ەركەك دەكرەتىنىڭ «سەكرەتى» نەدە؟ - وڭىرلىك باسپا سوزگە شولۋ
* * *
بالا ساتاتىن سايتقا باقىلاۋ كەرەك! - «Оn'tu'stіk Qazaqstan»گازەتى
«ەلىمىزدە ادامدى ساۋداعا سالۋعا تىيىم سالىنعان. الايدا، عالامتوردا ءالى دۇنيە ەسىگىن اشپاعان نارەستەلەر ساۋداسى كۇننەن- كۇنگە قىزىپ بارادى. «قازاق. رۋ» حالىقارالىق قازاق سەرۆەرى» دەپ اتالاتىن سايتتاعى بالا ساتىپ الۋشىلار مەن تاپسىرىس بەرۋشىلەردىڭ اشىق اڭگىمەسى ءبىزدى بەي- جاي قالدىرمادى» دەپ جازادى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق گازەتى.
ماسەلە «قۇرساق انالار» جايىندا. گازەتتىڭ جازۋىنشا، جوعارىدا اتالعان سايتتا «جاتىرىن جالعا بەرۋشىنىڭ» اڭگىمەسى، ونىڭ قىزمەت قۇنى كورسەتىلگەن. ءتىلشى سونىمەن بىرگە، ينتەرنەتتەگى جاساندى جولمەن (ە ك و) ۇرىقتاندىرۋ ءادىسى ارقىلى بالا تاۋىپ بەرەتىندەردىڭ باعاسىنا شولۋ جاسايدى. ءتىپتى شىمكەنتتە سولاردىڭ بىرىمەن جولىعىپ تا كورگەن. الايدا كەزدەسۋگە كەلگەنى جاتىرىن ساۋداعا سالاتىن «قۇرساق انا» ەمەس ويناپ ءجۇرىپ وت باسقان ستۋدەنت بويجەتكەن ەكەن، ول ساتىپ الاتىن ادام بولسا جەكەمەنشىك كلينيكالاردىڭ بىرىندە بوسانىپ، سول جەردە قولحات جازىپ بەرگىسى كەلەتىنىن دە ايتىپتى. اقىسى تۋرالى دا تىلدەسكەن.
«قالادا تۇراقتى مەكەنجايىم جوق. جاتاقحانادان شىعارىپ جىبەردى. قازىر قىزدارمەن پاتەر جالداپ تۇرامىن. سوندىقتان ەمحانالارعا دا تىركەلە الماي ءجۇرمىن. ءبىراق، ۋلترادىبىستىق زەرتتەۋدەن (ۋ د ز) وتكەنمىن. بالانىڭ دەنى ساۋ» ، - دەگەن ەكەن. الگى بويجەتكەن. جازۋىنشا، «بالاسىن ساتۋشىلاردىڭ» جارناماسىن الگىندەي سايتتان كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى ەكەن.
«.. .تاعى ءبىر وي قىلاڭ بەردى. قوقىستان تابىلىپ جاتقان بوبەكتەر از با ەدى؟ بويىنا بالا بىتكەنىن بىلگەننەن كەيىن ونى جاتاقحانادان شىعارىپ، ودان سايىن تاعدىرىن تىعىرىققا تىرەگەننەن كىم نە ۇتادى؟ ءبىر تىرناققا زار بولىپ، ءومىر بويى وزەگى وكسىككە تولعان جانداردى تاۋىپ، ءسابيدى سولارعا بەرگەن راسىندا دا دۇرىس شىعار.. . ءبىراق، ونىڭ جولى قانداي؟ ونى تۇسىندىرەتىن بىزدە زاڭ بار ما؟ بۇل ماسەلەنىڭ ەكىنشى جاعى» .
قۋدالاۋ قۇرباندارى ءھام كەڭەستىك سىننان سۇرىنبەگەندەر - «Aq jol» گازەتى
گازەتتەگى ماقالا قۋعىن- سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنە ورايلاستىرىلىپ جازىلعان. مۇنداعى زەرتتەۋ دەرەكتەرىنە قاراعاندا، كامپەسكەلەۋ، قۋدالاۋ مەن «اسىرا سىلتەۋ» ناۋقانىندا باسقادان گورى ناق قازاق ۇلتى كوبىرەك جاپا شەككەن. ماسەلەن، اۋليەاتا اۋدانىندا 1929 -جىلى 1,5 ميلليون قوي بولسا، 1934 -جىلى ونىڭ 7 اق مىڭى قالدى.
كەيىننەن 1932 -جىلى «7 - تامىز زاڭى» كۇشىنە ەنىپ، «ءبىر ءتۇيىر ءدان ءۇشىن» مەملەكەت مۇلكىنە قول سۇققانداردى جاپپاي تاۋىپ سوتتاۋ باستالادى. ماقالادا جازىلعانىنداي، بۇندا دا نەگىزىنەن باسشىلىقتا وتىرعان باسقا ۇلت وكىلدەرى «قۋدالاۋدان قۇتىلىپ» ، قازاقتار قوعاداي جاپىرىلعان.
«سونىڭ بىرىندە قىر قازاعى حاميت بەكبولاتوۆتىڭ اقىرتوبەدەگى ينتەرناتقا شارۋاشىلىق جونىندەگى مەڭگەرۋشى بولىپ جۇمىسقا كىرگەنى جازىلعان. ول كەلە تەكسەرۋ جۇرگىزىپ، ينتەرناتتاعى كوپ بىلىقتى اشادى. الايدا وسىعان دەيىن ينتەرناتتىڭ مايى مەن شايىن ءىشىپ- جەپ، كويلەك- كونشەگىن كەرەگىنە جاراتىپ، ءتىپتى قازاق بالالارىنا سويىپ بەردىك دەپ، شوشقالاردى ساتىپ، مۇرتتارىن مايلاعان ينتەرناتتىڭ ديرەكتورى دۋۆانوۆ پەن ونىڭ وقۋ ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى حۋساينوۆ امان قالىپ، حاميت بەكبولاتوۆ 10 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلىپ، مال- مۇلكى كامپەسكەلەنەدى. بۇل جەردە سانكتسيانى اۋدان پروكۋرورى سەننيكوۆ بەرسە، ۇكىمدى اۋداندىق سوت اۆەركيەۆ شىعارعان. دەگەنمەن كەڭەستىك «حالىق سوتى» ميحايل گرينيەۆيچ سياقتى قىلمىسكەرلەرگە ءىش تارتقان سەكىلدى. ونى پوليۋكوۆيچ ەسىمدى جاناشىرى كەپىلدىككە بوساتىپ العانى ءوز الدىنا، ءتىپتى كەيىن كاسساتسيالىق ءوتىنىش ارقىلى قارالعان وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق سوتىنىڭ 1-سوت القاسى ء(توراعاسى - مۇحامەدجانوۆ، مۇشەلەرى - ەسەنوۆ پەن ۆلاديميروۆ) گرينيەۆيچتىڭ جازاسىن 3 جىلعا دەيىن ازايتادى» .
ماقالادا زۇلمات ناۋقاننان «وتقا دا كۇيمەيتىن، سۋعا دا باتپايتىن» «ەرەكشە» قىزمەتكەرلەر بولعانى كورسەتىلىپتى. «سونىڭ ءبىرى - «قوسشى» وداعىنىڭ اۋليەاتا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى - ليەۆ مويسەيەۆيچ حايكين. ۇلتى - يەۆرەي. ارينە، سول شاقتا اۋىل قازاعىمەن جۇمىس جۇرگىزۋگە يەۆرەيدىڭ تاڭدالىپ الىنۋى كەزدەيسوق ەمەس. تەك بولشيەۆيكتەردىڭ تۋىن كوتەرىپ جۇرگەن ۋەزدىك باسشى قىزمەتكەردىڭ (ايلىق جالاقىسى - 154 سوم 80 تيىن) 1925 -جىلعا دەيىن پارتيا قاتارىنا وتپەي، ونىڭ سەبەبىن «كەزدەيسوقتىق، ازىرگە كەپىلدىك بەرەتىن ەشكىم بولماي تۇر» دەۋى ايارلىقتاي كورىنەدى» . باقساق، جۇرت اشارشىلىقتان قىرىلىپ جاتقاندا الگىندەي اككىلەر پارتيا قاتارىنا وتپەك تۇرماق، ۇكىمەتتەن ايلىق الىپ وتىرعان ەكەن. اۆتور بۇل يەۆرەيدىڭ پاتشا داۋىرىندەگى داۋرەنىنە دە توقتالىپ، كەڭەس وداعىنداعى ءارتۇرلى سىنداردان سۇرىنبەي ءوتىپ وتىرعانىنا تاڭعالادى. شىنىندا دا تاڭعالماسقا امال جوق.
جاپپاي ساياسي قۋعىن- سۇرگىن كەزىندە تەك وڭتۇستىك وڭىردە 22 سازگەر، 18 دارىگەر، 23 ماشينيست، 41 بۋحگالتەر، 2 جۋرناليست، 8 اگرونوم، 2 ارباكەش، 18 اسپاز، 2 ەكسپەديتور، 3 تراكتورشى، 6 سولدات، 10 زاڭگەر، 6 فوتوگراف، 3 مۋزىكانت، 3 كاسسير، 3 ستۋدەنت، 1 كىتاپحاناشى، 26 ءمۇعالىم جانە باسقا دا ماماندىق يەلەرى، بارلىعى 1600 دەن اسا ازاماتتار جازاعا تارتىلعان.
بوزتورعاي نەمەسە پاتشانىڭ سۋرەتىن مەشىتكە ىلگىزبەگەن قايراتكەر - «جەتىسۋ» گازەتى
ماقالا الاشتىڭ قايسار ۇلدارىنىڭ ءبىرى بارلىبەك سىرتتان ۇلى تۋرالى بولىپ وتىر. گازەتتىڭ جازۋىنشا، وقىعان، كوزى اشىق بارلىبەك سىرتتان ۇلى 1891 -جىلدان 1908 -جىلعا دەيىن پاتشالىق رەسەيگە قىزمەت ەتكەن. قاتارداعى اۋدارماشىدان كەڭەسشى دارەجەسىنە دەيىن ءوسىپ، ادال قىزمەت ەتىپتى. ەڭبەگى زاماتىندا باعالانىپ، بىرنەشە وردەننىڭ كوۆالەرى بولدى دا.
«ءبىراق، 1905 -جىلدان كەيىن پاتشالىق بيلىك قىزمەتىندەگى قازاق ازاماتىنىڭ ويى وزگەرىپ، ساياسي ۇستانىمى ۇلتتىق باعىتتا قالىپتاسا باستادى. اۋدارماشى، كوپتىلدى يگەرگەن ازاماتتىڭ ساياسي ويىنىڭ وزگەرۋىنە سەبەپ بولعان جايت - پاتشالىق بيلىكتىڭ وتارلىق ساياساتىنىڭ شەكتەن تىس شىعۋى. «نيكولايدىڭ پورترەتى مەشىتتەرگە ءىلىنسىن!» دەگەن بۇيرىققا اشىق قارسىلىق تانىتىپ، ۆەرنىي مەشىتتەرىنە سۋرەت ىلگىزبەي، مۇسىلمانداردىڭ مۇددەسىن قورعادى» .
كەيىننەن بارلىبەك سىرتتان ۇلى 1907-08 -جىلدارى ۆەرنىيدا مۇسىلمان كىتاپحاناسىن ۇيىمداستىرىپ، قازاق ءتىلدى باسىلىمداردى شىعارادى. 1909 - 1910 -جىلدارى پاتشا ۇكىمەتى تيىم سالعان ۇلتشىل اقىن ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ «ويان، قازاعىمەن» ، قازاقتىڭ رۋحاني كوسەمى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «قىرىق مىسالىن» قازاق جاستارىنا، ۆەرنىيلىق زيالىلارعا تاراتتى. بۇنىمەن قويماي احمەتكارىم زەينۋللين ەكەۋى بىرىگىپ ساياسي جات ەلەمەنت رەتىندە تانىلعان ۇندەۋ قاعازدارىن تاراتىپ، ەل جاستارىن ۇلتشىلدىققا باۋليدى.
كەيىننەن الاش قوزعالىسى باسشىلارىمەن بىرلەسىپ، ساياسي كۇرەسكە تۇسەدى. ءاليحان بوكەيحاننىڭ تاپسىرماسىمەن 1911 -جىلدىڭ 13 - ماۋسىمىندا پەتەربوردا بۇگىنگى قازاقتىڭ العاشقى كونستيتۋتسياسى، بولاشاق «الاش» پارتياسى مەن ۇكىمەتىنىڭ جارعىسىنا نەگىز بولعان، 4 ءبولىم، 28 باپتان تۇراتىن «قازاق ەلىنىڭ ۋستاۆى» ەڭبەگىن جازىپ شىعادى.
«.. .جەتپىس جىلدىق سولاقاي يدەولوگيانىڭ سەڭى سەتىنەپ، مۇزى جىبەگەن شاقتا الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ەسىمى اتالىپ، جۇلدىزى جاندى. ەڭسەلى ەسكەرتكىشتەرى تۇعىرىنا قويىلدى. ولاردىڭ ەسىمدەرىنە كوشە، مەكتەپ، اۋىل، اۋدان، قالا اتاۋلارى دا بەرىلدى. ءبارى دۇرىس دەيسىڭ دە، ۇزىن سونار تىزىمنەن بارلىبەكتىڭ اتى- ءجونىن ىزدەيسىڭ. تاپپايسىڭ! ەسكەرتكىشى تۇرماق ءبيۋستى دە جوق عيزاتلي ارىسىم- اي، ۇرپاعىڭا وكپە ارتا كورمە!» دەپ اياقتاپتى ماقالانى اۆتورى.
الاش وردانىڭ قولباسشىسى جاتقان جەرگە بەلگى كەرەك - «ديدار» گازەتى
الاش وردا قولباسشىسى كىم؟ ونى جۇرت بىلە مە؟ «ديدار» گازەتىندە جاريالانعان ماقالا حاميت توقتامىسوۆقا (ارحيۆتىك قۇجاتتاردا توكتامىشيەۆ) ارنالىپتى.
«پولكوۆنيك، ارتيللەريست حاميت نىعمەتوللا ۇلى توقتامىسوۆ 1885 -جىلى دۇنيەگە كەلىپ، 1919 -جىلى قازا تاپقان. الاش- وردا ۇكىمەتىنىڭ سوعىس ءمينيسترى (1918 - 1919) ، 1-الاش اتتى پولكىنىڭ كومانديرى (1918, يۋن)، سەمەي مەن وسكەمەندەگى اسكەري مەدرەسەلەردىڭ جەتەكشىسى (1918) بولعان ادام».
ماقالا اۆتورى نۇرجان قۋانتاي ۇلى ءوز زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنە وتىرىپ، حاميت توقتامىسوۆتىڭ سەمەيدە 1- الاش پولكىنىڭ قۇرىلعانىن، ونىڭ كومانديرى قازاق وفيتسەرى، شتابس- كاپيتان حاميت توقتامىسوۆ ەكەنىنەسكە سالادى. جازۋىنشا، 1- جەر- جاھان سوعىسىنا قاتىسقان كاپيتان حاميت توقتامىسوۆ 1917 -جىلى ەلگە ورالىپ، سول جىلدىڭ سوڭىندا ول الاش پارتياسىنىڭ اتقارۋشى ورگانىنا سايلانىپتى، الاش- وردانىڭ ومبى قالاسىنداعى پارتيا كوميتەتىنىڭ وكىلەتتى مۇشەسى بولعان. ال 1918 -جىلدىڭ باسىندا ح. توقتامىسوۆ سەمەي قالاسىنا كەلەدى. سول جىلى جازدا ونىڭ باسشىلىعىمەن سەمەيدە، قۇرامىندا 38 وفيتسەر مەن 750 جاۋىنگەرى بار 1 - الاش پولكى قۇرىلادى. بۇل پولك العاشقى قازاق اسكەرى بولعان. سەمەيدەگى حاميت توقتامىسوۆ باسقارعان الاش پولكىنىڭ اتتى جاۋىنگەرلەرى 1918-1919 -جىلدارى ءار جەردەگى، سونىڭ ىشىندە جەتىسۋداعى (شامامەن، قازىرگى الماتى وبلىسىنىڭ الاكول، اقسۋ، ەسكەلدى اۋداندارىنداعى) بولشيەۆيكتەرگە قارسى ءىرى اسكەري ۇرىس- قيمىلدارعا قاتىسقان.
«الاش اتتى اسكەرىنىڭ قولباسشىسى، ەسىل ەر حاميت توقتامىسوۆتىڭ ءومىرى ازامات سوعىسى اياقتالار تۇستا ۇزىلگەن. بولشيەۆيكتەرمەن سوعىستى توقتاتۋعا شەشىم قابىلدانعان سوڭ، 1919 -جىلدىڭ جازىندا الاش وردا اسكەرى تاراتىلادى، ال 1919 -جىلدىڭ دەكابرىندە، 45 ادامى، ىشىندە حاميت پەن ونىڭ بالا- شاعاسى بار، جەتى اربالى كەرۋەندى كىندىكتى ماڭىندا قىزىل گۆارديا پولكىنىڭ سوتنيكوۆ باسقارعان بولىمشەسى قولعا تۇسىرەدى. ولار تۇتقىندارعا قانداي جازا قولدانۋدى سۇراپ، سەمەيدەگى سوۆدەپكە حابار جىبەرەدى. كوكپەكتى اۋىلىندا ءۇش كۇن قاماپ ۇستاپ، جاۋاپ كەلمەگەن سوڭ، بولىمشە شتابى «ريەۆوليۋتسيا اتىنان» دەپ تۇتقىنداردى اتۋعا الىپ شىققان. كوكپەكتى اۋىلىنىڭ تەرىسكەيىندەگى، ءتورت شاقىرىم جەردەگى قاراكەزەڭ دەگەن جەرگە ايداپ اپارىپ، كور قازدىرادى. بارلىعىن اتىپ تاستاپ، سول جەردە كومگەن. كوكپەكتىنىڭ اقساقالدارى قىزىل شتابتان التى مۇسىلماننىڭ مۇردەسىن سۇراپ الىپ، وزەن سىرتىنداعى مۇسىلمان زيراتىنا جەرلەپتى. قاليحان اعا التىنبايەۆتىڭ جازۋىنشا، حاميت توقتامىسوۆتىڭ سۇيەگى، ۇستىندەگى اسكەري فورماسىمەن ءداۋىت حازىرەت دەگەن كىسىدەن تومەن قويىلعان ەكەن. ءداۋىت حازىرەتتىڭ تىكەلەي ۇرپاعى، بەلگىلى سپورتشى مۇقان اعزاموۆ بىلتىر ەسكى مۇسىلمان زيراتىنان كونە كوك تاستى تاۋىپ، ونداعى قادىم جازۋىن ماماندارعا وقىتقان ەكەن. ول تاستىڭ پاتشا زامانىندا كوكپەكتى وكرۋگىنىڭ باس يمامى بولعان ءداۋىت حازىرەتكە ارنالعان قۇلپىتاس ەكەنى بەلگىلى بولعان سوڭ، مۇقان اعا بىلتىر اتاسىنا ارناپ ۇلكەن اس بەرىپ، قۇران وقىتىپ، جاتقان جەرىنە ەسكىسىمەن قاتار جاڭادان، بيىك قۇلپىتاس قويعان ەدى. مىنە، سول قۇلپىتاستى كورسەتە وتىرىپ، مۇقان اعا بىلتىر «قاليحان اعامىز جازىپ كەتىپ ەدى عوي، شامامەن، حاميت توقتامىسوۆتىڭ دا جاتقان جەرى - وسى مولشەر» ، - دەپ، الاش- وردا اسكەرىنىڭ قولباسشىسى بولعان ازاماتتىڭ باسىنا بەلگى قويۋ كەرەك دەپ قوزعاۋ سالدى» .
ءاربىر قازاق يدەولوگقا اينالۋى ءتيىس! - «سارىارقا سامالى» گازەتى
وبلىستىق گازەتتە ءوڭىردىڭ ىشكى ساياساتىنا جاۋاپتى قىزمەتكەردىڭ ماقالاسى باسىلىپتى. اۆتور پاۆلودارلىقتارعا بىرنەشە ۇستانىمداردى قالىپتاستىرۋ تۋرالى باستاما ايتىپتى. ماسەلەن، سونىڭ ءبىرى قازاق تىلىندە سويلەۋ ادەتىن قالىپتاستىرۋ. اۆتور انا ءتىلىن بىلە تۇرا ورىسشا سويلەپ كەتۋ ادەتىن ايتا وتىرىپ، وسى جاعدايدى تۇزەۋ جولدارىن ۇسىنادى. جازۋىنشا، مۇنداعى باستى جاۋاپكەرشىلىك - اتا- انادا. ويتكەنى «اتا- انا بالاسىن قازاقشا ءبىلسىن دەپ قازاق مەكتەبىنە بەرەدى دە، ءوزى قارىم- قاتىناستى ۇنەمى ورىس تىلىندە جاسايدى. بۇل ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ كۇندەلىكتى جۇرگىزىپ وتىرعان اۋقىمدى جۇمىستارىن جوققا شىعارۋمەن تەڭ دەپ ايتۋعا بولادى» .
كەلەسى ۇستانىم - الەۋمەتتىك جەلىدە سىڭارەزۋ جازبالار قالدىراتىن، ءبىراق سونىسىنا قاراماستان ۇيدەن شىقپايتىن، بارلىق كەمشىلىككە كىنانى وزگەدەن ىزدەيتىن قانداستارعا ارنالىپتى. اۆتور سوڭعى ۋاقىتتا قولىنان ەشتەڭە كەلمەسە دە، وزگەنى سىناۋدا الدىنا جان سالمايتىن «الەۋمەتتىك جەلىنىڭ دەموكراتتارىن» سىباپ الىپ، قوعامدىق ىستەردە باستاماشىلدىققا بارا بەرمەيتىن مەنتاليتەتتى وزگەرتۋ تۋرالى ءسوز قوزعاپتى.
سونىمەن قاتار، اۆتور جەرلەستەرىنە وبلىستىڭ كيەلى، قاسيەتتى جانە تاريحي ورىندارىن ارالىپ شىعۋدى ۇسىنادى. ايتۋىنشا، پاۆلودار وبلىسىندا 78 ساكرالدى ورىن انىقتالعان. «باياناۋىلداعى ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ كەسەنەسى، قوڭىر اۋليە ۇڭگىرى، اقكولدەگى يسابەك يشان مەن جانداربەك قوجانىڭ كەسەنەلەرى، شارباقتىداعى قابىلۋاحيت حازىرەت كەسەنەسى، ماي اۋدانىنداعى قالماققىرىلعان تاۋى - بارلىق پاۆلودارلىقتاردىڭ مىندەتتى تۇردە بولاتىن ورىندارى دەپ ەسەپتەيمىز» .
«ءاربىر قازاقتىڭ كيىم ىلگىشىندە ۇلتتىق كيىم بولسىن! بۇل ءداستۇرلى شاپان تۋرالى ەمەس، زاماناۋي، ىڭعايلى، ۇلتتىق بەلگىلەرى بار كيىم تۋرالى. ول كيىمدى تەك ناۋرىزدا عانا ەمەس، دوستارىمىزبەن كەزدەسكەندە، تويلاردا، جيىنداردا كيۋگە شاقىرامىن. تورىڭىزدە دومبىرا ءىلۋلى تۇرسىن ماقساتىمىز - دومبىرانى شەرتە بىلەتىن قازاقتاردىڭ سانىن كوبەيتۋ. ونى قالاي جۇزەگە اسىرۋعا بولادى؟ ول ءۇشىن ءاربىر شاڭىراقتا، ۇيدە دومبىرا بولۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. ەڭ باستىسى، ول دومبىرانى ۇيرەنۋگە ىنتالاندىرۋ قاجەت. اسىرەسە بالالار ءۇشىن. ەكىنشىدەن، جاڭادان قۇرىلاتىن جاس وتاۋلارعا دومبىرانى سىيلاۋدى ۇسىنامىن. ول اتا- اناسى ما، اعا- جەڭگەلەرى مە، ناعاشىلارى ما، كىم بولاتىنىن تۋىستارى وزدەرى شەشۋ كەرەك. قۇرمەتتى اتا- انالار، بالالارىڭىزدىڭ مەكتەپ جاسىندا دومبىرا شەرتىپ ۇيرەنىپ الۋىن باقىلاۋدى سۇرايمىن» . بۇدان بولەك، ماقالا اۆتورى ءار ۇيدە ۇلتتىق تاعام ازىرلەۋدى ادەتكە اينىلدىرۋ كەرەكتىگىن، اۋىلعا ءجيى بارىپ تۇرۋ قاجەتتىگىن اتاپ وتەدى. «قالالىقتاردىڭ جاپپاي اۋىلعا بارۋىن ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن «اۋىل كۇندەرىن» جاريالاۋ كەرەك سياقتى. ول كۇنى بارلىق باسشىلار قىزمەتكەرلەرىن بوساتىپ، ازاماتتارعا اۋىلعا بارۋدى مىندەتتەسە ءتىپتى جاقسى» .
«وسىنىڭ بارلىعىن ەسكەرە وتىرىپ، ءاربىر قازاقتى يدەولوگقا اينالۋعا شاقىرامىز. ءاربىر قازاق يدەولوگتىڭ دەڭگەيىندە ۇلتتىق مۇددەنى ساقتاۋدى ويلاۋى ءتيىس. بۇل - ءبىز ءۇشىن ۇلى ميسسيا!» دەپ تۇيىندەيدى اۆتور.
مامەك باتىر - «سىر بويى» گازەتى
قىزىلوردا وبلىستىق گازەتىندە مامەك باتىر تۋرالى اڭىزدار، اڭگىمەلەر مەن كونەكوز قاريالاردىڭ اۋزىمەن جەتكەن شەجىرەلەر بەرىلىپتى. «مامەك باتىردىڭ اتاق- داڭقىنا قىزىققان قىرعىز ەلى ونىڭ ۇرپاعىن قولعا تۇسىرۋگە ارەكەت جاسايدى. باتىر ءبىر ۇلكەن جيىنعا كەتكەندە قىرعىز جاۋىنگەرلەرى مامەك اۋىلىنا تۇتقيىلدان ءتيىسىپ، سارا اتتى جۇكتى ايەلىن جانە قانشاما مالىن ايداپ اكەتەدى. قايتا ورالعان مامەك ەلدىڭ جاعدايىن كورىپ، قاھارىنا ءمىنىپ اتقا قونادى. قانشا ارەكەت جاساعانىمەن جانە جاسىنىڭ ۇلعايۋىنا بايلانىستى ايەلىن قايتارىپ الا الماعان. قازىرگى كەزدە سول سارا اجەمىزدىڭ ىشىندە كەتكەن بالاسىنان ءوسىپ- ءونىپ وتىرعان قىرعىز ەلىندە ءبىر قاۋىم «مامەك» رۋى بار ەكەن» .
ايتا كەتەرلىگى، زامانىندا ءار رۋ باتىرلارىنىڭ بەلگى- ءمور تاڭبالارى بولعان ەكەن. ءمور تاڭباسى وسى كۇنگە دەيىن اتادان بالاعا اۋىسىپ، قازىر مامەك باتىردىڭ ۇرپاعى ءاشىرباي اقتان ۇلىندا ساقتاۋلى ەكەن. بۇدان بولەك، كەزىندە مامەك باتىردىڭ كوك بايراعى (تۋى) جانە قايقى قىلىشى بولىپتى. 1937-1938 الاساپىران جىلدارى مامەك باتىر ۇرپاقتارى جەر كەپەنىڭ ءبىر قابىرعاسىن ويىپ، ۇلكەن ساندىققا كوك بايراقتى، قىلىشتى جانە كوپتەگەن قۇران كىتاپتاردى سالىپ، ساندىقتى قۇرىم كيىزبەن وراپ كومگەن ەكەن. وتىز جىلدان سوڭ، ياعني 1967-1968 -جىلدارى وسى جەر- اۋ دەپ قازدىرعان. ول جەر ەگىستىك بولىپ كەتكەن. قانشا اۋرەلەنسە دە تابا الماپتى.
ەركەك دەكرەتىنىڭ «سەكرەتى» نەدە؟ - «اراي» گازەتى
جامبىل وبلىسىندا شىعاتىن «اراي» جاستار گازەتىنىڭ جازۋىنشا، ەلىمىز بويىنشا 50 مىڭ ەر ازامات بالا كۇتىمىمەن ۇيدە وتىر ەكەن. گازەت ءتىلشىسى ەركەكتەردىڭ دەكرەتكە شىعۋى جيىلەپ باراتىنىنا نازار بۇرىپ، ەركەك دەكرەتىنىڭ «سەكرەتىن» انىقتاۋعا تىرىسقان ەكەن. گازەتتىڭ جازۋىنشا، ايەلىنىڭ ورنىنا بالا باعۋعا كوشكەن ەر ازاماتتار سانى سوڭعى 5 جىلدىڭ ىشىندە 10 ەسەگە ارتىپتى.
«ەڭبەك كودەكسىنىڭ 99 بابىندا «بالا كۇتىمىنە بايلانىستى ەڭبەك دەمالىسىن نارەستەنىڭ اناسى، اكەسى نەمەسە زاڭدى تۇردە اسىراپ العان ادام الا الادى» دەپ انىق جازىلعان. ارينە، اناسىنىڭ دەنساۋلىعى سىر بەرگەن جاعدايدا ەركەك دەكرەتكە شىقسا تۇسىنىكتى. الايدا، مۇنىڭ استارىندا ءبىر گاپ جاتقانداي. ولاي دەيتىنىمىز، نەبارى بەس جىلدىڭ ىشىندە دەكرەتكە شىققان ەركەكتەر سانىنىڭ 10 ەسەگە كوبەيۋىنە «سانانى تۇرمىس بيلەيدى» دەگەن ءتامسىل تۇرتكى بولعان سياقتى» دەپ جازادى گازەت.
ماقالادا ءتىلشى وسىنداي «سەكرەت» يەلەرىنىڭ پىكىرىن دە كەلتىرەدى. سولاردىڭ ءبىرى ايەلى جۇمىسسىز بولعاننان كەيىن دەكرەتتى ءوز اتىنا جازدىرعانىن، سونىڭ ارقاسىندا قازىر اي سايىن 32 مىڭ تەڭگە كولەمىندە جورگەك پۇل الاتىنىن ايتىپتى. ال ەگەر دەكرەت جۇمىسىستەمەيتىن ايەلىنىڭ اتىنا جاسالسا، وندا ەڭ تومەنگى تولەم 17 مىڭ تەڭگە تولەنەدى ەكەن. ال رەسمي ورگان نە دەيدى؟
«بالا كۇتىمىنە بايلانىستى ايەل دە، ەركەك تە دەكرەتكە شىعۋعا قۇقىلى. جانە دەكرەتكە شىققان تۇلعانىڭ بالانى قارايتىن ادامى بولسا، قايتا قىزمەتكە شىعۋىنا دا ەشكىم شەكتەۋ قويا المايدى. ءبىرىنشى، ەكىنشى جانە ءۇشىنشى بالاعا ءبىرجولعى جورگەكپۇل 31,41 ا ە ك كولەمىندە، ياعني 390 91 تەڭگە تولەنەتىن بولسا، ءتورتىنشى، بەسىنشى بالالارعا 52,35 اەك، 151 515 تەڭگە بەرىلەدى. بۇل ۇكىمەتتەن قارالعان قارجى. ەندى، بالا ءبىر جاسقا تولعانعا دەيىن بەرىلەتىن تولەمگە كەلسەك، ول اكەسىنە، نە شەشەسىنە بەرىلسە دە، وعان تىيىم جوق. جانە ەگەر ەر ازامات ايەلىنىڭ ورنىنا دەكرەتكە شىعىپ، ودان كەيىن قايتا قىزمەتكە ورالسا دا، ونى تەكسەرۋگە ءبىز قۇقىلى ەمەسپىز. ءبىزدىڭ جۇمىس تۇسكەن ءوتىنىشتى قاراپ، باقىلاۋ عانا» ، - دەپتى ماماندار.
ماقالادا ءتۇرلى پىكىرلەر دە كەلتىرىلگەن. كەيبىر ازاماتتار بۇنى ەركەك ءۇشىن سىن ەكەنىن ايتسا، ەندى بىرەۋلەرى بۇعان ورتا بۋىندى كىنالى ەتكەن.
«دەسە دە، شەت مەملەكەتتەردە اكەنىڭ دەكرەتكە شىعۋى قالىپتى كورىنىس. ماسەلەن، ۇلىبريتانيا، قىتاي، بەلگيا، فينليانديا، اۆستريا، فرانسيا ەلدەرىندە قامقور اكەلەر اقىلى دەمالىس الا الادى. ال، شۆەتسيادا بالانىڭ اكەسىنە كەمىندە ءبىر ايعا دەيىن دەكرەتتىك دەمالىس الۋ مىندەتتەلگەن. فينليانديادا اكەلەردىڭ 66 پايىزى بالا كۇتىمىمەن ۇيدە وتىرادى ەكەن. يسپانيادا ەركەكتەردىڭ جالاقىسى ساقتالا وتىرىپ، ون اپتا كولەمىندە بالا باعۋعا دەمالىس بەرىلەدى» .
تۇلەكتەر مەكتەپكە «ىشكيىممەن» كەلدى. بۇل نە قىلعان ادەت؟ - «قوستاناي تاڭى» گازەتى
«قوستاناي تاڭى» گازەتىنىڭ جازۋىنشا، وڭىردەگى ورتا مەكتەپتەردىڭ بىرىندە تۇلەكتەر ساباققا 24 - مامىردا، ياعني وقۋدىڭ سوڭعى كۇنى جاتىن كيىممەن كەلىپتى. جازۋىنشا، ءبىتىرۋشى تۇلەكتەر وسى قىلىقتارى ارقىلى سۇيىكتى مەكتەپتەرىن ەستەرىندە ەرەكشە ەستەلىكپەن قالدىرۋدى ءجون ساناپتى.
«بىلتىر ءبىزدىڭ قالامىزدا مۇنداي قىزىقتى امالدى ىسكە اسىرعان مەكتەپتەر بار. ءبىز دە وقۋشى كەزىمىزدەن وسىنداي ەستەلىك قالدىرۋدى شەشتىك. كوپشىلىگى مۇنى قىزىقتاپ، بىزبەن ۇزدىكسىز سۋرەتكە ءتۇستى. ارينە، بۇل ارەكەتىمىزدى قۇپتاماعان مۇعالىمدەر دە بولدى، - دەيدى بويجەتكەن. جىلما- جىل بەلەڭ الىپ كەلە جاتقان مۇنداي ادەتكە قاتىستى ءسىز قانداي پىكىر بىلدىرەر ەدىڭىز، قۇرمەتتى وقىرمان؟» دەپ جازادى گازەت.
اۆتور: قانات مامەتقازى ۇلى
