ستولدى جۇدىرىعىممەن ءبىر ۇرىپ: «جىلدام الىپ كەلىڭىز مۇندا» دەدىم - م. شاحانوۆتىڭ ءومىرى جايلى ەسسەدەن
ايتا كەتۋ كەرەك، بۇل ەسسەنىڭ اۆتورى قۇديار ءبىلال سوڭعى ون جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى مۇحاڭمەن بىرگە «جالىن» جۋرنالىندا قىزمەت ىستەپ كەلە جاتقان جۋرناليست، جازۋشى.
ءشاي ۇستىندەگى اڭگىمە-118
سونىمەن مۇحاڭ تەڭ ءتوراعاسى بولىپ تابىلاتىن ەكىنشى كوميسسيا ءوز جۇمىسىن باستايدى. باستاعاندا، اۋەلگىدە سىرەسكەن «سەڭدى» ورنىنان قوزعاۋ وڭايعا تۇسپەيدى. ونىڭ ۇستىنە كوميسسيا قۇرامىنىڭ بۇرىنعى مۇشەلەرى «سەڭدى» قوزعاۋعا پالەندەي ءبىر مۇددەلىلىك تانىتا دا قويمايدى.
جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىستى قۇجاتتاردىڭ بولسا دا كوزى جويىلعان. ەندى ءبىرىنشى كوميسسيا تىكەلەي سونى جويۋمەن اينالىسقان عوي. ءبىراق كوميسسيانى جاساقتاعان بيلىك زاڭدىلىق تۇرعىدان ءبىر اعاتتىققا جول بەرگەن ەكەن ءدا. ول «اعاتتىق» بويىنشا كوميسسياعا قاجەتتى مولشەردە جۇمىسشى توبىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى ەكەن. مۇحاڭ زاڭدىلىق تۇرعىدا بەرىلىپ وتىرعان وسى مۇمكىندىكتى ءتيىمدى پايدالانادى.
اتقارىلاتىن جۇمىس بىرنەشە سالاعا بولىنەدى. ءار سالا بويىنشا جۇمىسشى توپتارى قۇرىلادى. ءار جۇمىسشى توبىنا قوعام بەلسەندىلەرى تارتىلادى. نە كەرەك، 200-دەن استام جۇمىسشى توبى مۇشەلەرى بار ىنتا-جىگەرلەرىمەن جۇمىستى باستاپ كەپ جىبەرەدى. بيلىكتىڭ مازاسى قاشا باستايدى. سەبەبى، جۇمىسشى توپ وكىلدەرىنىڭ اشپاعان ەسىگى، اقتارماعان قۇجاتى، كەزدەسپەگەن ادامى قالمايدى.
جۇمىس قارقىنى كۇن ساناپ ارتا تۇسەدى. ول كەزدە م. شاحانوۆتىڭ جوعارعى كەڭەس ءتورالقاسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە تۇكىرىگى جەرگە تۇسپەي تۇرعان كەز. ءتىپتى مينيسترلەردىڭ ءوزى مۇحاڭ كابينەتى الدىندا شاقىرۋىن كۇتىپ، كەزەك كۇتىپ وتىراتىن. مۇحاڭنىڭ سول مۇمكىندىگىن جۇمىسشى توپ وكىلدەرى دە ساتىمەن پايدالانا الدى. ولار شىن مانىندە از ۋاقىتتىڭ ىشىندە تەڭدەسسىز جۇمىس اتقاردى.
الايدا قاراپايىم حالىقتى اڭگىمەگە تارتۋ وڭايعا تۇسكەن جوق. كوميسسياعا كومەك قولىن سوزۋعا وڭ پەيىل تانىتقان ادامدار نەكەن ساياق بولدى. كوپ ادام جۇزىندە ءالى ۇرەي بار. اشىق اڭگىمە ايتۋعا قورقادى. سەبەبى...
جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ سوڭىن الا ماسكەۋدەن وسىنداي قاندى وقيعالاردىڭ ارتىن جابۋعا داعدىلانعان ارنايى مامانداندىرىلعان جۇمىسشى توبى كەلەدى. ولار كوتەرىلىس كەزىندە كوز جۇمعان، جارالانعان، ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەتكەندەردى وزدەرى تىلدەرىندەگى ويدان قۇراستىرىلعان «لەگەندالار» ارقىلى جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىسپاعانداي ەتىپ، سول «لەگەندالارىن» قۇجات ارقىلى راسىمدەيدى.
سول قۇجاتتى شىن دەپ قابىل العان الگى زارداپ شەگۋشىنىڭ تۋعان-تۋىستارى كەزىندە بەرگەن ۋادەلەرىنەن تايقىپ كەتە المايدى. ونىڭ ۇستىنە بيلىكتىڭ قۇرىعى ۇزىن. كوپ ادام ول قورقىنىشتان ءالى كۇنگە دەيىن ارىلا قويعان جوق. مۇحاڭ: «كوپ مولشەردە بەرىلگەن قارجىعا بىلعانىپ قالعاندار دا بار» دەيدى. ارينە، ونداي وقيعاعا قاتىسى بار ادامدار شىندىق بەتىن ەشقاشان اشپايدى.
ماسەلەن، جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىسقان ءبىر ستۋدەنت قىز 18 -جەلتوقسان كۇنى كوز جۇمادى. سول قىزدى جاڭا جىلدىڭ الدىندا جاتاقحاناسىنا الىپ بارىپ، ءوز توسەگىنە جاتقىزادى دا ءبىر قۇربىسىنا «اۋىرىپ قالدى» دەگىزىپ، جەدەل جاردەم شاقىرتادى. جەدەل جاردەمنىڭ كەلگەنىن جاتاقحاناداعى ستۋدەنتتەردىڭ دەنى كورەدى. سودان الگى قىزدىڭ تاماقتان ۋلانىپ قايتىس بولعانى تۋرالى قۇجات دارىگەرلەر قولىمەن راسىمدەلەدى.
ول قۇجاتقا جەدەل جاردەمدى شاقىرعان، ونىڭ كەلگەنىن كورگەندەر دە قول قويادى. قىز ءمايىتىن جاتاقحانادان جاڭا جىل الدىندا الىپ شىققانىن كورگەندەر دە كۋاگە تارتىلادى. جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىستى بارلىق وقيعا وسىلاي بۇركەلگەن. بۇدان كەيىن شىندىق بەتى قالاي اشىلسىن؟!
اشىلادى ەكەن. اشىلۋ ءۇشىن بۇل ءىس تىزگىنىن م. شاحانوۆ قولعا الۋى كەرەك ەكەن ءدا. مۇحاڭ جالعان «لەگەندالاردىڭ» عانا ەمەس، ك س ر و بۇككەن قۇپيانىڭ دا بەت پەردەسىن سىپىرىپ الدى. ول اڭگىمەنى ەندى كەلەسى ءشاي ەنشىسىنە قالدىرايىق.
ءشاي ۇستىندەگى اڭگىمە-119
م. شاحانوۆ جەلتوقسان كوتەرىلىسى تۋرالى اڭگىمە وربىتكەندە «مەتەل» وپەراتسياسىن ۇدايى قاپەرگە الىپ وتىرادى. وسى ءسوزدى مۇحاڭ اۋزىنان ءشاي ۇستىندە تالاي ەستىدىم. ەندى بيلىك تاراپىنان جۇزەگە اساتىن قاي وپەراتسياعا دا ايتەۋىر ءبىر اتتىڭ قويىلاتىندىعى زاڭدىلىق قوي. ءبىرى - «سۇڭقار» بولسا، ەكىنشىسى - «بۇركىت» دەپ اتالىپ جاتادى.
مۇحاڭ سوزىنە اۋەلگىدە «مەتەل» دە سونداي اتاۋدىڭ ءبىرى عوي» دەپ جەتە ءمان بەرمەيتىنمىن. «باقسام، باقا ەكەن» دەمەكشى، جەلتوقسان كوتەرىلىسى اقيقاتىنىڭ باستاۋى وسى «مەتەلدە» جاتىر ەكەن. سونى تۇيسىنە باستاعان سوڭ مۇحاڭ سوزىنە قايتا ءمان بەردىم. ءمان بەرگەنىم، «مەتەل» ك س ر و-نىڭ ىشىنە بۇككەن قۇپياسى ەكەن. بۇل «مەتەل» زاردابىن بىزدەن كەيىن باكۋ دە، بالتىق بويى ەلدەرى دە تاتىپ ۇلگەرىپتى. الايدا ك س ر و-نىڭ ىشىنە بۇككەن وسى قۇپياسىنىڭ بەتىن اشقان تەك م. شاحانوۆ بولدى. ءسوزدى مۇحاڭنىڭ وزىنە بەرەيىك:
«م. گورباچەۆتىڭ ءسوز بوستاندىعىنا ەرىك بەرۋى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى باسشىلارىنىڭ الاڭداۋشىلىعىن تۋعىزا باستايدى. سەبەبى ك س ر و حالقى بوستاندىق ءدامىن سەزىنە باستاعان بولاتىن. سوندىقتان «مۇنداي ەركىنسۋ سوڭى جاپپاي نارازىلىققا ۇلاسىپ كەتۋى مۇمكىن» دەگەن ويعا ەرىك بەرگەن ك س ر و قاۋىپسىزدىك كوميتەتى مەن ك س ر و ىشكى ىستەر مينيسترلىگى باسشىلارى بىرلەسىپ، ومىرگە «مەتەل» اتتى جاڭا جوبانى الىپ كەلەدى.
جەلتوقسان كوتەرىلىسىن باسۋ وسى «مەتەل» ارقىلى جۇزەگە استى. ونىڭ قۇرامىندا ارنايى دايىندىقتان وتكەن اسكەري كۇش بولدى. ول اسكەري كۇش اتا-انا قامقورلىعىنان قۇر قالعان مەيرىمسىز، بەزبۇيرەك جەتىمدەردەن جاساقتالعان ەدى. ولاردىڭ كەز-كەلگەن وقيعانى ءوز ىڭعايلارىنا وراي بەيىمدەي الۋعا قابىلەتتەرى جەتەتىن. وزگە دە زاماناۋي ايلا-تاسىلدەردى، قۋلىق-سۇمدىقتى، اسكەري شەبەرلىكتىڭ قىر-سىرىن جەتىك مەڭگەرگەن كاسىبي ماماندار بولاتىن. سول ماماندار «مەتەل» وپەراتسياسى كەزىندە ارنايى ارانداتقىش توپتاردى ۇيىمداستىرا الدى. سول ارانداتقىش كۇشتەر بەيبىت شەرۋدى قارۋلى قاقتىعىسقا ۇرىندىردى.
«مەتەلگە» ءاۋ باستا: «قوعامدىق ءتارتىپتى توپتانىپ بۇزۋشىلاردى اۋىزدىقتاۋ» دەگەن ات بەرىلگەن بولاتىن. الايدا ك س ر و اۋماعىندا ەشقانداي توتەنشە جاعداي بولماعاندىقتان «مەتەل» ءوزىنىڭ جارىققا شىعار ءساتىن ءبىر جىل ەكى اي كۇتتى. سودان الماتىدا جەلتوقسان كوتەرىلىسى بۇرق ەتە قالعاندا ك س ر و قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى ۆ. چەبريكوۆ گورباچەۆتىڭ اۋىزشا كەلىسىمىن الىپ، «مەتەل» وپەراتسياسىن ىسكە قوسادى.
ءسويتىپ «مەتەل» قۇرامىنداعى مەيرىمسىز جاساق قازاق جاستارىنا قاندى جورىعىن باستايدى» دەگەن مۇحاڭا: «سوندا ول قاندى جورىق ارنايى ازىرلەنگەن «مەتەل» وپەراتسياسىنىڭ كارتاسى ارقىلى جۇزەگە اسقان عوي» دەدىم. مۇحاڭ: «ءيا» دەدى دە: «ءبىز ول كارتانىڭ بار ەكەنىن بىلدىك» دەپ اڭگىمەسىن ودان ءارى جالعاستىردى. «الايدا ءبىزدىڭ سۇراۋ سالعان حاتىمىزعا سول كەزدەگى ىشكى ىستەر ءمينيسترى م. بەرسەنيەۆ: «ءبىز «مەتەل» وپەراتسياسىنىڭ كارتاسىن ۋاقىتى وتۋىنە بايلانىستى جويىپ جىبەردىك» دەپ جاۋاپ بەردى.
ماعان ءبىر كۇنى بۇرىن قاۋىپسىزدىك سالاسىندا قىزمەت اتقارعان مارات سالكەيەۆ دەگەن جىگىت كەلدى دە مەنى وڭاشا شىعارىپ الىپ: «مۇحا، ءبىز ىزدەگەن «مەتەل» وپەراتسياسىنىڭ كارتاسى سيكەرين دەگەننىڭ سەيفىندە جاتىر ەكەن. ناقتىلى دەرەككوزدەر ارقىلى ءبىلدىم» دەدى. سيكەريننىڭ ءمينيستردىڭ وڭ قولى ەكەنىن بىلەتىنبىز. سودان اقىلداسا كەلە ىشكى ىستەر ءمينيسترى م. بەرسەنيەۆكە تەلەفون شالىپ، وعان ءوزىمنىڭ ءبىر جۇمىسپەن كىرىپ شىعاتىندىعىمدى مالىمدەدىم. ول: «سىزگە ءوزىم بارايىن» دەسە دە ىڭعاي بەرمەي قويدىم.
سودان نە كەرەك، م. سالكەيەۆ پەن تاعى ءبىر جىگىتتى قاسىما ەرتىپ، ءمينيستردىڭ كابينەتىنە باس سۇقتىم.
اماندىقتان سوڭ مينيسترگە: «ميحايل ترەنتيەۆيچ، قازىر ءسىز ءوز قىزمەتكەرىڭىز سيكەريندى شاقىرىپ الاسىز دا: «مەتەل» وپەراتسياسىنىڭ كارتاسى قايدا؟» دەپ سۇرايسىز. باسقا ءبىر اۋىز ءسوز قوسپايسىز. ەگەر ءوز قىزمەتكەرىڭىزگە قانداي دا ءبىر بەلگى بەرسەڭىز، بار جاۋاپكەرشىلىك ءسىزدىڭ موينىڭىزعا ارتىلادى» دەدىم. ول سيكەريندى شاقىرىپ الدى دا وعان الگى ساۋالدى قويدى. سيكەرين قيپاقتاپ ەكەۋمىزگە جالتاق-جالتاق قارايدى. اڭدىسىپ وتىرمىز. ءبىر كەزدە ول: «مەنىڭ سەيفىمدە» دەدى. مينيستر سول كەزدە: «بالكىم ول باسقا «مەتەل» شىعار» دەدى.
مەن ءسوزدىڭ ارتىن توسپاي ستولدى جۇدىرىعىممەن ءبىر ۇرىپ: «جىلدام الىپ كەلىڭىز مۇندا» دەدىم. الىپ كەلدى. كولدەي كارتا ەكەن. ماڭدايىنا «1986 -جىل» دەپ جازىلعان. ك س ر و ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى قول قويىپ، بەكىتكەن ەكەن. قاي وڭىردەن قانشا جاساقتىڭ كەلگەنى، ولاردىڭ الماتىنىڭ قاي كوشەلەرىندە ورنالاسقانى، ودان وزگە دە قۇپيا مالىمەتتەر «مەتەل» جوسپارى بەتىندە «تايعا تاڭبا باسقانداي» سايراپ تۇردى. «مەتەل» وپەراتسياسى كارتاسىن قۇشاقتاعان قالپى جۇرەگىمىز جارىلا قۋانىپ، جۇمىس ورنىمىزعا ورالدىق» دەپ مۇحاڭ اڭگىمەسىن تۇيىندەدى.
ءبىراق م. شاحانوۆتىڭ ول قۋانىشى ۇزاققا سوزىلمادى. الدا مۇحاڭ كوزىنە جاس ۇيىرەتىن، ءتىپتى ومىردەن تۇڭىلدىرۋگە دەيىن الىپ باراتىن ءبىر وقيعا كۇتىپ تۇر ەدى.
جالعاسى بار
