ۇلتتىق تانىم: ارقان اتاۋلارىن بىلەسىز بە؟
نەگىزىندە قازاق سوزدىك قورىندا دا ارقاننىڭ ىستەتىلۋ ورنىنا، جاسالۋىنا قاراي ءارتۇرلى اتاۋلارى بار.
قازاق ارقاندى سىرتقى ءپىشىنى جاعىننان، ورمە، تىلمە جانە ەسپە ارقان دەپ بولەدى. ال ىستەتكەن ماتەريالىنا قاراي قايىس ارقان، ءجىپ ارقان، كەندىر ارقان دەگەن تۇرلەرى بار.
ارقان ەسۋ
ورمە ارقان - قايىستان (تەرى) جاسالىپ، ءتورت تاسپا جانە التى تاسپادان ورىلەدى. ونىڭ ىستەتۋىنە قاراي شالما ارقان جانە شىلبىرعا بولەمىز.
تىلمە ارقان - تەرىدەن ءتىلىپ، سوسىن ورىلەدى. بۇلار تارتپا ارقان، قوم ارقان، شىلبىر جانە تەڭ جىپتەر.
سۋعا شىدامدى بولعاندىقتان، مۇنىڭ ىشىندە ەسپە ارقاننىڭ ءتۇرى ەڭ كوپ. ونى قويدىڭ ءجۇنى، ەشكىنىڭ قىلى، جىلقىنىڭ قىلى، تۇيەنىڭ شۋداسى جانە كەندىردەن جاسايدى. ونىڭ ىستەتىلۋ تۇرىنە قاراي سالما ارقان، بەلدەۋ ارقان، تارتۋ ارقان، شالما ارقان، ات ارقان، قوم ارقان، تەڭ ءجىپ، جەلى، شىلبىر، بۇيدا، مونشاق سياقتى جانە ت. ب. تۇرلەرى بولادى.
ال ارقاننىڭ ۇزىندىعىن ادەتتە قۇلاشتى بىرلىك ەتىپ ولشەيدى. ۇزىنىنان قىسقاسىنا قاراي مىناداي:
سالما ارقان - ۇزىندىعى 12 قۇلاشتان كەم بولمايدى. ءۇيدىڭ ۇلكەن-كىشىلىگىنە قاراي دايىندالادى. وعان قويدىڭ جۇنىنە قىل قوسىپ ەسەدى. كيىز ءۇيدىڭ جەل جاعىنان مىقتاپ قازىق قاعىپ، ارقاننىڭ تۇيىعىن كيىز ءۇيدىڭ ىق جاق كەرەگەنىڭ ساعاعىنان ءىلىپ، ءۇيدىڭ سىرتىنان اسىرىپ باستىرا قازىققا بايلايدى. ءۇيدى بەكەمدەپ، بوراننان ساقتاۋ ءۇشىن ارنايى ىستەتىلەدى.
بەلدەۋ ارقان - بۇعان دا جوعارىداعى زاتتاردى شيكىزات ەتىپ الادى. كيىز ءۇيدىڭ سىرتىنان وراپ بايلايتىن، ءۇيدى بەكەمدەگىش ارقان.
تارتۋ ارقان - ارنايى جۇك ارتۋعا ىستەتىلەدى. بۇل قوسپان جانە سىڭار ارقان دەپ بولىنەدى. قايىس جانە جۇننەن جاسالادى. قوسپاق ارقان - ارنايى جۇك ارتۋعا ەكى ارقاندى قاتارلاستىرا دايىندايدى.
ءۇي تىگەردە كەرەگەنى تۇرعىزعاننان كەيىن كەرەگەنىڭ باسىن اينالدىرا بايلايتىن ارقاندى باسقۇر دەيدى. بۇل دا قايىستان دايىندالادى.
ءۇي تىگۋگە ىستەتىلەتىن ارقاندار - سالما، بەلدەۋ، باسقۇر...
كوشى- قونعا ىستەتىلەتىن ارقاندار - تارتۋ، قوم، تەڭجىپ...
مالعا ىستەتىلەتىن ارقاندار - شالما، ات ارقان، جەلى، شىلبىر، بۇيدا.
دەرەككوزى: "ج ج" توپتاماسىنان
