جارىلقاپ بەيسەنباي ۇلى: تەرمينولوگيالىق تاجىريبە حاقىندا. گلازۋر - شىڭىلتىر، شەفستۆو - مياتكەرلىك، كلوۋن- مازدەم

1990 -جىلدىڭ 22 - ناۋرىزىندا تۇڭعىش سانى جارىق كورگەن «انا ءتىلى» گازەتىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ، ناسيحاتتاۋ جانە ونىڭ قولدانىس اياسىن ارتتىرۋ باعىتىندا العاشقى كەزەكتە قولعا العان باستامالارىنىڭ ءبىرى - سالالىق تەرميندەردى قازاقشاعا بەيىمدەۋ بولعانى بايىرعى وقىرماندارعا جاقسى تانىس. كەزىندە اپتالىقتىڭ بۇل باعىتىن كوزى قاراقتى عىلىمي ورتا مەن اۋدارماعا جانى جاقىن قاۋىم كەڭىنەن قولداپ كەتتى. ولار وزدەرىنە قاتىستى سالالار بويىنشا عىلىمي، ۇستازدىق جۇمىستارى بارىسىندا پايدالانىپ جۇرگەن تارجىمەلىك نۇسقالارىن گازەتكە ۇسىنىپ، تاجىريبەلەرىمەن بولىسە باستادى. ول ۇسىنىستار رەداكسيا تاراپىنان ارنايى اشىلعان «تارجىمەلىك تاجىريبەلەر» اتتى ايدار اياسىنا توپتاستىرىلىپ، اۋىق- اۋىق جارىق كورىپ تۇردى. سول جىلدارى گازەت بەتتەرىندەگى تەرميندەردى جۇيەلەۋ ماسەلەسى قالىڭ جۇرتشىلىق كەڭىنەن ارالاسقان اشىق پىكىرلەسۋلەرگە ۇلاستى. بۇل اسىرەسە گازەت تارالىمى 111 مىڭ تيراجعا جەتكەن 1991 -جىلدان باستاپ وقىرمانعا تۇرتكى سالعان قالاۋلى تاقىرىپتاردىڭ بىرىنە اينالدى.

«تارجىمەلىك تاجىريبەلەر» ايدارىمەن بەرىلگەن سول ماتەريالداردى جاقىندا قايتادان ءبىر شولىپ شىققان كەزىمىزدە، اۆتورلار ورتاعا تارتقان كوپتەگەن ۇسىنىستاردىڭ اراسىندا ءالى دە تەرمينكوم ماماندارىنىڭ نازارىنا ىلۋگۋگە لايىق كوپتەگەن جاتىق اتاۋلاردىڭ بار ەكەنىنە كوز جەتكىزگەندەي بولدىق. سول سەبەپتى دە ءبىز «انا ءتىلى» گازەتىنىڭ العاشقى جىلدارىندا (1990-1993 ج ج. ) گازەت بەتىندە ۇسىنىس رەتىندە جاريالانعانىمەن، ءالى قولدانىسقا ەركىن ەنە قويماي، كوزدەن تاسا قالىپ جۇرگەن تەرمين بولۋعا ابدەن جارايتىن سوزدەر تۋرالى، ولاردىڭ جارىق كورگەن جىلدارى مەن ايلارىنىڭ مەرزىمدىك رەتى بويىنشا قايتا پىسىقتاپ وتكەندى ءجون كورگەن ەدىك.

ماسەلەن، 1990 -جىلدىڭ 24 - مامىرىندا جازۋشى سماعۇل ەلۋبايدىڭ «تارجىمەلىك تاجىريبەلەر» اتتى تىزبەسىندە كوپ تەرميندەر اراسىندا گۋمانيزم سوزىنە ادامپازدىق دەگەن اۋدارما ۇسىنىلىپتى. ونى قالىپتاسىپ كەتكەن ادامگەرشىلىك سوزىمەن قاتار قولدانسا دا بولار ەدى دەگەن وي كەلەدى. كانيسترا سوزىنە اۆتور دۇڭگىر ءسوزىن قولاي كورىپتى. جاتىق سياقتى. پلود - ميۋا. ءبىز ادەتتە ونى جەمىس سوزىمەن كوبىرەك اتاپ كەتتىك، ميۋانى كوپ ايتا بەرمەيمىز. ەموتسيونالنىي - اسەرشەڭ. پايدالانۋعا ابدەن بولادى. ۆەرتيحۆوستكا ءسوزىنىڭ تۇشتاقاي دەپ اۋدارىلعانى دا قازاقى. 2005 -جىلى شىققان  70000 ءسوزدى قامتىعان ۇلكەن «ورىسشا- قازاقشا سوزدىكتە» (ا: دايك- پرەسس، 2005. 1148 ب. بۇدان بىلاي - سوزدىك) ونىڭ جىلماڭداعان دەگەن ماعىناسى عانا بەرىلگەن. سونداي- اق باقىتجان توباياقوۆ ۇسىنعان (انا ءتىلى. 1990. 12 شىلدە) ءبىراز اۋدارما نۇسقالاردىڭ اراسىندا ناسوستى - سوراپ، فونتاندى - بۇرقاق دەپ العان تارجىمەلەر دە بار ەكەن. ولار قازىر وسىلاي بەكىدى. درەناج سوزىنە قاشىرتقى دەگەن بالاما ۇسىنىلعان. ول وڭتۇستىك وڭىرلەردە كەڭىنەن قولدانىلاتىن تەرمين. الايدا ول سوزدىكتە ول سورعىتقى دەپ اۋدارىلىپتى. دۇرىسى، ەل اراسىندا بار قاشىرتقى بولسا كەرەك.

1990 -جىلدىڭ 30 - تامىزىندا اسقاربەك قۇسايىنوۆ ۇسىنعان ەنەرگەتيكا تەرميندەرىنە قاتىستى تارجىمەلىك تاجىريبەلەردە وتراجاتەل - شاعىلدىرعىش، كونتاكت - تۇيىسپە، كلەپكا - تويتارما بالامالارى جاتىقتىعىمەن نازارعا ءىلىندى. شاعىلدىرعىش ۇلكەن سوزدىكتە بار بولعانىمەن، كەيىنگىلەرى ازىرشە ءتۇيىسۋ، تويتارۋ تۇرىندە ءجۇر. سول جىلدىڭ 4 - قازانىندا مارقۇم سەيىلبەك قىشقاش ۇلى اعامىز شەف ءسوزىن - مياتكەر، شەفستۆو - مياتكەرلىك، پودشەفنىي - دامەتكەر دەپ قولدانايىق دەگەن وي تاستاپتى. بۇل اتاۋلار جوعارىدا اتالعان سوزدىكتە شەف، شەفكە الۋشىلىق، قامقورشىلىق، قامقورلىققا الىنعان دەپ شۇبالاڭقىلاۋ تۇردە الىنعان.

سايرامدىق اۋىل ءمۇعالىمى كەمەلبەك قۇمعانبايەۆ ۇسىنعان تەرميندەر (انا ءتىلى. 1990. 8 - قاراشا) اراسىندا: كرەست - ايشىق (سوزدىكتە اۋدارىلماعان. ونى كەيدە شارمىق دەپ تە قولدانادى) ، راك - بەيداۋا (سوزدىكتە - قىلتاماق، راك، قاتەرلى ىسىك دەپ بەرىلگەن) ، ماسساج - ءۇزۋ (سوزدىكتە سىلاۋ، ۋقالاۋ عانا بار) ، رەتسەپت - ىشىرتكى، ءدارىقاعاز (سوزدىكتە - رەتسەپت كۇيىندە ءجۇر) ، پروتسەنت - پايىز (وزبەكتەر «فايز» دەيدى ەكەن. تەرمينكوم تاراپىنان كەيىننەن «پايىز» دەپ قابىلدانعانى بەلگىلى) ، ماۆزولەي - ساعانا (ول قازىر «كەسەنە» دەپ بەكىدى. ساعانانى دا ۇمىتۋعا بولمايدى) ، لابوراتوريا - زەرتحانا (كەيىننەن وسىلاي قابىلداندى) سوزدەرى نازارعا ىلىگەدى.

1991 -جىلدىڭ 14 - اقپانى كۇنگى ساندا مارقۇم جازۋشى اعامىز ۇمبەتباي ۋايدين گيپەرتونيا - قانتاسۋ (سوزدىكتە - گيپەرتونيا كۇيىندە ءجۇر) ، گيپوتونيا - قانتومەن («ەل اۋزىندا بار» دەپ جازادى. ول دا سوزدىكتە اۋدارىلماعان) ، كومانديروۆوچنايا - جولپۇل تارجىمەلەرىن ۇسىنادى. جامبىل گيدرومەليوراتسيا- قۇرىلىس ينستيتۋتىنىڭ ۇستازدارى ءا. ءابدىماناپوۆ پەن ب. ماناقبايەۆتىڭ «گيدروتەحنيكالىق تەرميندەر» (انا ءتىلى. 1991. 26 - قىركۇيەك) اتتى ۇسىنىسىندا ءبىراز قاجەتتى تارجىمەلەر ورتاعا تارتىلىپتى. ولاردىڭ دەنى تىكەلەي ماعىنالىق اۋدارمالار بولعانىمەن، ارا- اراسىندا قازاقى ۇعىمعا جاقىن ءبىراز سوزدەر دە كەزدەسەدى.

كەزىندە «انا ءتىلى» گازەتىنىڭ ۇجىمىن دا ريزا ەتكەن تەرمينولوگيالىق ۇسىنىستار قاتارىندا ءبىز سول كەزدەردەگى قاراعاندى پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتى جەزقازعان ءبولىمىنىڭ دوتسەنتتەرى ع. اقپانبەكوۆ پەن س. ابەيەۆتىڭ 1992 -جىلدىڭ 13 - اقپانىندا جارىق كورگەن « ءتول تەحنيكالىق تەرميندەر» اتتى ماقالاسىنداعى قالىڭ اتاۋلاردى اتار ەدىك. اۆتورلار تەحنيكالىق تەرميندەردىڭ قازاق تىلىندە باياعىدان كەڭىنەن قولدانىلىپ كەلە جاتقان ءتول نۇسقالارىن تاۋىپ، ورتاعا تارتۋىمەن ەرەكشەلەنگەن.

تەرميندەردىڭ اتالۋى وتە جاتىق. ماسەلەن، انكەر - قارناقى (ول سوزدىكتە اۋدارىلماعان، انكەر كۇيىندە) ، باراشكا - قوسقۇلاق (ول سوزدىكتە «قوسقۇلاق بۇراندا» دەپ تۇر) ، بۋگەل - شەن (سوزدىكتە جوق) ، بۋرتيك - بۋىلتىق (سوزدىكتە جوق) ، ۆەنتيل - شۇرا (سوزدىكتە - ۆەنتيل كۇيىندە) ، ۆيلكا - اشاۋىز (سوزدىكتە جوق) ، ۆىەمكا - ويىندى (سوزدىكتە جوق) ، گالتەل - تىعىرىق (سوزدىكتە جوق) ، گولوۆكا - قالپاقشا (سوزدىكتە جوق) ، گرات - قىلپىق، قىلاۋ (سوزدىكتە جوق) ، ديسك - دەلەگەي (سوزدىكتە جوق) ، زابيۆكا - ءپىنقان (سوزدىكتە - قاعىپ كىرگىزۋ دەپ اۋدارىلعان) . كەرنەر - ءبادىز (سوزدىكتە جوق، ول بۇرعىلاناتىن نۇكتەگە بەلگى سوعاتىن سلەسارلىق قۇرال ەكەن) ، كيانكا - توقپاق (سوزدىكتە جوق، ماعىناسى اعاش توقپاق) ، كولوۆوروت - ءباربى (سوزدىكتە - بۇرعى دەپ اۋدارىلعان، سۆەرلو دا بۇرعى) ، كرەستوۆينا - شاڭباق (سوزدىكتە اۋدارىلماعان، «تەمىرجولدا پويىزدى ءبىر جولدان ەكىنشى جولعا سالىپ جىبەرەتىن تەتىك» دەپ تۇسىندىرىلگەن) ، ليست - تىمسەم (سوزدىكتە - تاباق دەپ اۋدارىلعان) ، ناكاتكا - ءبۇر (سوزدىكتە - بىلىك، تسيليندر دەپ تۇسىندىرىلگەن) ، وبود - يمە (سوزدىكتە - توعىن، قيما، بۇكپە، شەڭبەر) ، وس - شۇلدىك (سوزدىكتە - بىلىك، بەلدىك، بەلاعاش، كىندىك) ، پروكلادكا - نىم (سوزدىكتە - توسەم دەپ اۋدارىلعان) . پروفيل - جاناپ (كەسكىن دەپ اۋدارىلعان) ، روليك - تىعىرشىق (سوزدىكتە - اۋناقشا، شىعىرشىق، دوڭعالاقشا دەپ اۋدارىلعان) ، رىچاگ - كۇيەنتە (سوزدىكتە - يىنتىرەك) ، ستوپور - تاتەكى (اۋدارىلماعان) ، چەرۆياك - تەگەرىش (سوزدىكتە - بۇرامدىق) ، شايبا - ەپەلەك (سوزدىكتە - تىعىرىق) ، شارنير - بۇلىق (سوزدىكتە - توپسا) ، شتيفت - مۇرىندىق (سوزدىكتە جوق) ، شتوك - سوياۋىش (سوزدىكتە - جوق) ، شتۋتسەر - جالعاۋىش، تۇقىل (سوزدىكتە - جالعاستىق) ، حۆوستوۆيك - ءزايىل (سوزدىكتە ىلمەك دەپ اۋدارىلعان) . سونداي- اق ريگەل - ارىس (سوزدىكتە جوق) ، سحەما - ءتاسىم (سوزدىكتە - نوباي، كەستە، جەلى) ، شپۋر - وقپان (سوزدىكتە - تەسپە) ، شۋرف - وقپاق (سوزدىكتە اۋدارىلماعان) ، ياسنىي - تانىق (سوزدىكتەگى - انىق، ايقىن سوزدەرىنىڭ ءسينونيمى) .

1992 -جىلعى 4 - ماۋسىمدا قازاق اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتىنىڭ ۇستازى ي. مۇحيت ۇلى ەلەكتروتەحنيكالىق تەرميندەر سوزدىگىنە قاتىستى ماقالاسىندا: پومەحا - كىرەۋكە (سوزدىكتە - بوگەۋىل، بوگەت، كەدەرگى) ، رۋبيلنيك - ۇزگىش (سوزدىكتە - اجىراتقىش) اۋدارمالارىن ۇسىنادى. جازۋشى، كەنشى عالىم اعامىز، مارقۇم ش. ءابدىرامانوۆ مىرزا «تاۋ- كەن سالاسىنداعى اتاۋلار» (انا ءتىلى. 1992. 31 - جەلتوقسان) اتتى ماقالاسىندا انكەر سوزىنە - قارماق (سوزدىكتە جوق) ، باديا - كەڭقاۋعا (سوزدىكتە - قاۋعا، قاۋعا شەلەك) ، ۆەنەتس - ءشىر (سوزدىكتە بار، ۆنەشنيايا چاست شەستەرني س زۋبيامي) ، دۋچكا - قۋما (قازبا) - سوزدىكتە جوق، زالەج - سىلەم، قىرتىس (سوزدىكتە - كەن، شوعىر) ، كوپەر - ءدىڭ (اۋدارىلماعان، شاحتا ۇستىندە كوتەرگىش ورناتۋعا ارنالعان قۇرىلعى) ، ليادا - قاقپاق (سوزدىكتە جوق) ، ناسوس - سوراپ (كەيىننەن سورعىنىڭ ورنىنا وسىلاي قابىلداندى، ) ستۆول - وقپان (سوزدىكتە بار) بالامالارىن ۇسىنادى

تەمىرجول ينستيتۋتىنىڭ دوتسەنتى ە. يساحانوۆ «قۇرىلىس تەرميندەرىنىڭ سوزدىگى» اتتى ماقالاسىندا (1993. 21 قاڭتار) : پلينتۋس - كەنەرەلىك (سوزدىكتە - ەدەنكەمەر، ەرنەۋلىك دەلىنگەن) ، پودەزد - كىرەبەرىس (قازىر وسىلاي قابىلداندى) ، چەرەپيتسا - جاپپاقىش (سوزدىكتە - جابىنقىش) تارجىمەلەرىن ۇسىندى.

ماڭعىستاۋدىڭ شەتپە كەنتىنىڭ تۇرعىنى، زەردەلى عالىم، ومىردەن ەرتە وزعان سەرىكبول قوڭدىباي «تەرمينولوگيا تۇيتكىلدەرى قايتسە شەشىلەدى؟ » اتتى ماقالاسىندا (1993. 4 - اقپان) جاعىراپيالىق اتاۋلار تۋرالى ءسوز ەتەدى. ول: ەكۆاتور - ۇيەك (سوزدىكتە اۋدارىلماعان) ، پروپورتسيا - بالاۋىر (سوزدىكتە - شامالاستىق، سايكەستىلىك، مولشەرلەستىلىك) ، رازرەز - جارماسۋرەت (سوزدىكتە - تىلمە، تىلىك، قيما) ، ماسشتاب - اۋقىن (سوزدىكتە - اۋقىم) ، گراۆيتاتسيا - زىلەن (سوزدىكتە اۋدارىلماعان، بۇكىلالەمدىك تارتىلىس، دەپ تۇسىندىرىلگەن) ، لاندشافت - جەرتاراپ (سوزدىكتە - كورىنىس) ، ۆەكتور - سايراق (اۋدارىلماعان) ، تەرراسا رەچنايا - قاشات (اۋدارىلماعان) ، گرافيكا - كەرەگەن (اۋدارىلماعان) ، ازيمۋت - بويلان (اۋدارىلماعان) ، سكلادچاتوست - ءبۇرىش (سوزدىكتە - قاتپارلى دەپ اۋدارىلعان) ، سونداي- اق ءالى اۋدارمالارى جوق: اتموسفەرا - اۋاقابىق، گيدروسفەرا - سۋقابىق، ليتوسفەرا - تاسقابىق، بيوسفەرا - بيوقابىق بالامالارىن ۇسىنادى.

جامبىل گيدرومەليوراتسيا- قۇرىلىس ينستيتۋتىنىڭ دوتسەنتى ە. ومار ۇلىنىڭ تەحنيكا سالاسىنداعى تەرميندەر تىزىمىنەن (1993. 25 - اقپان) : باشماك - توسەم (سوزدىكتە جوق) ، بۋنكەر - شاناق (سوزدىكتە جوق) ، كوجۋح - قۇنداق (سوزدىكتە - قاپتاما) ، وبود - قۇرساۋ، سوباچكا - ىلمەك شاپپا سياقتى سوزدەردە انا تىلىمىزگە ۇيلەسەتىن ءتول ۇعىمدار بار. سونداي- اق 1993 -جىلدىڭ 25 - ناۋرىزى كۇنى شىققان ءبىر توپ مامان ۇسىنعان «باسپا تەرميندەرى» اتتى تىزبەدەن: اۆتورستۆو - تۋىندىگەرلىك، اننوتاتسيا - اڭداتپا، گريف - ەنتاڭبا، كوررەكتور - تۇزەتكەر، وتتيسك - ءىزتاڭبا، رەداكتور - ساراشى، ەپيگراف - ويقازىق بالامالارى وقىرمان نازارىن اۋداردى.

 سەمەيلىك ە. سۇلەيمەنوۆتىڭ «مەتال تانۋ تەرميندەرىنىڭ سوزدىگى» (انا ءتىلى، 1993. 8 -ءساۋىر) ، ق. جارىقبايەۆ پەن ج. ناۋرىزبايەۆتىڭ «جان تانۋ عىلىمى سالاسىنداعى تەرميندەر» (1993. 22 -ءساۋىر) ، اكادەميك ج. سىدىقوۆتىڭ «گيدروگەولوگيا جانە ينجەنەرلىك گەولوگيا سالاسى بويىنشا تەرميندەر سوزدىگى» (1993. 27 -مامىر) ، شىمكەنت حيميا- تەحنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى ق. ءمىرپايىز ۇلىنىڭ. «كوپولشەمدەردىڭ حيمياسى جانە فيزيكاسى اتالىمدارى» (اۆتور پوليمەردى - كوپولشەم دەپ اۋدارعان. 1993. 24 ماۋسىم) ، م. رىسبەكوۆ پەن ر. شاكەنوۆانىڭ «اقپار تانۋ سالاسىنداعى اتاۋلار» (وندا پروتسەسسور - ساناشىق دەپ تارجىمەلەنگەن. 1993. 15- شىلدە) ، ءا. نۇرماعامبەتوۆ پەن ا. اقىجانوۆانىڭ «مەديتسينا تەرميندەرىنىڭ سوزدىگى» (1993. 22-شىلدە) ، م. ابدەشوۆ پەن ن. احمەت قىزىنىڭ «مۋزەي تانۋ اتالىمدارى» (1993. 29 شىلدە) اتتى تارجىمەلىك ۇسىنىستارى جارىق كوردى. ولاردىڭ اراسىندا نەگىزىنەن تىكەلەي اۋدارمالار ۇشىراساتىنى، كوبى بۇرىننان بەلگىلى تەرميندەردى قايتالاۋ بولسا دا، ول تالپىنىستاردىڭ سول جىلدارى سالالىق تەرميندەر جاساۋ باعىتىندا اتقارىلعان جۇمىستارعا وزىندىك ۇلەس قوسقانى دا انىق.

 بۇل جايتتى كورنەكتى اقىن، شەبەر اۋدارماشى، مارقۇم مۇزافار الىمبايەۆ اعامىز دا ءوزىنىڭ «ءسوز جاساۋ ونەريەتى» (انا ءتىلى. 1993. 5 - تامىز) اتتى ماقالاسىندا اتاپ ءوتىپتى. كورنەكتى قالامگەر سوڭعى جىلدار بەدەرىندە وتە ءساتتى، ورنىمەن تابىلعان ورايلى اتاۋلاردىڭ پايدا بولعانىنا سۇيسىنەدى. ءىزاشار - پەرۆوتكرىۆاتەل، ىلەسپە اۋدارما - سينحروننىي پەريەۆود، اۋىسىم - سمەنا، ءانۇران - گيمن، ەلتاڭبا - گەرب، اۋەجاي - اەروپورت، ءافسانا - پرەدانيە، تالىمگەر - ناستاۆنيك، بەلگىشە - زناچوك، بۇرقاق - فونتان، كوكەيكوز - ينتۋيتسيا، كوزەمەل - گيپوتەزا.. . سياقتى ءساتتى اتاۋلاردى قولداي وتىرىپ، اۆتور سروچنىي ۆكلادتى - مەرزىمدى سالىم، بەسسروچنىيدى - مەرزىمسىز، ءيلليۋزيونيستى - كوز بايلاۋشى، كلوۋندى - مازدەم (ماسقارامپاز ەمەس /سوزدىكتە - مايرامپاز/) دەپ العان دۇرىس ەكەنىن ايتادى. ۆيتراجدى - اينەكەي (سوزدىكتە جوق) ، گلازۋردى - شىڭىلتىر (سوزدىكتە - اينەكە) ، ۇرمەلى مۋزىكا ەمەس، ۇرلەمەلى مۋزىكا، شامپانسكوەنى - اققاينار، دەپ اتاۋدى ۇسىنادى.

سول جىلى سونداي- اق ج. بايناتوۆتىڭ «عيماراتتار بەرىكتىگىن ەسەپتەۋدە ءجيى كەزدەسەتىن اتاۋلار» (1993. 12 -تامىز) ، ي. مۇسابەكوۆتىڭ «قۇرىلىس سالاسى اتاۋلارىنىڭ سوزدىگى» (1993. 9 قىركۇيەك) اتتى ۇسىنىستارى جارىق كوردى. سوڭعى اۆتوردىڭ: ۆتۋلكا - تالكە (سوزدىكتە - تولكە) ، گلازۋر - شىڭىلتىر، اينەكەي (سوزدىكتە - اينەكە، اشەكەي، جىلتىراق) ، گلينا بيتايا - ءيى قانعان بالشىق، يزۆەستكوۆوە مولوكو - ەزىلگەن اك، يزۆەستكوۆوە تەستو - جىبىتىلگەن ا ك، يزۆەست گاشەنايا - سوندىرىلگەن اك، كولوننا - ۇستىن، وبرىزگ - قارا سىلاق (سوزدىكتە - جوق) ، فورتوچكا - جەلكوز (سوزدىكتە - وسىلاي) ، شلاك - قوج (سوزدىكتە - قوج) دەپ تاپقان بالامالارىنىڭ ءتول ماعىنالارىمىزعا جاقىندىعىن اتاپ وتۋگە بولادى.

سونداي- اق جامبىل تەمىر جول بولىمشەسىنەن جازعان ق. بەگەنوۆ پەن ءا. دانايدىڭ «تەمىر جول سالاسىندا ءجيى قولدانىلاتىن اتالىمدار مەن ءسوز تىركەستەرى» (1993. 23 - قىركۇيەك) اتتى ماقالاسىنان دا تەمىرجول سالاسىندا اۋەلدەن ورنىققان قازاقى اتاۋلار سارىنىن بايقار ەدىك. وندا: تورموزنوي باشماك - تەجەگىش ۇلتان (سوزدىكتە جوق) ، بلوكيروۆكا - ماتاۋ (سوزدىكتە جوق) ، كرەستوۆينا - قيىلىسپا، كوستىل - دويمىق (سوزدىكتە - ۇلكەن /سۇرە/ شەگە) ، شپال - بەلدەمشە (سوزدىكتە - شپال كۇيىندە) ، شايبا - تىعىرىق (سوزدىكتە سولاي) ، كلەمما - باسپاق (سوزدىكتە - كلەمما) دەپ جاتىق بەرىلىپتى.

ال اكادەميك ا. قوشانوۆ پەن ف. ع. د. ا. ءابدىراحمانوۆتىڭ «نارىقتىق ەكونوميكا تەرميندەرىن دۇرىس قالىپتاستىرايىق» (انا ءتىلى.1993. 11 - قاراشا) اتتى ماقالاسىندا سول جىلدارى كەڭىنەن قولدانىسقا ەنە باستاعان جاڭا اتاۋلارعا ءمان بەرىلەدى. بروكەر - بروكەر، ماكلەر - دەلدال، پوسرەدنيك - كەلىستىرۋشى، ۆوزناگراجدەنيە - سىيلىقاقى، وپلاتا - تولەماقى، پلاتا - اقى، پلاتەج - تولەم، دوگوۆور - شارت، كونتراكت - كونتراكت، پاكت - پاكت، سدەلكا - مامىلە، سوگلاشەنيە - كەلىسىم، دولگ - بورىش، دولجنيك - بورىشقور، زاداتوك - كەپىلدەمە، زادولجەننوست - بەرەشەك، كرەديت - نەسيە، سسۋدا - قارىز، ۆىرۋچكا - ءتۇسىم، زاتراتا - شىعىن، يزدەرجكا - شىعىم، پريحود - كىرىس، راسحود - شىعىس، پريبىل - پايدا، راسچەت - ەسەپتەسۋ، ۋچەت - ەسەپكە الۋ، ۋبىتوك - زيان تۇرىندە قابىلدانسا دۇرىس بولاتىنىن ورتاعا تارتادى.

اقتوبە مەديتسينا ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى ءا. وتەپبەرگەنوۆتىڭ. «فيزيولوگيالىق جاڭا اتاۋلار» (انا ءتىلى. 1993. 23 - جەلتوقسان) اتتى تىزبەسىندە دە تەرميندەردى ءتول ماعىنامىزعا جاقىنداتىپ اۋدارۋعا نازار اۋدارىلادى. وسى ورايدا: اگگليۋتينوگەن - جەلىمتەك (سوزدىكتە جوق) ، استازيا - تالتىرەك (اۋدارىلماي، كوتەرەم اۋرۋ دەپ تۇسىندىرىلگەن) ، گورياچكا - ەلىرىم (سوزدىكتە قىزبا، قىزۋ، ساندىراقتاۋ دەپ بەرىلگەن) ، كومپرەسس - سورماقتا (اۋدارىلماعان) ، نيستاگم - ويناقشۋ، پوپۋلياتسيا - قاۋىمدالىس، سپازم - ءتۇيىلىم (سوزدىكتە - سپازما، قاتتى جيىرىلۋ، تىرىسىپ قالۋ، قىسىلۋ، تارىلۋ، قۇرىسۋ دەپ تۇسىندىرىلگەن) ، تەتانۋس - سىرەسپە (سوزدىكتە وسىلاي) ، شوك - تالىقسۋ (سوزدىكتە - ەسەڭگىرەۋ) تارجىمەلەرى ۇسىنىلىپتى.

 قورىتا ايتقاندا، «انا ءتىلى» گازەتىنىڭ العاشقى جىلدارىنداعى تەرمينولوگيالىق تاجىريبەلەرى تۋرالى ءسوز ەتە وتىرىپ، ول باستامانىڭ ءوز كەزىندە قازاقشا تەرمين قالىپتاستىرۋ ىسىنە ەداۋىر قوزعاۋ سالعانىن، كوپتەگەن جاڭا اتاۋلاردىڭ ورنىعۋىنا ۇلەس قوسقانىن اتاپ وتۋگە بولادى. سونىمەن بىرگە اۆتورلار ۇسىنعان كەي ۇتىمدى نۇسقالاردىڭ كوزدەن تاسا، ەلەۋسىزدەۋ قالىپ قويعانىن دا بايقايمىز. ولاردىڭ ءبىرسىپىراسىنىڭ قازاقتىڭ تەرميندىك قورىن تولىقتىرۋعا ابدەن جارايتىندىعى انىق. قازاقشا تەرميندەر قاتارىن ءالى دە بايىتا ءتۇسۋ قاجەتتىگى كۇمانسىز جاعداي. مۇنى ءبىز اسىرەسە، الداعى جىلداردا لاتىن الىپبيىنە تولىق كوشكەندە، ەرەكشە سەزىنەتىن بولامىز. سونداي- اق، ءبىزدىڭ ويىمىزشا، اقپارات قۇرالدارى بەتتەرىندە تەرمينجاسام ماسەلەسىنە وراي، تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا «انا ءتىلى» گازەتى كوتەرگەندەي، «تارجىمەلىك تاجىريبەلەر» ۇلگىسىن جاڭاشا جاڭعىرتۋ دا قاجەت سياقتى كورىنەدى. ونى ءسال باسقاشالاۋ تۇردە، ماسەلەن، بالامالارى تابىلماي جۇرگەن تەرميندەردى وقىرمان نازارىنا جيناقتاپ ۇسىنۋ، ولاردى قالاي جاتىق اۋدارۋعا بولار ەدى، دەگەن سياقتى ساۋال سالۋ تاسىلدەرى ارقىلى دا جۇرگىزۋگە بولار ەدى.

جارىلقاپ بەيسەنباي ۇلى، پۋبليتسيست، عالىم، «انا ءتىلى» گازەتىنىڭ

1990-1997 -جىلدار ارالىعىنداعى تۇڭعىش باس ساراشىسى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى