قاتەرلى ىسىك «ولەسىڭ» دەگەن ءسوز ەمەس
ەلىمىزدە بۇل دەرت جىلىنا 15 مىڭنان استام ادامنىڭ ءومىرىن جالمايدى دەگەن دەرەك بار. بۇل قازاقستاندىقتاردىڭ جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىنان كەيىنگى ءولىمىنىڭ ەكىنشى سەبەبى. نەگىزى ءار ادام جىلىنا ءبىر رەت دەنساۋلىعىن تەكسەرۋدەن وتكىزىپ تۇرعانى ابزال.
ويتكەنى اۋرۋ العاشىندا بىلىنە قويمايدى. ىسىك ابدەن ۋشىققان كەزدە اينالاسىنداعى اعزالاردى قىسىپ، اۋىرتا باستاعاندا عانا سەزىلەدى. ەگەر اۋرۋ ەرتە I- II ساتىسىندا انىقتالسا، تەز ساۋىعىپ كەتۋى بەك مۇمكىن.
ءبىراق، دارىگەرلەردىڭ ايتۋىنشا، ناۋقاستاردىڭ باسىم بولىگى دەرتتىڭ ۋشىققان كەزىندە، ياعني III- IV ساتىسىندا عانا ەمدەلۋگە كەلەدى. اۋرۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن نە ىستەۋگە بولادى؟ بىرىنشىدەن، جاس ەرەكشەلىگىنە قاراي، تۇراقتى تۇردە سكرينيگتەن ءوتۋ كەرەك. بۇل تەكسەرۋ تولىعىمەن مەملەكەتتىك بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن جۇرگىزىلەدى.
ەكىنشىدەن، بۇل اۋرۋدىڭ سيپتومدارى انىقتالعان جاعدايدا، ءوز تاراپىڭىزدان دارىگەر تەكسەرۋىنەن وتكەن ءجون. ق ر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ باس ونكولوگى، قازاق ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ديليارا قايداروۆامەن Tengrinews.kz بىرلەسىپ، ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ تۇرلەرىن تولىق سيپاتتاۋ جانە ونكولوگيالىق اۋرۋلارعا ارنالعان تەگىن سكرينينگتى قالاي جانە قاشان جانە قايدا وتكىزۋ كەرەكتىگى جونىندە نۇسقاۋلىقتار دايىندادى.
1) ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ قانشا ءتۇرى بار؟ وسىعان بايلانىستى بۇگىندە 6 ءتۇرلى ونكولوگيالىق اۋرۋدىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا سكرينينگتىك تەكسەرۋ جۇمىستارى ەمحانالاردا تەگىن جۇرگىزىلۋدە. ولار: ءسۇت بەزدەرى، جاتىر مويىنشىعى، توق ىشەك، وڭەش جانە اسقازان، ەركەكتىك بەز جانە باۋىر. قاتەرلى ىسىك جاسۋشا ترانسفورماتسيا ناتيجەسىندە پايدا بولادى. ەگەر دە اعزانىڭ يممۋندىق جۇيەسى مۇنداي ترانسفورماتسيانى انىقتاماسا، ىسىك ارى قاراي ءوسىپ سونىندا مەتاستازعا اينالادى.
باسىم كوپشىلىگى، مەتاستاز سۇيەكتە، ميدا، باۋىردا جانە وكپەدە پايدا بولادى. سونىمەن قاتار، ساركوما - سۇيەك، بۇلشىقەتتەر، دانەكەر جاسۋشالارىنىڭ قاتەرلى زاقىمدالۋى. لەيكەميا - بۇل سۇيەك كەمىگىن جانە قاننىڭ قاتەرلى ىسىگى، ال ليمفوما - بۇل ليمفا ءتىنىنىڭ بۇزىلۋى.
ىسىك ءبىر اعزانى عانا زاقىمداۋ مۇمكىن، يا بولماسا باسقا دا مۇشەلەرگە كەرى اسەرىن تيگىزەدى. 2) ونكولوگيالىق اۋرۋدىڭ قاي تۇرىنە شالدىققان ادامدار ەمدەلە الادى؟ قازىرگى ۋاقىتتا ەرتە كەزەڭدەردە انىقتالعان ىسىكتەردىڭ بارلىعى دەرلىك ساۋىقتىرىلۋى مۇمكىن. ناۋقاستىڭ سيمپتومدارى ەرتە كەزەڭنەن انىقتالاتىن بولسا، ون جاعدايدىڭ توعىزىندا دەرتتىڭ تولىعىمەن بەتىن قايتارۋعا بولادى. بۇلار: تەرى، جاتىر مويىنى، ىشەك جانە توق ىشەك، ءسۇت بەزدەرى. ءبىراق ىسىك باسقا ازعاعا تاراسا، ەمدەۋ مۇمكىندىگى تومەندەيدى.
3) قازاقستاندا قاتەرلى ىسىك تۇرلەرى قانداي؟ رەسپۋبليكا بويىنشا ەڭ كوپ تارالعان ون شاقتى ىسىك:
1) وكپە 2) اسقازان 3) كولورەكتالدى قاتەرلى ىسىك 4) ءسۇت بەزى 5) وڭەشتىڭ قاتەرلى ىسىگى 6) اسقازان بەزى 7) قان 8) جاتىر موينى وبىرى؛ 9) باۋىر ىسىگى؛ 10) اسقازان قاەرلى ىسىگى. ايماقتار بويىنشا اۋرۋ ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن، ءبىراق العاشقى ءۇش پوزيتسيا بارلىق وبلىستاردا سايكەس كەلەدى. سونداي-اق ادام جىنىسى بايلانىستى ستاتيستيكالىق دەرەكتەر بار. بۇل ابسوليۋت ساندار ەمەس، حالىقتىڭ 100000 تۇرعىنىنا شاققانداعى سانى.
4) سكرينينگ دەگەنىمىز نە؟ ودان قايدا وتۋگە بولادى؟ سكرينينگ - بۇل ساۋ ادامداردىڭ جاس ەرەكشەلىگىنە قاراي قاۋىپ فاكتورلارىن جانە اۋرۋلاردى العاشقى ساتىدا انىقتاۋ ءۇشىن وتكىزىلەتىن پروفيلاكتيكالىق مەديتسينالىق تەكسەرىس. سكرينينگ ەمدەۋدىڭ ناتيجەسىن ارتتىرىپ، اسقىنۋدىڭ الدىن الادى.
سكرينينگتىڭ نەگىزگى ماقساتى - بۇل انىقتالعان قاۋىپ توبىنان بالالار دەنساۋلىعىن ۋاقىتىندا پسيحولوگيالىق پەداگوگيكالىق تۇزەتۋ. سكرينينگ- تەگىن مەديتسينالىق كومەك. 2018 -جىلدان باستاپ ناۋقاستار مەملەكەتكە عانا ەمەس، سونداي-اق جەكە جانە ۆەدومستۆولىق مەديتسينالىق ورتالىقتارعا دا قارايدى. ەلىمىزدە سكرينينگتەن ءوتۋ تەگىن.
مىسالى، مامموگرامما ەمحانا ورنالاسقان جەرىنە قاراماستان، ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە جۇزەگە اسىرىلادى. مامموگرامما ناتيجەلەرىن ءتۇسىندىرۋ بەكىتىلگەن جۇيەگە سايكەس ورىندالادى. ونكولوگيالىق ورتالىقتاردا ەمتيحاننىڭ كەيبىر كەزەڭدەرى عانا جۇزەگە اسىرىلادى، مىسالى، كولونوسكوپيا نەمەسە ءسۇت بەزىنىڭ قالىپتاسۋىنىڭ پۋنكتسيالىق بيوپسياسى. بۇل تەست ەمدەلۋشىنىڭ شاقىرۋىمەن ەمحانانىڭ باستاپقى سىناق ناتيجەسىن العاننان كەيىن تىركەمە ورنىندا جۇرگىزىلەدى. سكرينينگتىڭ ناتيجەسى دياگنوزعا جاتپايدى، ءبىراق ناۋقاستاردى اۋرۋ ساتىسىنا بولەدى. ەڭ الدىمەن - قوسىمشا دياگنوستيكادان تۇراتىن تەست قاجەت.
ال ەكىنشى قوسىمشا تەست تالاپ ەتىلمەيدى، ەسەسىنە ەكىدەن ءتورت جىلعا دەيىن سكرينينگ ۇسىنىلادى.
5) قاتەرلى ىسىكتىڭ قاي تۇرىندە سكرينينگ قولدانىلادى؟ بۇگىندە قازاقستاندا قاتەرلى ىسىكتىڭ ءتۇرى 3 بار.
6) سكرينينگ ناتيجەسىنە سەنۋگە بولا ما؟ سكرينينگتە سىناق رەتىندە دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى جانە كاسىبي قاۋىمداستىقتار ارقىلى تەكسەرىلگەن جانە ۇسىنعان ادىستەردى پايدالانادى. سكرينينگ ادىستەرىنىڭ سەزىمتالدىعى وتە جوعارى، ءبىراق 100 پايىز ەمەس. سكرينينگ وتكىزگەندە، وڭ جانە تەرىس ناتيجەلەر بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان بەلگىلى ءبىر ۋاقىت ارالىعىندا سكرينينگتەن ءوتۋ ماڭىزدى.
جاتىر مويىنى، ءسۇت بەزى جانە توق ىشەكتىڭ ىسىكتەرى وتە باياۋ تارايدى جانە سكرينينگتىڭ وسى راۋندىندا وتكىزىپ، كەلەسى راۋندتا انىقتالعان بولسا، اسقىنۋدىڭ باستاپقى كەزەڭىندە بولۋى مۇمكىن. ەگەر ناۋقاس تەرەڭ دياگنوستيكاعا شاقىرىلعان بولسا، وندا سكرينينگ بارىسىندا قوسىمشا دياگنوستيكالىق ادىستەر ارقىلى الىپ تاستالۋى نەمەسە راستالۋى كەرەك بولاتىن پاتولوگيا انىقتالعان. مۇنداي دياگنوستيكالىق ادىستەر: كولپوسكوپيا، كولونوسكوپيا، قوسىمشا مامموگرافيا، ۋلترادىبىستىق جانە بيوپسيا. بيوپسيا الدىن الا ىسىككە، جاقسى نەمەسە قاتەرلى ىسىكتى راستاۋعا نەمەسە جويۋعا ارنالعان تەرەڭ دياگنوزداۋدىڭ ماڭىزدى قادامى.
7) سكرينينگتەن ءوتۋ تەگىن بە؟ قازاقستاننىڭ ازاماتتارىنا قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارىن دياگنوستيكالاۋدىڭ بارلىق ساتىلارى ياعني، سكرينينگ جانە جاتىر مويىنى، كوكىرەك جانە كولورەكتالدى قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارىن ەمدەۋ تەگىن. گيستولوگيالىق ساراپتاما ءۇشىن قوسىمشا زەرتتەۋلەر قاجەت بولعان كەزدە يممۋنوگيستوحيميالىق ساراپتاما ەرەكشە جاعداي. جەرگىلىكتى دارىگەر جوسپارلانعان نەمەسە شۇعىل ەمدەۋ بارىسىندا قاتەرلى ىسىك انىقتالسا، دارىگەر ناۋقاستى ونكولوگقا جىبەرەدى. ونكولوگ قالاعا نەمەسە وبلىستىق ونكولوگيالىق ورتالىققا قوسىمشا ساراپتاما جۇرگىزۋ تۋرالى نۇسقاۋ بەرە الادى. دياگنوستيكادان ءوتۋ تەگىن.
8) سكرينينگ ناتيجەسى قانشا ۋاقىتتا دايىن بولادى؟ ناتيجە الۋ مەرزىمى ءوڭىردىڭ كادرلىق قامسىزداندىرۋ مەن مەديتسينالىق ۇيىمنىڭ گيستولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىلەتىن ونكولوگيالىق ورتالىقتان الشاقتىعىنا بايلانىستى. ەڭ ۇزاق كۇتۋ ۋاقىتى ەكى ايدان اسپايدى. ادەتتە، ناۋقاس ەكى- ءۇش اپتا ىشىندە الىنعان ناتيجەلەر تۋرالى حاباردار بولادى.
ناۋقاستار سكرينينگتىڭ ناتيجەسىن الماعان جاعدايدا، بۇعان بەي- جاي قارايدى. جالپى، بۇل قاتە پىكىر ەمەس. ەگەر سكرينينگتە پاتولوگيا انىقتالسا، وندا ەمحانا قىزمەتكەرلەرى مىندەتتى تۇردە، ناۋقاستى جەدەل تۇردە حابارلايدى. سكرينينگتىڭ ناتيجەلەرىن الماعان جاعدايدا ناۋقاس ەمحاناعا بارىپ پاتولوگيانىڭ جوقتىعىنا كوز جەتكىزگەنى ابزال.
9) ونكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك دەگەنىمىز نە؟ ونكوقاۋىپسىزدىك - ەرتە ساتىسىندا قاتەرلى ىسىك اۋرۋىن انىقتاۋعا ىقپال ەتەتىن ءىس- شارالار ءتىزىمى. بۇل ەرتە ساتىسىندا پايدا بولاتىن قاتەرلى ىسىك بەلگىلەرى، ىسىك الدى اۋرۋلارى جانە ولاردى ەمدەۋ، مۇقيات تەكسەرۋ جانە ناۋقاستىڭ ساراپتاما سيمپتومدارىن ءبىلۋ جانە ەڭ باستىسى دارىگەر - كۇردەلى دياگنوستيكالىق جاعدايلاردا اتيپيالىق نەمەسە كۇردەلى دياگنوزدارىن دۇرىس انىقتاۋ.
ءاربىر ناۋقاس جىل سايىن ەمحاناعا بارىپ، ەمتيحان بولمەسىندە مەدبيكە (اكۋشەر، فەلدشەر) تەكسەرۋىنەن ءوتۋى ءتيىس. ناۋقاس قاتەرلى ىسىك پاتولوگياسىمەن اۋرۋحانادا ەمدەلىپ جاتقان بولسا، دارىگەرلەر بۇل ىسىك دياگنوستيكاسىن جۇزەگە اسىرادى. قالا تۇرعىندارى قاتەرلى ىسىك بەلگىلەرى مەن قاتەرلى فاكتورلاردان حاباردار بولۋى كەرەك. وسى ماقساتتا گازەت بەتىندە ىسىك تۋرالى اقپاراتتار بەرىلەدى. سالاۋاتتى ءومىر سالتىنىڭ داعدىلارىن جانە ءوزىن- ءوزى زەرتتەۋ ادىستەرىن ۇيرەتۋ ءۇشىن ناۋقاندار ءجيى وتكىزىلەدى. مىسالى، ايەلدەرگە ماممولوگ دارىگەردەن اي سايىن تەگىن تەكسەرىستەن ءوتۋ ۇسىنىلادى.
10) قاشان تەكسەرۋدەن ءوتۋ قاجەت؟ ەگەر ءسىز وزىڭىزدە نەمەسە بالاڭىزدا تەرىنىڭ جانە شىرىشتى قاباتتارىنىڭ وزگەرۋىن كورىپ وتىرساڭىز، ءىسىنۋ، شارشاۋ، قورشاعان ورتاعا دەگەن قىزىعۋشىلىق جوعالتۋ، سالماقتان كەنەتتەن ارىلساڭىز، بىردەن جەرگىلىكتى دارىگەرگە كورىنۋ قاجەت.
11) قاتەرلى ىسىك تابىلماسا دا، الاڭداۋلىمىن! قالالىق جانە اۋىلدىق امبۋلاتوريالاردا ناۋقاستار ءۇشىن پسيحولوگيالىق قولداۋ قىزمەتى بار. ساراپشى سيگنالدىڭ نەگە نەگىزدەلگەنىن تۇسىنۋگە كومەكتەسەدى جانە ونى قالاي جەڭۋ كەرەكتىگى تۋرالى كەڭەس بەرەدى. ەگەر قاتەر ءسىزدىڭ تۋىسىڭىزدا انىقتالسا، وندا سىزدە اقىسىز پسيحولوگيالىق كومەككە جۇگىنە الاسىز.
تەكسەرىستەن ءوتۋ ءۇشىن ەمدەۋ ءجۇرىپ جاتقان ونكوكومپانيانىڭ پسيحولوگيالىق قىزمەتىنە بارۋ كەرەك. قازىرگى تاڭدا، ونكولوگيالىق ناۋقاستارعا جانە ولاردىڭ تۋىستارىنا پسيحولوگيالىق قولداۋ ماسەلەلەرىنە كوڭىل بولىنۋدە. دۇرىس پسيحولوگيالىق كوڭىل-كۇي - قالپىنا كەلتىرۋ جولىنداعى نەگىزگى كومپونەنت.
12) قاتەرلى ىسىككە ارنالعان گەنەتيكالىق سىناقتاردى كىم جاسايدى؟ قازىرگى ۋاقىتتا قاتەرلى ىسىككە ەرتە دياگنوستيكالاۋ ءادىسى رەتىندە گەنەتيكالىق تەستىلەۋ تەك جوعارى تاۋەكەل توبىندا عانا ۇسىنىلادى، ياعني تۇقىمقۋالاۋشىلىق تاريحى بار ادامدار. ءتىپتى اتا- اناسى ىسىككە شالدىقسا دا، بالاسىنا بەرىلەتىنىنە ەشكىم كەپىل ەمەس. بىرىنشىدەن، 100 پايىزدىق ناقتىلىق جوق. ەكىنشىدەن، ەكىنشى اتا- اناسىنان الىنعان ەكىنشى «ساۋ» اللەل بار. ۇشىنشىدەن، يممۋنيتەتتىڭ تومەندەۋ بارىسىندا ونكوپروتسەسس مەحانيزمى ىسكە قوسىلادى. گەنەتيكالىق تۇقىمقۋالاۋشىلىقتى ەرتە انىقتاپ الۋ ءۇشىن جەكە سكرينينگتەن ءوتۋ كەرەك.
گەنەتيكالىق تەكسەرىلۋ، ءتوز، انالىق بەزى، پروستاتا، كولون، اسقازان، وكپە، بۇيرەك، قالقانشا بەزى قاتەرلى ىسىگى بار تۋىستارى ءۇشىن ماڭىزدى. قازاقستاندا قاتەرلى ىسىككە بەيىمدىلىك بويىنشا گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەر ونكولوگيا جانە راديولوگيا ماماندارى جۇرگىزەدى.
ماقالانى ورىس تىلىنەن اۋدارعان: دانا قۇتبانبايەۆا، كاميللا دولايەۆا، نۋريلا ەسىركەپ
