استانانىڭ ساۋلەتى مەن ءسانىن تۇجىرىمداعان تۇلعا - كيسە كۋروكاۆا
ۇلى دالادا قازاق ەلىنىڭ بايتاق استاناسىن تۇرعىزۋعا بارشا قازاقستاندىق ۇلەس قوستىق. تاۋەلسىز ەلدىڭ ءوز استاناسىن سالۋدىڭ تۇتاس شەجىرەسىن جازدىق. الايدا استانانى قۇرۋعا ەرەكشە ۇلەس جاساپ، باسقالاردان كوبىرەك كۇش سارقىعاندار دا بارشىلىق. سولاردىڭ بىرەگەيى - جاپون ساۋلەتشىسى كيسە كۋروكاۆا.
1998 -جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ جاڭا استانانى سالۋ جوباسى بويىنشا الەمدىك ارحيتەكتورلار اراسىندا حالىقارالىق بايقاۋ جاريالاعان ەدى. سول بايقاۋدىڭ جەڭىمپازى اتانعان كيسە كۋروكاۆا: «قازاق ەلى - كوشپەلىلەر رۋحىن ساقتاعان حالىق. بۇل ەلدىڭ استاناسىن تۇرعىزۋ ماعان سول ءۇشىن دە قىزىق» دەگەن ەكەن.
ايتا كەتەرلىگى، استانانىڭ باس جوسپارىنا ارنالعان حالىقارالىق بايقاۋعا الەمدىك ساۋلەت ونەرىنىڭ شەبەرلەرى ۇسىنعان جۇزدەگەن جوبالار ساراپتاۋدان وتكىزىلگەن. جاپونيا، ا ق ش، اۆستراليا، يتاليا، فرانسيا، گەرمانيا، رەسەي، فينليانديا، كورەيا، بولگاريا، پاكىستان، پولشا، چەحيا، ۋكراينا، وزبەكستان، قىرعىزستان جانە لاتۆيا سياقتى ەلدەردەن 50-دەن استام جوبا كەلىپ تۇسكەن ەكەن. سولاردىڭ ىشىنەن 27 جوبا قازىلار القاسىنىڭ قاراۋىنا ىرىكتەلىپ، جاپون ساۋلەتشىسىنىڭ تۇجىرىمىن ەلباسىنىڭ ءوزى ۇزدىك دەپ تانىعان.
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ساۋلەتشىسى، پروفەسسور امانجول چيكانايەۆ وسىدان 20 جىل بۇرىن وتكەن حالىقارالىق بايقاۋ تۋرالى باسپا سوزگە بەرگەن سۇحباتىندا بىلاي دەپ ەسكە الادى: «بايقاۋعا 47 شىعارماشىلىق ۇجىم قاتىستى. مەن ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ قۇرامىندا بولدىم. بايقاۋدىڭ فينالىندا 3 ۇزدىك جوبا تاڭدالدى. ءبىرىنشى ەسكيزدىڭ اۆتورى - ايگىلى جاپون ساۋلەتشىسى كيسە كۋروكاۆا، ەكىنشى جوبا - قازاقستاندىق ساۋلەتشىلەر، ءۇشىنشى جوبانىڭ اۆتورلارى - رەسەيلىك ماماندار ەدى. وسى ءۇش ۇزدىك جوبانىڭ ەڭ مىقتىسىن ەلباسى ءوزى تاڭدادى».
مەملەكەت باسشىسى نە ءۇشىن جاپون ساۋلەتشىسىنىڭ جوباسىن ۇزدىك، مىقتى جوبا دەپ تانىدى؟
كۋروكاۆا «ХХІ عاسىردىڭ قالاسى جاڭا فيلوسوفيالىق دوكتريناعا ساي سالىنۋ كەرەك» دەگەن تۇجىرىمدى قولدادى. جاپون ساۋلەتشىسى ۇسىنعان كونتسەپتسيا بويىنشا قالا جوباسى تەك ساۋلەت ونەرىن عانا دامىتىپ قويماي، مەگوپوليستىڭ تابيعاتپەن ۇندەسەتىن بايلىقتارىن قاتار جەتىلدىرۋ جولدارى قاراستىرىلعان ەدى. بۇگىنگى كۇننىڭ شىندىعىنان قاراساق تا كيسە كۋروكاۆانىڭ تۇجىرىمى ءوزىن ناقتى اقتاعانىن كورسەتەدى. ياعني، شاھاردىڭ قۇرىلىسى مەن قورشاعان ورتانى قاتار دامىتىپ، بۇل ءۇشىن قالا ماڭىن كوگالداندىرۋ، جاسىل جەلەكتى ۇلعايتۋ، اۋانىڭ تازا بولۋىنا جاعداي جاساۋ قاپەردە بولۋى ءتيىس. مىنە، ءدال وسى ماسەلەگە ەلباسى اسا قاتتى ءمان بەرگەن ەكەن.
وسىلايشا، مەملەكەت باسشىسىنىڭ شەشىمىمەن ەلوردانىڭ باس جوسپارىن جاساۋ قۇقىعىن كيسە كۋروكاۆا يەلەندى. ول جوبا جۇمىسىمەن ەكى جىل اينالىسىپ، 2001 -جىلى 15 -تامىزدا قۇجاتتى ۇكىمەت قابىلدادى.
كيسە كۋروكاۆانىڭ ءومىربايانىنا توقتالساق، ول 1934 -جىلى جاپونيانىڭ كانيە اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ونىڭ اكەسى دە دارىندى ساۋلەتشى بولعان ەكەن. 1960 جىلى ول ءبىرقاتار پىكىرلەس جولداستارىمەن بىرىگىپ ساۋلەت ونەرىنىڭ جاڭا باعىتى - مەتابوليزمنىڭ نەگىزىن قالاعان. جاپون ساۋلەتشىسى ءبىرقاتار حالىقارالىق بايقاۋلاردىڭ جەڭىمپازى اتانىپ، الەمگە ايگىلى عيماراتتاردى دۇنيەگە كەلتىردى.
ماسەلەن، كيسە كۋروكاۆا امستەردام قالاسىنداعى ۆان گوگ مۇراجايى، كۋالا-لۋمپۋردىڭ حالىقارالىق اۋەجايى، وساكا قالاسىنىڭ ۇلتتىق-ەكولوگيالىق مۇراجايى، بولگارياداعى «ۆيتوشا» قوناق ءۇيى، «سوني» كورپوراتسياسىنىڭ مۇناراسى سياقتى جوبالاردىڭ اۆتورى. ول ءوز جوباسىندا جاڭا فيلوسوفيالىق كوزقاراستى تۇعىر ەتكەن.
ءوزىنىڭ ايتۋىنشا، «ⅩⅩ عاسىر مەحانيكالىق پرينتسيپتەر ۇستەمدىك العان ءداۋىر بولسا، ХХІ عاسىر ءومىر پرينتسيپتەرىنە كوشەتىن ءداۋىر بولادى. ەندەشە، قازاقستاننىڭ جاڭا استاناسى «سيمبيوز» اتتى شەشۋشى ۇعىمدى ارقاۋ ەتۋى ءتيىس».
كيسە كۋروكاۆا ۇسىنعان تۇجىرىم قازىرگى ۋاقىتتا تولىعىمەن ورىندالىپ وتىر دەپ ايتۋعا بولادى. ءبىر قىزىعى جاپون ساۋلەتشىسىمەن بىرگە ۇزدىكتەر قاتارىندا تانىلعان جوبالار بويىنشا ەسىل وزەنىنىڭ ەكى جاعالاۋىنا ءزاۋلىم عيماراتتار، ۇيلەر تۇرعىزىلۋى ءتيىس بولىپتى.
الايدا كيسە كۋروكاۆا بۇعان ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى بولىپ: «ەسىل سارىارقا ءوڭىرىنىڭ نەگىزى قان تامىرى ىسپەتتەس، ونى نەگە باستى نىسانعا الىپ وتىرسىزدار؟ بۇل جوبا قابىلدانسا 2-3 جىلدا وزەندى قۇرتىپ تىنادى» دەگەن پىكىر ايتقان ەكەن. سوسىن جاپون ساۋلەتشىسى قالانى كەڭىرەك قانات جايدىرىپ، تازا اۋا مەن جاسىل بەلدەۋگە نازار اۋدارۋى تيىستىگىن قۇپتاعان.
بۇل يدەيا دا ەلباسىنىڭ ۇستانىمىمەن ساي كەلگەن بولاتىن. ماسەلەن، نۇرسۇلتان نازاربايەۆ 1997 -جىلدىڭ قىركۇيەگىندە استانا قالاسىنىڭ جاسىل بەلدەۋىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان بولاتىن. سونىڭ ىشىندە ءبىرىنشى كەزەڭدە 1998 -جىلدان باستاپ 2004 -جىلدار ارالىعىندا استانا قالاسىنىڭ شەگىندە ورنالاسقان استانانىڭ جاسىل بەلدەۋىن قۇرۋ جاسىل اعاش ەكپەلەردى ىقتىرمارالىق كەڭىستىكتەردى ساقتاي وتىرىپ ورمان القابى ەتىپ وتىرعىزۋ جولىمەن جۇرگىزىلدى. وسى ۋاقىتتا ءبىرىنشى كەزەڭنىڭ جۇمىسى تولىعىمەن اياقتالدى. استانانىڭ جاسىل بەلدەۋىنىڭ جالپى اۋدانى 14 827 گەكتاردى قۇرايدى، سونىڭ ىشىندە 9,6 ميلليون اعاشتار جانە 1,8 ميلليون شامالاس بۇتالار ءوسىپ-ءونىپ جاتقان 11502,2 گەكتاردى اعاش ەكپەلەر الىپ جاتىر. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس، استانا قالاسىنىڭ اۋدانىندا ۇزدىكسىز جاساندى جاسىل بەلدەۋدى قۇرۋ جانە ونى شۋچە- بۋراباي شيپاجاي ايماعىنىڭ تابيعي بەلدەۋلەرىمەن قوسۋ جوسپاردا بار. ال باس قالادا جاسىل كوشەتتەردىڭ قازىرگى الاڭى 2030 -جىلعا دەيىن 36335 گ ا قۇراپ، ەلوردانىڭ جالپى اۋماعىنىڭ 51 پايىزىنا تەڭ بولماق.
ارينە، قالا بەينەسى ۋاقىت وتكەن سايىن وزگەرىپ تۇرادى. ونىڭ ۇستىنە ХХІ عاسىردا قالا سالۋ سالاسىندا جاڭا تەحنولوگيالار مەن ۇستانىمدار ءبىرىن- ءبىرى جىلدام اۋىساتىندىقتان، باس جوسپارعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ دە زاڭدىلىق. ءتىپتى وزىق دامۋشى ەلدەردەگى ءىرى قالالار ورتاشا العاندا، ءار بەس جىل سايىن وزدەرىنىڭ باس جوسپارلارىن جاڭارتىپ تۇرادى ەكەن. ياعني، قالا دا زامانانىڭ جاڭا ءۇردىس-ترەندتەرىنە ساي مودەرنيزاتسيالانادى. ايتسە دە، جاپون ساۋلەتشىسى كيسە كۋروكاۆا ىرگەسىن قالاپ كەتكەن باس جوسپارداعى يدەيالار نەگىزىنەن جۇزەگە استى. قازىرگى استانانىڭ اسەم كەلبەتى تابيعاتپەن بىتە قايناسىپ جاتىر. ەلورداداعى ەڭسەلى عيماراتتاردىڭ بارىندە دە قالانىڭ جاسىل ايماعى، تابيعاتپەن ۇندەستىگى قاپەردە ۇستالعان.
ايتا كەتەرلىگى، كيسە كۋروكاۆا استاناداعى حالىق سانى 1 ميلليون ادامعا تەك 2030 -جىلى جەتەدى دەپ بولجادى. الايدا، ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر جاپون ساۋلەتشىسىنىڭ قاتەلەسكەنىن بىلدىرەدى.
استانانىڭ باس جوسپارىنان بولەك، كيسە كۋروكاۆا استانانىڭ حالىقارالىق اۋەجايىن سالۋعا دا ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەتتى. 1997 -جىلى استاناعا رەسمي مارتەبە بەرىلگەننەن كەيىن اۋەجايدى دامىتىپ، ونىڭ تەحنيكالىق سيپاتتارىن، جولاۋشىلارعا قىزمەت كورسەتۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ ماسەلەسى تۋىنداعان بولاتىن. ال جاڭا، زاماناۋي اۋەجاي سالۋ ارقىلى رەسمي استانا ءوزىن حالىقارالىق ارەنادا قۋاتتى، قارقىندى دامىپ وتىرعان ەل رەتىندە تانىتاتىنى بەلگىلى ەدى.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا استانا اۋەجايى قازاقستاننىڭ قاي سالاداعى بولماسىن قارقىنىن اڭعارتاتىن، بۇگىنگى دامۋىن پاش ەتەتىن ءبىرىنشى كورىنىسى. سوندىقتان دا نۇرسۇلتان نازاربايەۆ جاڭا اۋەجايدى جوبالاۋ جۇمىسىنا جاپون ساۋلەتشىسى كيسە كۋراكاۆانى شاقىردى. 2002 -جىلى اۋەجاي تەرمينالىن قايتا قۇرۋ مەن مودەرنيزاتسيالاۋدىڭ ءىرى جوباسى قارقىن الىپ، 2005 -جىلى اۋەجايدىڭ سالتاناتتى تۇردە تۇساۋى كەسىلدى.
بۇگىنگى كۇنى ەلورداداعى اۋەجاي ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى ەڭ ءىرى ءارى مودەرنيزاتسيالانعان نىسان بولىپ تابىلادى. استانا حالىقارالىق اۋەجايىنا نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ ەسىمى بەرىلىپ، نىسان جاس استانانىڭ جاڭا نىشانىنا دا اينالدى.
