بوتەن بالاعا نەگە داۋىس كوتەرۋگە بولمايتىنىن بىلەسىز بە؟
ەسەيگەن كەزدە بالا اتا-انا اتانىپ، اقىل توقتاتقان كەزدە كوبى بالاسىنا داۋىس كوتەرمەۋگە، ولاردىڭ جەكە ويىن تىڭداۋعا جانە سىپايى بولامىن دەپ، ۋادە بەرگەن.
كەنەتتەن ءسىز كورشى پاتەردەگى بالالاردىڭ ايعايلاعان داۋسىن ەستىپ، ءسىزدىڭ كولىگىڭىزگە دوپ تەپكەنىن نەمەسە بالاڭىزدى رەنجىتىپ جاتقانىن كورگەن كەزدە ءوزىڭىزدى فرەكەن بوكتان ەش ايىرماشىلىعىڭىز جوق ەكەنىن بايقايسىز...
نەلىكتەن بالاعا قول جۇمساپ، داۋىس كوتەرمەۋ كەرەك؟ بالالار قوعامدىق ءتارتىپتى ءيا بولماسا زاڭدى بۇزسا نە ىستەۋ كەرەك؟ بالاڭىز قوعامدىق ءتارتىپتى بۇزىپ جاتسا قالاي جاقسى اتا-انا كەيپىن ساقتاپ قالۋعا بولادى؟ نەگە ءارقاشان ءوز بالاڭىزدىڭ جاعىندا بولۋىڭىز ماڭىزدى؟
وسى سۇراقتاردىڭ جاۋابىن الماتىلىق پوليمودالدىق پسيحولوگ، اناليتيكالىق باعىتتاعى پسيحولوگ، رەسەيدىڭ پسيحوتەراپيالىق كاسىپتىك ليگاسىنىڭ جەتەكشىسى ولگا سولونەنكو بىلەدى.
مامان بالا مەن اتا-انا قارىم-قاتىناسى جايلى دا كەڭەس بەرەدى.
جاقسى اتا-انا دەگەن كىم؟
- ولگا ۆياچەسلاۆوۆنا، ءبىرىنشى سۇراق ءسىزدىڭ قىزمەتىڭىزدىڭ سيپاتتاماسىنان تۋىندادى. بالالارى قيىندىق تۋعىزعان اتا-انالار قانشالىقتى ءجيى پسيحولوگقا بارىپ تۇرۋعا دايىن؟
- ەڭ دۇرىسى بالا مەن اتا-اناعا كەڭەس بەرۋ قاتار جۇرەدى. ناعىز پسيحولوگ ەرەسەك ادامنىڭ پسيحولوگيالىق كۇيىن جانە بالانىڭ مىنەز- قۇلقىنداعى پروبلەمالاردىڭ نەلىكتەن تۋىنداعىنىن تۇسىندىرەدى. بالالار ءسابي كەزىنەن اتا-اناسىنىڭ كۇيزەلىسكە ۇشىراعان كەزىن سەزەدى، اناسى فيزيكالىق تۇرعىدان جاقىن، ءبىراق بالانى سەزىنبەيدى. ەگەر اتا-انا مەن بالا اراسىنداعى قارىم- قاتىناس دەر كەزىندە تۇزەلمەسە، وندا بالا تۇراقتى اۋرۋمەن، دارمەنسىزدىكپەن ماسكۇنەمدىك جانە ناشاقورلىقپەن «كەك الادى».
ءدال مۇنداي سيپاتتامادا بولماسا دا، بالالار ىشتەي ءوزىن باقىتسىز، قورعانسىز سەزىنەدى. بارلىق وتباسى مۇشەسى پسيحولوگقا كەلگەن كەزدە كەڭەس بەرۋ ءتيىمدى. نەگە؟ سەبەبى، اتا-انا بالانى پسيحولوگقا جالعىز جىبەرسە، مامان ونى مىندەتتى تۇردە قولدايدى. ءبىراق بالا وزگەرگەن كەزدە، وتباسى سول قالپىندا قالا بەرسە رەگرەسسيەي باستالادى. ەگەر ولار پسيحولوگيالىق كەڭەستەردەن بىرگە وتسە، وندا وتباسىنداعى قارىم- قاتىناستاردى قالىپقا كەلتىرىپ، بالا قورشاعان الەمدى سەزىنىپ، ءوزىن تولىققاندى سەزىنەتىن بولادى.
پسيحوتەراپيانىڭ سوزىلۋ ۋاقىتى كوپتەگەن فاكتورلارعا بايلانىستى: اتا-انانىڭ جەكە باسىن ۇيىمداستىرۋ، وتباسىندا ورىن الىپ تۇرعان اتموسفەرا، وزگەرۋگە دايىندىق. اتا-انا پسيحولوگقا كەلگەن كەزدە، ول ونىڭ «جىندى» دەگەنىن بىلدىرمەيدى. كوبىسىنىڭ پسيحولوگياسى سونداي. ول دۇرىس ەمەس. بۇل بالانىڭ ءومىرىن جالعىز ءوزى جاقسارتا المايتىن دارمەنسىزدىگىن كورسەتەدى. پسيحولوگيادا كومەككە جۇگىنەتىن اتا-انا - ول جاقسى اتا-انا دەگەندى بىلدىرەدى. دارمەنسىزدىك اشۋشاڭدىقتى شاقىرادى. پسيحولوگتىڭ مىندەتى اتا-اناعا قيىن ساتتە دۇرىس جولدى كورسەتىپ، باعىت- باعدار بەرۋ. ءدال ۇشاق كەزىندە ايتىلاتىنداي: «ءبىرىنشى وزىڭىزگە، كەيىن بالاڭىزعا وتتەگى ماسكاسىن كيگىزىڭىز»، - دەگەندەي تەك ءوزىڭىزدى ساقتاپ، سابىرلىق ساقتاي الساڭىز عانا بالاڭىزعا كومەكتەسە الاسىز.
- وسى جەردەن جەتكىلىكتى جاقسى اتا-انا دەگەندى تەرەڭىرەك ءتۇسىندىرىپ كەتسەڭىز؟
- جاقسى اتا-انا دەگەن ول بالاسى جاسىنا قاراي وسكەن كەزدە. جاسىنا قاراي مىنەزى، ساباق ۇلگەرىمى جاقسى، بارلىعى بەس ەمەس، ءبىراق ۇناتاتىن ساباقتارىندا بەس الادى، دوستارى بار، وتباسىندا ءبىر ماسەلە تۋىنداعان كەزدە ۇرىسپەن ەمەس، تۇسىنىستىكپەن قارايدى. بولاشاقتا قانداي ماماندىقتى تاڭدايتىنى، كىم بولاتىنىن ءوزى شەشەدى. ال اتا-اناسى ول تاڭداعان شەشىمىن تەك قولدايدى. مىنە، ناعىز ۇلگىلى تاڭىرقاي قارايتىن اتا-انا.
- بالالاردى جاس ارالىعىندا ءوزىنىڭ پروبلەماسى بولمايتىنى، تەك اتا-اناسى ءۇشىن دەپرەسسياعا ءتۇسىپ، ۋايىمدايتىنى قانشالىقتى راس؟
- ءسوزىڭىزدىڭ جانى بار. بالالار اتا-اناسىنان نە كورسە، سونى ىستەيدى. ءبىراق بالانىڭ قورشاعان ورتاسىنا، ارالاساتىن دوستارىنىڭ وتباسىنا قاراۋ كەرەك. سەبەبى ءدال وسى كەزدە سالىستىرمالى پسيحولوگيا بولادى. بالا ءوزىن باسقالاردىڭ قاتارىندا كەم سەزىنۋى، قاناعات بولماسا وندا سەبەپ قايتادان سىزگە كەلىپ تىرەلەدى. مىسالعا الىپ مىنا تۇرعان قابىرعانى الايىق. ودان ءسىز تەۋىپ شىعاسىز با، سىندىرىپ شىعاسىز با، سەكىرىپ پە، الدە جاي كەلەسى بەتىنەن ءوتىپ كەتەسىز بە - ول ءسىزدىڭ شەشىمىڭىز. اتا-انا نە ىستەسە دە، بالا ساناسىمەن سول اتا-انانىڭ بۇرىندارى قابىلداعان شەشىمىن قابىلدايدى.
- ول كۇماندار قانشا جاستان باستاپ تۋىندايدى؟
- اركىمدە ءارقالاي. قازىرگى جاستار جان- جاقتى. ءبارىن ءبىلىپ وتىرادى. مۇمكىن ءار بالانىڭ قولىندا ۇيالى تەلەفون بولعاندىقتان با ەكەن. ماعان وسى جاقىن ارادا 25 جاستاعى ءبىر قىز كەلدى. ونىڭ اقىل- وي جۇيەسى، تۇسىنىگى كوپ ۇلكەن ەرەسەكتەن وزگەشە جانە دۇرىس بولدى. ونىڭ ايتۋىنشا، ول اتا-اناسى سەكىلدى تاربيە بەرمەگەنىنە ءوزىن كىنالايدى ەكەن. وسىنى مەنەن دۇرىس پا، بۇرىس پا دەپ ءبىلۋ ءۇشىن سۇراۋعا كەلگەن.
بالا - جەكە تۇلعا
- نەگە باسقانىڭ بالاسىنا ۇرىسىپ، ەسكەرتۋ جاساۋعا بولمايدى؟
- جاۋاپ ءبىر. بالادا جاسىنا بايلانىستى فيزيكالىق، ويلاۋ جانە پسيحيكالىق شەكتەۋ بولادى. مىنەز- قۇلىقتاعى «قيىندىقتار» كوبىنەسە ەرەسەكتەردىڭ بالا جاسىنا ساي ەمەس نارسەلەردى تالاپ ەتەتىندىكتەن پايدا بولادى. ماسەلەن، ءتورت جاستاعى بالادان كەزەككە تۇرۋدى نەمەسە تىنىش ءجۇرىپ، ەرەسەكتەردى الاڭداتپاۋدى سۇرايدى. بۇل جاستا ولارعا گيپەراكتيۆتىلىك پەن ءار نارسەگە قىزىعۋشىلىق ءتان.
نەمەسە سەگىز جاستاعى بالاعا ەرەسەكتەردىڭ، ەموتسيالىق، پروبلەماسىن جۇكەيدى. مىسالى، نەكەدەگى ۇرىس- كەرىس بالاعا اۋىر تيەدى جانە بۇل وعان زيان كەلتىرۋى مۇمكىن. بالاعا اتا-انادان بەرىلگەن تاربيە، ونىڭ تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىنا كومەكتەسەدى. بالا كوشەدە ءوزىن قۇلىقسىز، بۇزىق ۇستاسا، بۇل اتا-انانىڭ تاربيە بەرگەندەگى قاتەلىگىنىڭ كورىنىسى.
باسقانىڭ بالاسى بالاڭىزدى ۇرىپ نەمەسە رەنجىتىپ قويسا، ونى ۇرسىپ، جامانداۋدىڭ قاجەتى جوق. ونىڭ اتا-اناسىنا بارىپ جاعدايدى ايتۋ كەرەك. «ءسىزدىڭ بالاڭىزدىڭ مۇنداي جەردە ءوزىن ۇستاۋى قاتە نەمەسە مەنىڭ بالاما قاتىستى قىلىعى دۇرىس بولمادى. بالاڭىزبەن سويلەسسەڭىز جاقسى بولار ەدى»، - دەپ ءتۇسىندىرۋ كەرەك. سەبەبى اتا-انا عانا جاقسى- جاماندى ايتىپ، بالانىڭ دۇنيەتانىمىن وزگەرتە الادى. ەرەسەك وزگەنىڭ بالاسىن سوزبەن بولسىن جازالاسا، ول اشۋىن قورعانسىز بالادان العانى.
بۇل جاعداي بالا ءۇشىن وتە كۇشتى پسيحولوگيالىق سترەسسكە اينالۋى مۇمكىن. ۇلدار مەن قىزدارعا «بارلىق سۇراقتار اناما(اكەمە) باعىتتالسىن» دەگەن تىركەستى ۇيرەتسە جاقسى بولار ەدى. بۇل دەگەنىمىز، ء»سىزدىڭ مەنىمەن بۇلاي سويلەسۋگە قۇقىڭىز جوق، مەن - جەكە تۇلعامىن، مەندە دە قۇقىق بار، ال ەگەر بىردەڭەنى ۇناتپايتىن بولساڭىز، اتا-اناممەن حابارلاسىڭىز، سەبەبى ولار 18 جاسقا دەيىن مەن ءۇشىن جاۋاپتى». بالاعا قاتىستى بارلىق ماسەلەنى وعان تىكەلەي اسەر ەتەتىن اتا-انالارمەن تالقىلاۋ كەرەك.
- ءسىز زاڭدار جيىنتىعىن وقىپ شىققان سەكىلدى سويلەيسىز...
- بۇگىندە قىلمىستىق كودەكس مورالدىققا ۇقسايدى، ايىرماشىلىعى وتە از. ايتپاقشى، قىلمىستىق كودەكستە ادامنىڭ ابىرويى مەن قادىر-قاسيەتىنە نۇقسان كەلتىرگەنى (قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 131-بابى «قورلاۋ»، 130-بابى «جالا جابۋ» - جازبا اۆت. ) ءۇشىن جازا قاراستىرىلعان. بۇنى كوپشىلىك قىلمىس دەپ سانامايدى. سەبەبى ادامدار ابىروي تەك ەرەسەكتەردە عانا ەمەس، بالالاردا دا بار ەكەنىن تۇسىنبەيدى. ولار شەكارانى بۇزىپ، باسقا بالاعا اگرەسسياسىن كورسەتسە، وندا مۇنى ءوز بالاسىنا دا جاساۋعا بولادى دەپ ويلايدى. - بۇگىندە وزگەنىڭ بالاسىن ايىپتايتىندار از با، كوپ پە؟
- سوڭعى جىلدارى جاعداي ايتارلىقتاي جاقساردى دەپ ويلايمىن. اقپاراتتىق زامان اتا-انانىڭ مىنەز- قۇلقى مەن قۇندىلىقتارىن قايتا قاراۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مەن اينالامدا بالانى تۇلعا رەتىندە قارايتىن جانداردى كوپ بايقايتىن بولدىم.
- «بالاڭىز ءوزىن دۇرىس ۇستاي المايدى، وعان ءسىز كىنالىسىز» دەگەن ايىپتاۋ رەتىندە سانالا ما؟ - اتا-اناعا بالانىڭ بۇرىس ارەكەتى تۋرالى حابارلاۋ ءۇشىن كەلگەندە ناقتى ايعاقتارمەن ويىڭدى جەتكىزۋ وتە ماڭىزدى. اتا-انا جامان نەمەسە جاقسى دەپ باعا بەرمەگەنى دۇرىس: «بالاما ءسىزدىڭ بالاڭىزدىڭ تاراپىنان قولايسىزدىق تۋدى. قاتەلىكتى تۇزەۋدى سۇرايمىن». ادامعا باعا بەرمەي، نارازىلىق ءبىلدىرۋ - ۇلكەن ونەر.
مۇندايدا «بالامىزدىڭ وسىنداي قارىم- قاتىناسى وتباسىمىزعا جول بەرىلمەيدى. ولاردىڭ دوستىعى ارى قاراي جالعاسىن تابۋى ءۇشىن، جاعدايدى وزگەرتۋىڭىزدى سۇرايمىن. بولماسا بالالارىمىز بۇدان بىلاي سويلەسپەيدى»، - دەپ ايتۋ كەرەك. اتا-انا ءوز بالاسىن قورعاي السا، مۇنداي قوعامدا بالالار ءوزىن ءقاۋىپسىز سەزىنەدى. ولار فيزيكالىق زورلىق- زومبىلىق پەن دوستىقتىڭ، قولداۋ مەن قورلاۋدىڭ ايىرماشىلىعىن تۇسىنەدى. بالانى كوشەدەگى دوستارى «توپاس، اقىماق» دەپ بالاعاتتاسا جانە ول ءوزىن جاعىمسىز سەزىنسە، بالا مۇنداي قارىم- قاتىناستان شىعىپ، جاڭا دوستار تاۋىپ الادى.
- ءبىز قاي جاستاعى بالا تۋرالى ايتىپ وتىرمىز؟
- قوعاممەن تىعىز قارىم- قاتىناس التىدان جەتى جاسقا دەيىنگى جانە ودان ۇلكەن بالالاردا باستالادى. بەس جاسقا دەيىن اتا-انا بالانىڭ مىنەز- قۇلقىن، شەكارا نورمالارىن قالىپتاستىرادى. ەگەر اناسى ءوزىن ۇرۋعا رۇقسات بەرسە، بۇل قىلىعىن جامان دەپ ايتپاسا، بالانىڭ شۋ شىعارعانىنا كەدەرگى كەلتىرمەسە، وندا اتا-انانىڭ بالاعا باسقالاردى دا ۇرۋعا رۇقسات بەرگەنى. سودان كەيىن قۇمدا ويناپ وتىرعان بالا ارىپتەسىن كۇرەكپەن ۇرىپ قويادى. بالانىڭ جاعىمسىز قىلىعىنا شەكتەۋ قويۋ جاي اڭگىمەدەن ەمەس، تۋعاننان بەرگى ۇزاق پروتسەستەن قالىپتاسادى. بالاعا نەگە بۇل ارەكەتتى جاساۋعا بولمايتىنىن ايتۋ وتە ماڭىزدى. ەگەر ءبىز جاي عانا تىيىم سالاتىن بولساق، وندا ۇلكەندەر پوزيتسياسىنان «مەن اقىلدىمىن»، «مەن جاقسى بىلەمىن»، ياعني باسىپ تاستاۋشى پوزيتسياعا اۋىسامىز. بالانى جەكە تۇلعا رەتىندە قاراستىرساق، وندا نەگە قاجەت ەمەس ەكەنىن تۇسىندىرگەن ابزال.
تەك تىيىم سالماڭىز، ونىڭ قانداي سالدارى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ءتۇسىندىرىڭىز. سودان كەيىن بالا بىرتىندەپ جاۋاپكەرشىلىك سەزىمىن قالىپتاستىردى. بۇدان باسقا، اڭگىمە كەزىندە ويلاۋ جۇيەسى مەن نەيرون بايلانىستارى داميدى. بالا تۇسىنەتىن تىلدە سويلەۋ ماڭىزدى. مۇنداي قارىم-قاتىناس بولماسا، وندا بالا بارلىعىن قوعامنان الادى.
- بالا كەزىمنەن جادىمدا ساقتالىپ قالعان ءبىر وقيعا بار. بالاسى اناسىنا ءبىر ماسەلەسىمەن كەلگەن كەزىندە «ءوزىڭ شەش» دەپ قاراماۋعا تىرىساتىن. سوندا وسىنىڭ ورتاسىن ۇستانۋ ءۇشىن، دۇرىس باعىتتا بولۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك. بالاعا قاي كەزدە «ءوزىڭ شەش» دەپ جانە قاي كەزدە ءوز ەركىمەن جىبەرۋ كەرەك؟
- وتە جاقسى سۇراق. مىسالى بالا اۋلادا بولعان اڭگىمەنى ايتىپ كەلسە، «بىرەۋلەرمەن سوزگە كەلىپ قالدىم» دەسە ءوزى شەشۋى كەرەك. ەركەك مىنەزى وسى كەزدەن باستاپ قالىپتاسادى. ال ەگەر ءىس ءبىرىن-ءبىرى ۇرىپ، توبەلەسكە دەيىن بارىپ، جەكە ومىرىنە قول سۇعۋشىلىققا دەيىن بارسا، بالانىڭ اتا-اناسىمەن ءيا بولماسا قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدارىمەن سويلەسۋ كەرەك.
- ءبىرىنشى بولىپ مەنىڭ بالام رەنجىتسە؟
- سابىرلى تۇردە ولاي ىستەۋگە بولمايتىنىن ءتۇسىندىرۋ قاجەت. ورتاق شەشىمگە كەلەتىن باسقا جولدارى بار ەكەنىن ءتۇسىندىرۋ ماڭىزدى. الايدا، سەنى ءبىرىنشى بولىپ ۇرسا، وعان سەنىڭ دە ەركەك نامىسىڭ بار ەكەنىن كورسەتىپ وعان جاۋاپ قايتاراسىڭ. وعان جاۋاپ رەتىندە جۇدىرىق الا جۇگىرۋ قالىپتى جاعداي ەكەنىن اتا-انا ءتۇسىنۋى كەرەك. قازىر قىزدار ۇلدارعا ءبىرىنشى بولىپ قول كوتەرەدى، مۇنداي كەڭ ەتەك الىپ جاتقان جاعدايدا نە ىستەۋ كەرەك؟ بىرىنشىدەن ءار ۇل بالا قىزعا تيىسپەۋ كەرەك ەكەنىن بىلەدى. قىز بالاعا قول كوتەرمەگەنى دە دۇرىس. ءبىراق، ۇل قىزعا ءبىرىنشى رەت ەسكەرتۋ جاساپ، ەكىنشى رەت يتەرىپ، ءۇشىنشى رەت ەسەبىن بەرىپ، جاۋاپ قايتارۋعا ءتيىستى.
- بۇگىندە اتا-انا ءوز بالاسىنىڭ جاعىندا بولۋى ءتيىس دەگەن قاعيدات بار
- ءيا، مەن وعان تولىق كەلىسەمىن. «سەن ءوزىڭ كىنالىسىڭ» ۇستانىمى - بۇل ءوزىنىڭ جامان اتا-انا ەكەنىن جانە بالانىڭ وسى دۇنيەدە امان قالۋ جولدارىن ۇيرەتپەگەنىن مويىنداۋ. ءبىز بالالارعا قولداۋ كورسەتكەندە «ءيا، بۇلاي بولدى، ءبىراق ونىمەن نە ىستەۋگە بولاتىنىن كورەيىك. سەن اقىلدىسىڭ. سەندە بۇل جاعدايدا باسقاشا ارەكەت جاساۋ ءۇشىن ءبىلىمىڭ مەن قابىلەتىڭ جەتىسپەدى» دەپ ايتۋ كەرەك. ياعني، اتا-انا موينىنا جاۋاپكەرشىلىك الا وتىرىپ، بالاعا قارىم- قاتىناس جاساۋ مەن قالاي ءومىر ءسۇرۋ كەرەكتىگىن ءتۇسىندىرۋ كەرەك.
بۇل قولداۋ بولاشاقتا بالاعا كومەكتەسەدى: ول سىنعا توتەپ بەرە الاتىن بولادى. بۇل تاربيە بالانىڭ ىشكى كۇشىنە اينالادى. بالانى جاسىنا قاراي ادەپكە ۇيرەتكەن ءجون. ماسەلەن ءۇش جاستا، ءوز بەتىمەن جۇرۋگە، بەس جاستا قوعاممەن قارىم-قاتىناسقا، ال جەتى جاستا نە ىستەۋگە بولادى، بولمايدى، نەنى جاساۋ كەرەكتىگىن ءتۇسىندىرۋ كەرەك. بۇل جالعاسىن تاباتىن پروتسەسس. اناسى بالاعا قانداي قاتىناس كەرەكتىگىن قاداعالاپ جۇرەدى.
مىسالى، بالا «بۇل مەنىڭ كەسەم» دەپ ايتسا، وعان «جارايدى، بۇل سەنىڭ كەسەڭ. ونى ءوزىڭ جۋىپ، قاراپ جۇرەسىڭ. ەندى سەن كەسەگە جاۋاپتىسىڭ» دەپ جاۋاپ قايتارعان دۇرىس بولادى. بالاعا جاۋاپكەرشىلىك ارتۋ وتە ماڭىزدى. ءبىراق ول بالاعا قيىن بولماۋى ءۇشىن بىرتىندەپ بەرىلەدى. سەبەبى اتا-انانىڭ مىندەتى بالانى ولارسىز ءومىر سۇرۋگە ۇيرەتۋ ەمەس پە.
دەرەككوز Kaz.tengrinews.kz
