بالاڭىز كوركەم سويلەپ، شەشەن بولسىن دەسەڭىز

عالىمداردىڭ پىكىرىنشە، ءبىر جاسقا تولعان نارەستەنىڭ تىلدىك قورىندا 7-10 ءسوز عانا بولادى. ەكى جاسقا تولعاندا ءسوز قورى 100 دەن 200 گە دەيىن ارتادى. ءۇش جاستا بالا 1,5-2 مىڭنان اسا ءسوز مەڭگەرەدى. ءتورت جاسىندا 2-3 مىڭ ءسوزدى ىركىلمەي سويلەۋى قاجەت. بەس جاسقا اياق باسقاندا، بالا ءتىلى شيراپ، قىسقا ەرتەگىلەردى، اڭگىمەلەردى بايانداي الاتىن بولۋى كەرەك. ءسابي وسى جاستا انىق سويلەي الماسا بۇل ونىڭ سويلەۋ قابىلەتىنىڭ كەنجەلەپ قالعاندىعىنان حابار بەرەدى.

زەرتتەۋ بارىسىندا 5-6 جاستاعى ءاربىر 100 بالانىڭ 65 ىنىڭ تىلىندە اقاۋ بار ەكەنى انىقتالسا، ماماندار باقىلاۋىنداعى ءبىر توپ وقۋشىنىڭ %20 ى مانەرلەپ سويلەي الماعان. بۇل كەمشىلىك بالانىڭ ساباق ۇلگەرىمىنە، شەت ءتىلىن مەڭگەرۋىنە كەدەرگى كەلتىرەدى. ادەتتە، بۇلدىرشىندەر اراسىندا «ر» جانە «ل» دىبىستارىن ايتا المايتىندارى كوبىرەك كەزدەسەدى. دەر كەزىندە قولعا الماسا، بۇل پروبلەمادان قۇتىلۋ قيىن. وسى كەزدە بالاعا جاڭىلتپاش كوپ كومەكتەسەدى. وتباسىندا بالاڭىزبەن بىرگە وتىرىپ، 10-15 مينۋت جاڭىلتپاش ايتىپ جاتتىقساڭىز جەتىپ جاتىر.

ول بالا ءتىلىنىڭ جەتىلۋىنە، ورالىمدى ءارى انىق سويلەۋىنە، ۇندەستىك زاڭىن ساۋاتتى مەڭگەرۋگە جانە شەشەن سويلەۋگە باۋليدى.

عالىمدار دۇرىس سويلەۋ مانەرى بالانىڭ تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىنا زور ىقپال ەتەدى دەيدى. قۇلاققا جاعىمدى، تارتىمدى سويلەيتىن بالا قۇربى- قۇرداستارىمەن ەركىن پىكىر الماسادى. ءوز ويىن اشىق جەتكىزەدى. كەرىسىنشە، تىلىندە مۇكىسى بار بالا تارتىنشاق بولادى.

رەسەي عالىمى يرينا كوزليانينوۆا «پرويزنوشەنيە ي ديكسيا» دەگەن كىتابىندا كۇن سايىن بالاعا 10-12 جاڭىلتپاش وقىتىپ وتىرۋعا كەڭەس بەرەدى. جاڭىلتپاش ۇيرەتكەندە قىسقاسىنان باستاعان ءجون.

لوگوپەدتەر بالا تىلىندەگى مۇكىستى ەمدەگەندە نەگىزىنەن جاڭىلتپاشتى پايدالانادى.

عالىمدار شەت ءتىلىن مەڭگەرۋ ءۇشىن دە جاڭىلتپاشتىڭ پايداسى وتە زور دەيدى. جاڭىلتپاش ايتۋمەن كوبىرەك شۇعىلدانعان بالالار شەت ءتىلىن تەز يگەرەدى. قازىر دە كوپتەگەن ءتىل ۇيرەتۋ ورتالىقتارىندا بۇل تاجىريبەنى ءجيى قولدانادى. نەيروپسيحولوگتار جاڭىلتپاشپەن جاتتىققاندا، ميدىڭ بەلسەندىلىگى ارتىپ، ساناعا تۇسكەن اقپاراتتار وڭدەلىپ، جادىعا جىلدام بەكيدى دەيدى.

جاڭىلتپاشتىڭ تابيعاتى قيىن بولعاندىقتان، بالا ونى ءوز ەركىمەن وقىعىسى كەلمەيدى. سوندىقتان اتا- انالار بالدىرعانمەن بىرگە جاتتىقسا، وڭاي بولادى. سويلەمدى اقىرىن وقىپ، ءار ءارىپتى انىق ايتقان ءجون. ءبىز تومەندە ەڭ قىزىقتى، ەڭ تارتىمدى دەگەن جاڭىلتپاشتاردى سۇرىپتاپ الدىق.

 *** *** ***

 شۋاقتاعان بوتامدى،

 شۋعا اپارىپ شۋلادىم.

شۋدالاعان شۋداسىن،

سۋعا سالدىم،

سۋدان الدىم،

سۋعا مالدىم.

*** *** ***

اي، اي، ايدارباي،

ءيىر ءمۇيىز سيىردى

 ۇيىڭە ايداي بار!

 *** *** ***

قارامايلى قاراعايدى

كەسەيىن بە، كەسپەيىن بە؟

قازىقتاعى قارا تايدى

شەشەيىن بە، شەشپەيىن بە؟

 *** *** ***

سۋدا سەڭ كەلەدى،

سەگىز سەركە تەڭ كەلەدى.

سۋعا ساقالىن مالا، سىلكە،

سۋعا ساقالىن مالا، سىلكە.

*** *** ***

ارقادا التى ارقار بار،

قىرقادا قىرىق ارقار بار.

قىرىق ارقاردا اق ارقار بار.

التى ارقاردا مارقا ارقار بار.

 *** *** ***

اق تايىنشانىڭ قاتىعىن،

اپپاعىما بەرەمىن.

اپپاعىمنىڭ اتىن تەز،

ايتقانىڭا بەرەمىن.

 *** *** ***

الا بيە قۇلىندادى،

قارا بيە قۇلىندامادى.

اجەم سونى ىرىمدادى،

اتام ونى ىرىمدامادى.

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى