سايات جانسۇگىروۆ: اكەم ءىلياستى قۇلاعان ءۇيدىڭ قابىرعاسىمەن كومە سالعان

«اكەمنىڭ تاعدىرىن ايتۋ جۇرەگىمە شانشۋداي قادالادى» دەگەن سايات ءىلياس ۇلى aikyn.kz باسىلىمى تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىندا بۇعان دەيىن بۇرمالانىپ كەلگەن ءبىرقاتار دەرەكتەردىڭ ارا- جىگىن اجىراتىپ، بايانداپ بەرگەن.

- الاش ارىستارىنىڭ ءبىرى - مۇحامەدجان تىنىشبايەۆتىڭ ۇلى داۋلەت شەيح-اليمەن سۇحباتتاسقانىمىزدا «الاش ارىستارىنىڭ ارتىندا ەكى-اق ادامنىڭ ۇلدارى امان قالعان، سونىڭ ءبىرى - سايات جانسۇگىروۆ» دەپ ايتىپ ەدى. الاش ءۇشىن كۇرەسكەن قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ بالا- شاعاسى، ايەلدەرى دە قۋعىنعا ۇشىراعان. ءسىز ناعاشىڭىزدا وسكەندىكتەن امان قالدىڭىز با؟

- 1930 -جىلى 21 -اقپاندا الماتى قالاسىندا دۇنيەگە كەلدىم. «حالىق جاۋىنىڭ» ۇرپاعى دەگەن قۇجاتىم بار. اكەم - ءىلياس جانسۇگىروۆ، انام - فاتيما تورەبايەۆا. اكەم تالدىقورعان جاقتاعى اقسۋ وڭىرىندە، انام جاڭاقورعاندا دۇنيەگە كەلگەن.

اكەم الماتىدا، تاشكەنتتە ءبىلىم العان. سول زاماندا قاز پ ي-دى باسقارعان. سول كەزدە امانشا اتتى ەكىنشى ايەلى بولعان. ءبىرىنشى ايەلى ءجاميعا - اقسۋ اۋدانىنىڭ تۋماسى، كورشى اۋىلدىكى. سول اۋىلداعى بايدىڭ قىزى بولعان. اتام جانسۇگىر - باي بولماسا دا ۇستا، مولدا، ءبىلىمدى كىسى بولعان. اكتەر قانابەك بايسەيىتوۆ ءبىر ەستەلىگىندە «ءىلياس جاستاردىڭ اراسىندا ليدەر بولاتىن» دەپ جازادى. جالىنداپ تۇرعان ءىلياسقا كۇشىك كۇيەۋ بولۋ ۇناماعان. جاميعامەن كوڭىلى جاراسپاي، سوندىقتان اجىراسىپ كەتەدى. تالدىقورعانداعى مۋزەيىن ءجاميعانىڭ تۋىستارى باسقارادى.

- «حالىق جاۋىنىڭ» بالاسى دەگەن قۇجاتىڭىزدا «ءىلياس جانسۇگىروۆ ۇلى» دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان ەكەن. اكەڭىز ءىلياس ەكەنىن قۇجاتپەن بەكىتىپ الۋ قاجەتتىلىك پە؟ الدە «مەن دە ۇرپاعىمىن» دەيتىندەر توبە كورسەتىپ قالا ما؟

- ءبىر جاپىراق كۋالىك - ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ بالاسى ەكەنىمدى رەسمي دالەلدەيتىن قۇجات. اقتالىپ شىققاننان كەيىن ءىلياس مۇرالارىنا ورتاقتاسۋشىلار دا، بۇرا تارتىپ پىكىر ايتۋشىلاردىڭ دا كوبەيۋى زاڭدىلىق شىعار. امانشا دەگەن ايەلى بولعان. «جارىممەن قوشتاسقاندا» دەگەن ولەڭى امانشاعا ارنالعان. ءىلياس ءبىلىمىن تولىقتىرۋ ءۇشىن ماسكەۋگە وقۋعا كەتەدى. ماسكەۋدە وتە جاقسى وقىعان. سوسىن 1924 -جىلدارى الماتىعا دەمالىسقا كەلەدى. كەرىمقۇل ەسبولاتوۆتىڭ ۇيىنە تۇسەدى. ول كەزدە قازىرگىدەي ەسىكتە باساتىن قوڭىراۋ جوق قوي. ەسىكتى قاعىپ كىرەدى. بايبىشەسى «ءىلياس كەلدى. امانشانىڭ قايتىس بولعانىنان حابارسىز عوي» دەپ داعدارىپ قالادى. كەرىمقۇل ءىلياستىڭ كەلۋ قۇرمەتىنە دوستارىن جينايدى. امانشانىڭ قازاسىن ەستىرتەدى. اكەم:

- جان جولداس جاتىرمىسىڭ،

جەر قوينىندا،

جەر - ۇيشىك، توپىراق - توسەك

ءوز بويىڭدا،

اياماي، اق دەنەڭدى جەرگە تىققان،

تۋعاننىڭ-تۋىسقاننىڭ ءوز موينىندا، - دەپ اكەم ايەلى قايتىس بولعانىن ەستىرتپەگەن تۋعان-تۋىسقا نالىعان ەكەن. كەيىن كەرىمقۇلدىڭ بايبىشەسى «بۇعان دەيىن دە، كەيىن دە مۇنداي وكىرىپ جىلاعان ەركەكتى كورگەن جوقپىن» دەپ ەستەلىگىندە ايتقان. اكەم امانشانى قاتتى جاقسى كورگەن.

- اتاڭىز جانسۇگىردىڭ بەت-بەينەسى، بولمىسى ەسىڭىزدە مە؟

- اتام ۇستا بولعان. ول كەزدە كولىك ورنىنا جىلقى مىنگەن. اتام ات تاعالايتىن. تەمىردەن ءتۇيىن تۇيگەن شەبەر بولعان. تاعا سوعاتىن. الماتىدا قازىرگى قونايەۆ كوشەسىنىڭ جوعارى بولىگىندە تۇرعانبىز. اتام مەنى شاپانىنا وراپ، كوتەرىپ جۇرەدى ەكەن. تاعانى جيناپ الىپ، قوراعا الىپ كەلەدى. جيناعان تاعاسىن دا، شاپانىنا وراپ، قاپسىرا قۇشاقتاپ العان مەنى دە تاستامايدى ەكەن. اكەم «جاكە-اۋ، نە بالانى، نە تاعانى تاستاسايشى» دەيتىن كورىنەدى.

 - اناڭىز قانداي ادام ەدى؟

- انام جەزتاڭداي ءانشى بولعان. اكەم ەكەۋى 1928 -جىلى سول زامانداعى ەلدىڭ استاناسى قىزىلوردادا تانىسقان. ەكەۋى وتباسى بولعان سوڭ، استانا الماتىعا اۋىسقاندا وسى جەرگە قونىس اۋدارادى. اكەمنىڭ بەدەلدى، تانىمال كەزى. تاعى دا ماسكەۋگە وقۋعا كەتەدى. تانىستار، تۋىستار قاراعان سوڭ جاس بالادا قانداي كۇتىم بولسىن، قارىنداسىم سايرا 5-6 ايلىق كەزىندە قايتىس بولادى. مەنىڭ ەكى جاسىمدا اكەم مەن شەشەم اجىراسىپ كەتەدى. انام اجىراسقان سوڭ، مەنى الىپ، توركىنى - تۇركىستانعا كەتەدى. 1934 -جىلى اكەم ءىلياس پەن زاتايەۆيچ قازاقتىڭ ءان-كۇيىن جيناپ جۇرگەن شاقتا انامدى الماتىعا الدىرتادى. فيلارمونياعا جۇمىسقا ورنالاستىرادى. انام 1936 -جىلعا دەيىن فيلارمونيانىڭ ءانشىسى بولعان. اندا-ساندا اكەم كەلىپ تۇراتىن. قازىرگى كوكبازاردىڭ ماڭايىندا جاتاقحانادا تۇردىق. تىزەسىنە وتىرعىزىپ، اڭگىمە ايتاتىنى، ەركەلەتەتىنى ەسىمدە قالىپتى.

- جاس كەزىڭىزدە وركەستردە كۇيشى بولعان ەكەنسىز. اكە جولىن جالعاستىرۋعا نە كەدەرگى ەدى؟

- كىشكەنتايىمنان ءان ايتىپ، دومبىرا شەرتەتىنمىن. وركەستردە كۇيشى بولدىم. اتا-انامنان دارىعان قاسيەت بولسا كەرەك. ءبىراق مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ ناعاشىمنىڭ نۇسقاۋىمەن تاۋ-كەن سالاسىن تاڭدادىم. سەبەبى، «حالىق جاۋىنىڭ» بالاسى دەگەن تاڭبا قىر سوڭىمنان قالعان ەمەس. عىلىم جولىندا دا تەگىمە قاراپ، سەنىمسىزدىك تانىتقان كەزدەر ءالى ەسىمدە. ماسكەۋدەگى تاۋ- كەن ينستيتۋتىندا ورىسشا وقىدىم. بۇل سالادا قازاق جىگىتتەرى از وقيتىن. وقۋ ورىسشا بولعاندىقتان كۇردەلى كورىنەتىن. ءبىراق انانىڭ ءسۇتى، اكەنىڭ قانىمەن دارىعان انا ءتىلىمدى ساقتاپ قالدىم. ءقازىر زەينەتتەمىن. اكەم تۋرالى ءومىر جولىم جايىندا ورىسشا- قازاقشا ماقالا جازىپ تۇرامىن.

- باۋىرلارىڭىزبەن ءجيى ارالاسىپ تۇراسىز با؟

- اكەمنىڭ ءۇشىنشى ايەلى، ياعني انام فاتيما تورەبايەۆادان سايرا ەسىمدى قارىنداسىم ەكەۋمىز ەدىك. ءتورتىنشى ايەلى فاتيما عابيتوۆادان ءۇمىت پەن يلفا، ۇلى بولات تارايدى. جامال، ريزەدا ەسىمدى ەكى قىزىم بار. جامال ماسكەۋدە، ريزەدا حورۆاتيادا تۇرادى. قازىر قارتتىقتىڭ دەرتى مەڭدەگەن سوڭ، قىزىم حورۆاتيادان كەلىپ، ءبىزدى باعىپ-قاعىپ وتىر.

- قۋعىننان قالاي امان قالدىڭىز؟

- انام فيلارمونيادا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كەزىندە يبادي تاۋكەلوۆكە تۇرمىسقا شىققان. يبادي كوكەمىز الاشوردانىڭ مۇشەسى بولعان. ونى كەشقۇرىم باسا- كوكتەپ، الىپ كەتۋگە كەلگەن ورگان ادامدارىنىڭ ارەكەتى كوز الدىمدا. ول كىسى: «قولىمدى قايىرىپ الىپ كەتكەندەرىڭ، ەل- جۇرتتان ۇيات. سەندەردىڭ سوڭدارىڭنان ءوزىم بارامىن»، - دەپ ەڭسەسىن تىكتەپ، ارنايى قىزمەتتىڭ ادامدارىمەن ىلەسە كەتكەن. اۋىر تاعدىر كۇتىپ تۇرعانىن ىشتەي سەزسە دە، بالا- شاعانىڭ الدىندا سەزدىرمەيىن دەگەنى بولار.

1937-1938 -جىلدار الاش ازاماتتارىن جاپپاي قۋدالاعاندا، اق-قاراسىن ەشكىم اجىراتىپ، شىندىقتى ايتپادى عوي. نە ءولى، نە ءتىرى ەكەنىنەن بەيحابار كۇن مەن ءتۇن ساپىرىلىسىپ وتە بەرەتىن. اكەمنىڭ دوستارى ماعجان جۇمابايەۆ، مۇحتار اۋەزوۆ قۋدالاۋعا ۇشىراعاندا جاعداي ءتىپتى كۇردەلەنىپ كەتتى. سول ءبىر قىسىلتاياڭ ۋاقىتتا انامدى جۇمىستان شىعارىپ جىبەردى.

سەبەبىن ايتپادى. قايتا جۇمىسقا المادى. سودان سوڭ ءبىز سەمەي جاقتاعى تۋىسىمىزدى جاعالاپ، پانا سۇراپ سوندا باردىق. الماتىعا 1937 -جىلدىڭ جازىندا ورالدىق. قۋعىنداۋدىڭ كۇشەيگەن كەزى ەدى. اكەم ءىلياس تا، يبادي دە ۇستالىپ، ايدالىپ كەتتى.

قورعانسىز ءبىز جىلاۋدان باسقاعا شامامىز كەلمەدى. «حالىق جاۋىنىڭ» وتباسىلارىنا قىرعيداي ءتيدى. اۋىر، قيىن كۇندەر ءوتىپ جاتتى. ىلە- شالا سوعىس باستالدى. انام 1943 -جىلى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە كوررەكتور بولىپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەن شاعىندا تۋبەركۋلەزدەن قايتىس بولدى. ونسىز دا قيىن-قىستاۋ زاماندا تۇلدىر جەتىم قالدىم. انامدى قازىرگى رايىمبەك داڭعىلى بويىنداعى مۇسىلمان زيراتىنا جەرلەدىك. بۇگىندە ول زيراتتىڭ ۇستىنەن اسفالت جول سالىپ، اۆتوتۇراق جاساپ قويعان. قاسىنان وتكەن سايىن جۇرەگىم قان جىلايدى. جەتىم قالعان مەنى ناعاشى اپكەم ايشا ءوسىرىپ- جەتكىزدى.

- اكەڭىز ۇستالىپ كەتكەنمەن، اتىلعانى تۋرالى دەرەكتەر ءارقيلى. قايسىسى شىن، قايسىسى بولجام؟

- زامانداستارىنىڭ ايتۋىنشا، اكەم ۇستالار الدىندا جازۋشىلار وداعىن باسقارعان ەكەن. قىستا قالادا تۇراقتاعانىمەن، جاز جايلاۋعا شىعاتىن داعدىسى بولعان. دەمالىسىندا دالادا جاتىپ، شىعارما جازعاندى ۇناتادى ەكەن. مەنىڭ ەستىگەنىم، اكەمدى جايلاۋدان تۇتقىنداپ، الىپ كەتكەن. الماتىداعى ءۇيىن ءتىنتىپ، شىعارمالارىن، قولجازبالارىن تۋ-تالاقايىن شىعارىپ، كوزىن جويعان. اكەمنىڭ قولجازبالارىن ارباعا تيەپ اكەتكەندە، ىرگەلەس كورشى ساپارعالي بەگالين كورىپ قالىپ، الىسىپ ءجۇرىپ، اكەمنىڭ ءبىر كىتابىن ساقتاپ قالعان دەيدى. سول كىتاپ «قۇلاگەر» پوەماسى ەكەن. قۋعىن- سۇرگىن جىلدارى ارتتا قالىپ، اكەم اقتالعاندا فاتيما عابيتوۆاعا اماناتتاعان.

1938 -جىلى 26 -اقپاندا اكەمدى تۇندە اتقان. الماتىنىڭ ىرگەسىندەگى جاڭالىق اۋىلىندا قۇلاعالى تۇرعان ۇيلەردىڭ ىرگەسىنە تاستاي سالعان. جەندەتتەر ءۇيدىڭ قابىرعاسىن ۇستىنە قۇلاتىپ، كومبەي جونىنە جۇرە بەرگەن. فاتيما عابيتوۆاعا ءبىر ايدان سوڭ «ءسىزدىڭ كۇيەۋىڭىز سىبىردەگى لاگەرلەردىڭ بىرىندە جۇرەك اۋرۋىنان قايتىس بولدى» دەگەن مازمۇنداعى حات كەلگەن دەيدى زامانداستارى. تۇرمەدەن كەلگەن حاتتاردا «الاشوردالىقتار ايداۋعا كەتكەن، بايلانىسۋعا بولمايدى» دەپ شىندىقتى بىزگە ايتپاعان.

- اكەڭىزدىڭ دوستارى اقتالىپ كەلگەن سوڭ، ءسىزدى ىزدەدى مە؟

- شىندىعىندا، ىزدەۋدىڭ ءوزى دە قاۋىپتى ەدى. ماعان ءبىر دەرەك ايتقىسى كەلگەن بولار-اۋ، ءبىراق اكەم تۋرالى ايتقانى ءۇشىن ءوز باسىنا قارا بۇلت ۇيىرىلەتىن زامان بولاتىن. ەشكىمگە وكپەلەمەيمىن. تۋىستارىمنىڭ «اكەڭ ءىلياس ەلدىڭ ادامى، «حالىق جاۋى ەمەس» دەپ ايتا بەرەتىنى ەسىمدە قالىپتى.

- اڭگىمەڭىزگە راقمەت!

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى