قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ سىرى نەدە؟
ءتىپتى وسى كەزدە دە باقۋاتتى مەملەكەتتەر شين جۇرتىنا مەنسىنبەي قارادى. كەيىنگى 10-15 جىلدا ءبارى وزگەرىپ كەتتى. ق ح ر وندىقتاعى مەملەكەتتەردى بىرتىندەپ ارتتا قالدىرىپ، ەكىنشى ورىنعا مىعىم ورنالاسىپ الدى. ەندى الدا تەك ا ق ش قالدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا، قىتايعا بىرىنشىلىك تە كوپ كۇتتىرمەيدى. قىتاي ەجەلدەن ۇلى تاريحقا يە مەملەكەت. پيراميدالارىمەن تانىمال مىسىردىڭ گۇلدەگەن كەزىندە دە، ريم يمپەرياسى، تۇركى قاعاناتى، التىن وردا كەزىندە دە قىتاي بولعان. ءبىراق باي تاريحپەن ميللياردتان ارتىق ازاماتى بار اش ەلدى تويدىرا المايسىڭ. وتكەن عاسىرداعى II دۇنيەجۇزىلىك سوعىس سالدارىنان قىتايلار جاپونداردىڭ ەزگىسىن ءبىر ادامداي كوردى. سودان سوڭ وزىنە دوس ساناعان ك س ر و- مەن جاعالاستى. كوممۋنيزمنىڭ قۇلاشىن كەڭگە جايۋى، ساياساتتاعى وزگەرىستەر حالىقتىڭ ءال- اۋقاتىن كوتەرە المادى. اسپانداعى جۇلدىزداردى كوزدەپ ساياساتتاعى «ۇلكەن سەكىرۋدى» جۇزەگە اسىرعان 1959-61 -جىلدارى ءونىم الۋ، كەرىسىنشە,30 پايىزعا تومەندەدى. اشتىقتان 25-30 ميلليون ادام قايتىس بولدى. سوعان قاراماي مەملەكەتتى باسقارىپ وتىرعان ماۋ زىدۋڭ ۇكىمەتى قۇلامادى. كەيىن قىتايلار ونى اقتاپ الۋعا تىرىستى. بۇگىندە ونىڭ ساياساتى 70 پايىز دۇرىس بولعان، 30 پايىزى سول داۋىردەگى وقيعالارعا بايلانىستى جىبەرىلگەن قاتەلىكتەر دەپ، ماۋدى "گەني"، قازىرگى قىتاي رەسپۋبليكاسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى رەتىندە جەر- كوككە سيعىزباي ماقتايدى.
جالپى العاندا، قىتايلار كوپ جىلدارىن اشتىقتى جەڭۋگە سارپ ەتتى. حالقى كەدەي بۇل مەملەكەتتى ەكونوميكا نارىعىندا ەشكىم ۇلكەن قارسىلاس دەپ ەسەپتەمەدى. ءبىراق سوڭعى 40 جىلدا ءبارى وزگەرىپ كەتتى. ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر بويىنشا ق ح ر ۇلى بريتانيا، فرانسيا، گەرمانيا، ءتىپتى، ەكىنشى ورىننان ەشقاشان مىزعىماعان جاپونيانى دا ارتتا قالدىردى. مەملەكەت بايىپ قانا قويماي، 700 ميلليون ادام اشتىقتان قۇتىلدى. 1990 -جىلدارداعى ازياداعى داعدارىس، 2007 -جىلداعى الەم ەكونوميكاسىنداعى داعدارىس قىتايعا ونشا اسەر ەتكەن جوق. ولار جىل سايىن 7-12 پايىز ەكونوميكالىق ءوسۋدى 20 جىلدان بەرى ساقتاپ كەلەدى. ەشقانداي مەملەكەت وتە قىسقا ۋاقىتتا وسىنداي جەتىستىكتەرگە جەتە الماعان.
1. قىتايلار قىتايلار ۇزاق جىلدار بويى ارزان قول كۇشى قىزمەتىن اتقارىپ كەلدى. الەمدە ءالى دە قىتايلاردى ازعانتاي عانا اقشاعا قاناعات ەتىپ، باستىعى بۇيىرعان ءىستى تاپ- تۇيناقتاي ەتىپ ورىنداپ قوياتىن جۇمىسشى دەپ بىلەدى. بۇرىن سولاي بولدى. قازىر ەمەس. قازىر قىتاي جۇمىسشىسىنىڭ باعاسى كوپتەگەن مەملەكەتتەگى جۇمىسشىلاردىڭ باعاسىنان جوعارى. ولار زاماناۋي تەحنيكا ءتىلىن تەز تابادى، كەز كەلگەن ءىستى تەز ۇيرەنەدى، ىنجىق ەمەس جانە باستىسى وتە ەڭبەكقور. قىتايلار ءۇشىن تاڭعى 5:00 دە تۇرىپ، " ءتۇننىڭ ءبىرۋاعىنا" دەيىن جۇمىس ىستەۋ ادەتتەگى جايت بولىپ ەسەپتەلەدى.
2. پارتيا مەن حالىق قىتايدا كوممۋنيستىك پارتيا ءامىرىن جۇرگىزىپ تۇر. الەم كوممۋنيزم يدەياسى قازىرگى زامانعى الەمدە ءومىر سۇرە المايدى، بۇل نارىقتىق ەكونوميكا پرينتسيپتەرىنە قايشى كەلەتىن يدەولوگيا دەپ ەسەپتەدى. ك س ر و شاڭىراعىنىڭ ءبىر ساتتە ورتاعا ءتۇسىپ، كۇيرەۋى كوممۋنيزم يدەياسىنان بولدى دەپ ويلادى. ءبىراق قىتايلار مۇنى دا تەرىسكە شىعارىپ، كوممۋنيزم يدەياسىنىڭ قانشالىقتى باسەكەگە قابىلەتتى ەكەنىن دالەلدەدى. كومپارتيا بارلىق سالالاردى باقىلاۋدا ۇستاعانىمەن، ساۋدا نارىعىنا جول اشىپ بەرگەن. بۇل جايت «قىتايدىڭ وزىنە ءتان سوتسياليزمى» دەپ اتالادى. جانە بۇل ەشقانداي سوتسياليستىك رەسپۋبليكادا جوق ساياسات.
3. جەمقورلىققا قارسى كۇرەس دامىعان سايىن ق ح ر قيىن كەدەرگىلەرگە دە تاپ بولا باستادى. سونىڭ ءبىرى - جەمقورلىق. البەتتە، جەمقورلىق تەك قىتايدا عانا ەمەس، باسقا مەملەكەتتەردە دە بار. بۇدان كەيىن دە بولا بەرەدى. ءبىراق، قىتاي ەلى دامىپ، حالىقتىڭ جاعدايى جاقسارعان سايىن ونىڭ دا كولەمى كۇرت ۇلعايدى. كەشەگى حالىقتىڭ قىزمەتىنە باس يگەن ۇلكەندى- كىشىلى شەنەۋنىكتەر قىپ- قىزىل پاراقورعا اينالدى. قىتاي مەملەكەتى بۇعان قارسى قاراپايىم ءبىراق وتە قاتاڭ جازانى - اتۋ جازاسىن قولداندى. 10 مىڭداعان ادامنىڭ ميىنا «قورعاسىن قۇيىپ»، 100 مىڭداعان ادامدى اباقتىعا جاپسا دا، بۇل تاسىلدەن باس تارتپادى. قازىر دە ق ح ر جىل سايىن ەڭ كوپ ءولىم جازاسىن قولداناتىن مەملەكەت بولىپ ەسەپتەلەدى.
4. بازار. تولەماقىسىنا تەحنولوگيا الۋ كەز كەلگەن ءوندىرۋشى كومپانيا قىتايدىڭ 1,5 ميلليارد حالقىن جۇمىس كۇشى رەتىندە پايدالانۋدى قالايدى. ق ح ر بۇعان قارسى ەمەس. ءبىراق ءوزىنىڭ زاڭدارى مەن تالاپتارىنا كونسەڭ عانا ءونىمىڭدى قىتاي ەلىنە كىرگىزە الاسىڭ. كەز كەلگەن ءىرى كورپوراتسيالار ءوندىرىستىڭ ءبىر بولىگىن وسى ەلگە كوشىرۋى جانە قىتاي نارىعىنا شىعۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ تەحنولوگيالىق قۇپيالارىمەن ءبولىسۋى شارت. بولماسا ەسىك تارس جابىلادى.
باسىندا ماجبۇرلىكتەن وسى زاڭعا كونگەندەر ەندى ءوز ىقتيارلارىمەن ءوندىرىستى جاپپاي كوشىرىپ جاتىر. مىسالى، Apple كومپانياسى ءوندىرىستى تولىق قىتايعا كوشىرگەن. نەگىزگى بولشەكتەر وسى ەلدە جاساپ شىعارىلادى. قازىرگى ۋاقىتتا قىتايدا 70 تەن استام ءىرى ەكونوميكالىق جانە تەحنولوگيالىق ايماقتار بار.
Apple كومپانياسىمەن تانىسقان ا ق ش پرەزيدەنتى باراك وباما مەن ستيۆ دجوبستىڭ اراسىندا مىناداي ديالوگ بولعان: باراك وباما: «نەگە ءوندىرىستى ا ق ش- قا كوشىرمەيسىڭ؟ ءبىز دە قىتاي ۇكىمەتى بەرە العان مۇمكىندىكتەردى بەرىپ وتىرمىز». ستيۆ دجوبس: «پرەزيدەنت مىرزا، اڭگىمە تەك ارزان جۇمىس كۇشىندە ەمەس. ءوندىرىس بولشەكتەرىنىڭ كوبى قىتايدا جاسالادى. ونى ا ق ش- قا تاسۋ وتە قىمباتقا تۇسەدى. قىتايدا بۇكىل ءبىر قالا تەحنيكالاردى وندىرۋگە بەيىمدەلگەن. مىسالى، شەنجىن قالاسىنداعى Foxconn زاۋىتىندا ميلليوننان استام قىتايلىقتار جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى iPhone قۇراستىرادى. قىتايلىق جۇمىسشىلار كۇنىنە 12-14 ساعات جۇمىس ىستەي بەرەدى. ءوندىرىس كولەمى كۇرت ارتقاندا، ءبىز 2-3 اپتادا 2-3 مىڭ ينجەنەر، 10-15 مىڭ قىزمەتكەر الۋىمىز كەرەك بولادى. ايتپەسە تاپسىرىسقا ۇلگەرە المايمىز. قىتايدا بۇل ماسەلە تۋدىرمايدى. ال ا ق ش- تىڭ ەشقانداي قالاسى مۇنداي مۇمكىندىكتەرگە يە ەمەس»، - دەگەن ەكەن.
5. Made in China قازىر قىتايدا وندىرىلمەيتىن زات جوق. ولار وزدەرى جاساپ شىعارعان زىمىراندى عارىشقا ۇشىرىپ، وزدەرى جاساعان اسكەري كەمەنى ىسكە قوسىپ ۇلگەردى. شەتەلدەر دە (سونىڭ ىشىندە قازاقستاندا دا) ق ح ر- دا جاسالعان زاتتى ساپاسىز دەپ ەسەپتەيدى. ءبىراق بۇل قاتە تۇسىنىك. تەك ساۋداگەرلەر قىتايداعى ەڭ ارزان ونىمدەردى ەكسپورتتاپ ساتادى. قىتايدا ساپالى زاتتار وتە كوپ جانە قىمبات تۇرادى. كەشە عانا قول ەڭبەگىمەن اشتىقتان قۇتىلىپ، وزگە ەلدەردىڭ تەحنولوگياسى كومەگىمەن دامىعان قىتايلىقتار ەندى ءوز تەحنولوگيالارىن شەتەلدەرگە ساتىپ جاتىر. 2017 -جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا، قىتايدا بايلىعى 1,5 ميلليون دوللاردان اساتىن 1,5 ميلليون ميلليونەر، مىڭعا جۋىق ميللياردەر بار ەكەن. ولاردىڭ جالپى بايلىعى 25 تريلليوننان اسادى.
Massaget.kz
