق تولەپ تۇرۋعا ءماجبۇر بولعان. تاريحتا جاۋىنگەر حالىق رەتىندە اتى قالعان عۇندار بۇدان باسقا يۋەچجي، لوۆفان، بايان، ءۇيسىن تاعى دا باسقا تايپالاردىڭ جەرىن تارتىپ الىپ، ۇستەمدىك ەتكەن.
قىتايمەن عۇندار اراسىنداعى سوعىس 300 جىلعا سوزىلدى. ب. ز. د Ⅲعاسىردا قىتاي مەملەكەتى عۇنداردان قورعانۋ ءۇشىن ۇلى قىتاي قورعانىن سالا باستادى.
سول زامانداردا عۇنداردىڭ اسكەر باسى 300-400 مىڭعا جەتەتىن. ولار بايكالدان تيبەتكە، شىعىس تۇركىستاننان حۋانحە وزەنىنە دەيىنگى جەردى يەلىك ەتىپ، مەملەكەت قۇرعان. الايدا، عۇنداردىڭ بيلەۋشىسى مودە قايتىس بولعاننان كەيىن ەلدە ءوزارا قاقتىعىس ورىن الا باستايدى. سودان ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن 47 -جىلى حۋلاگۋ بيلىگى كەزىندە عۇندار وڭتۇستىك جانە سولتۇستىك بولىپ ەكىگە ءبولىنىپ كەتەدى. وڭتۇستىك عۇندار قىتايعا بودان بولۋعا كونسە، سولتۇستىك عۇندار ورتالىق ازيا تايپالارىمەن وداقتاسىپ باتىسقا قونىس اۋدارىپ، ءوز تاۋەلسىزدىكتەرىن ساقتاپ قالادى.
دەگەنمەن، قىتاي ۇنەمى قىسىم كورسەتە بەرگەندىكتەن، عۇندار تيان- شان تاۋىنان اسىپ ءوتىپ، قاڭلى جەرىنە قونىستانادى. وسىلايشا، كەزىندە ۇزان- عايىر جەردى مەكەندەگەن عۇندار ورتا ازيا مەن قازاقستانعا العاش رەت قونىس اۋدارىپ كەلەدى.
ال، ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ 1- عاسىرىندا عۇنداردىڭ ەكىنشى رەت قونىس اۋدارۋى بولدى. 93 -جىلى قىتايلاردان قىسىم كورگەن سولتۇستىك عۇندار ءوز جەرىنەن ىعىستىرىلىپ، تاعى دا باتىسقا قاراي كوشۋگە ءماجبۇر بولادى. وسىلايشا، عۇندار قازاق جەرى ارقىلى باتىسقا جىلجيدى. ال ولاردىڭ قازاقستان اۋماعىنا كەلۋىنە بايلانىستى قاڭلى تايپالارى تۇركى ءتىلىن ۇيرەنە باستايدى.
عۇندار جالپى كوشپەلى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان تايپا. ولار اسىرەسە جىلقى ءوسىرىپ، قوي ۇستاعان. ونىڭ ىشىندە اسىل تۇقىمدى جىلقىلاردى قولدا ءوسىرىپ، ات باپتاۋدى جەتىك مەڭگەرگەن. سونىمەن بىرگە، عۇندار اڭ اۋلاپ، وترىقشىلىقپەن اينالىسىپ، ەگىن ەككەن. عۇندار ءداندى داقىلدىڭ ىشىندە تارىنى كوپ وسىرگەن.
عۇندار جاۋىنگەر عانا ەمەس، سونداي- اق كەرەمەت قولونەر شەبەرى بولعان. ولاردا قولونەر مەن بەينەلەۋ ونەرى جوعارى دەڭگەيدە دامىعان. سونىڭ ارقاسىندا كوشپەلى حالىق زەرگەرلىك ونەردەگى پوليحروم ءستيلىن دۇنيەگە اكەلەدى. عۇندار ءومىر سۇرگەن زاماندا ساۋدا قاتىناسى مەن قولونەر جاقسى دامىدى. ولار مەتالدان، سۇيەك پەن مۇيىزدەن، تاس پەن سازدان، اعاشتان، كەراميكادان بۇيىمدار جاساپ، قولونەرمەن اينالىسقان.
سونداي- اق، عۇندار ات ءۇستى ويىندارىنىڭ نەگىزىن سالعان تايپا رەتىندە تاريحتا قالدى. جاۋىنگەر تايپانىڭ حالقى كوكتاڭىرىنە تابىنىپ، اتا- باباسىنىڭ رۋحىنا سيىنعان. ءتىپتى، وزدەرىنىڭ ءداستۇرلى قۇقىق جۇيەسىن دە قالىپتاستىرعان.
عۇندار قوعامىندا مال مەن جەردى جەكە مەنشىك رەتىندە پايدالانۋ، الىم- سالىق، جازۋ- سىزۋدىڭ پايدا بولاۋى تاپتىق قوعام مەن مەملەكەتتىڭ پايدا بولۋىن تۋعىزدى.
ب. ز. 1 مىڭجىلدىعىنىڭ باسىندا عۇندار جەرگىلىكتى تايپالاردى باعىندىرىپ، سىرداريا بويىمەن ارال وڭىرىنە، ورتالىق جانە باتىس قازاقستان ايماقتارىنا كوشىپ بارادى. ال ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ 4 عاسىرىندا شىعىس جانە ورتالىق ەۋروپا جەرىنە كەلەدى. ءسويتىپ، ولار ءۇش عاسىر ۋاقىت ىشىندە ەۋروپا جەرىنە ەنەدى.
IV عاسىردىڭ اياعىندا عۇندار زاكاۆكازە مەن مەسوپوتامياعا شابۋىل جاساپ، شىعىس ريم يمپەرياسىنىڭ استاناسىنا جاقىنداپ، يمپەراتوردى التىن اقشا تولەۋگە مىندەتتەدى.
437 -جىلى عۇندار ەۋروپانىڭ ىشكى ەلدەرىنە شابۋىل جاساپ، فرانتسيادا اۋماعىنا كىرىپ، بۋرگۋنديا كورولدىگىن ويراندادى.
445 -جىلى اتتيلا رۋمىنيا مەن ۆەنگريا اۋماعىندا وقشاۋلانعان عۇن تايپالارىن بىرىكتىرىپ جانە ەۋروپادا عۇن مەملەكەتىن باسقاردى. ءسويتىپ، اتتيلا ەۋروپا حالقىنىڭ ابدەن ۇرەيىن ۇشىرادى.
اتتيلانىڭ جەتەكشىلىگىمەن عۇندار كوپتەگەن ەۋروپا ەلدەرىن جاۋلاپ الدى، جانە ول بيلىك ەتكەن كەزدە اسكەري- دەموكراتيالىق جۇيە قالىپتاستى. 452 -جىلى عۇندار يتالياعا باسىپ كىرىپ، ريمگە جاقىندادى. جاۋىنگەر حالىق وسىلايشا ريم يمپەرياسىنا دا قاۋىپ ءتوندىرىپ، شابۋىل جاسايدى.
ال 375-376 -جىلدارى ۆەستگوتتار مەن قازاق جەرىنەن كەلگەن عۇنداردىڭ كۇرەسىنىڭ ناتيجەسىندە ەجەلگى ريم يمپەرياسى قۇلايدى.
وسىلايشا، اتتيلانىڭ جەتەكشىلىگىمەن جۇرگىزىلگەن شابۋىلدار ەۋروپانىڭ ريم يمپەرياسىنىڭ ىقپالىنان بوساتىلۋىنا جانە قۇل جۇيەسىنىڭ قۇلدىراۋىنا سەبەپ بولدى. ءسويتىپ، ەۋروپاعا شابۋىل جاساپ، باسىپ كىرگەن عۇن دەرجاۆاسى V عاسىردىڭ ورتاسىندا اتتيلا ولگەننەن كەيىن ىدىراپ كەتتى.
كەيىننەن تاريحشىلار مەن جازۋشىلار سوناۋ ەۋروپاعا دەيىن جورىق جاساعان اتاقتى اتتيلا تۋرالى كوپتەگەن ەڭبەكتەر جازىپ، ونى كەيىنگى ۇرپاققا تانىستىردى. مىسالى، ريم جازۋشىسى پرييسك ايگىلى عۇن بيلەۋشىسى اتتيلا تۋرالى تاريحتا باعا جەتپەس ەڭبەك جازىپ جازدى. سونداي- اق، يتالياندىق كومپوزيتور دجۋزەپپە ۆەردي ول تۋرالى «اتتيلا» دەپ اتالاتىن وپەرا جازدى.
Stan.kz
