قازىرگى قازاق قوعامىنىڭ قاھارمانى كىم؟

قايتىس بولعاندا جازۋشىلار وداعى زالىندا قۇرمەتتى قاراۋىلدا تۇرىپ، كەڭسايدا جەر قوينىنا تاپسىرىپ، جەرلەۋىنە قاتىسىپ، قابىرىنە توپىراق سالعانبىز. ءابدىلدا تاجىبايەۆ تەبىرەنە ءسوز سويلەپ، مۇقاعالي ءوزىنىڭ ەكىنشى ومىرىندە كەرەمەتتەي حالىق سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنەتىنىن اۋليەدەي بولجاپ ايتقان ەدى. سولاي بولدى دا. مۇقاعاليمەن مەن دە بىرەر رەت شاراپ ىشكەنىمدى، ونىڭ:

 «الماتى سايتان قالا، سايقال قالا،

جەم بولعان بالتىق پەنەن بايكالعا دا.

اياداي الاتاۋعا تىعىلدى كەپ،

ساندىق تاۋ، سامالا كول بايتاق دالا.

 ءبوزىڭ كەتتى بىرەۋدىڭ بوربايىندا،

ءسوزىڭ كەتتى بىرەۋدىڭ تاڭدايىندا.

وسىلاي قور بوپ قازاق وتەسىڭ- اۋ،

ازاتتىق جازباعان سوڭ ماڭدايىڭا، - دەگەن جىر جولدارىن ماعجان جۇمابايەۆتىڭ ولەڭى دەپ ايتىپ بەرگەنىن، ال شىنىندا ءوز ولەڭى ەكەنىن دالەلدەپ جازعانمىن. ول كەزدە مۇنى ءوز ولەڭىم دەپ جازسا، ونى ۇلتشىل دەپ جازالاعان بولار ەدى. تاعى بىردە ءبىر توپ ادامدارعا: «سنيميتە شلياپۋ، پەرەد ۆامي ستويۋ يا!» دەپ، بۇيرىق بەرگەنىن قىزعىلىقتى ەستەلىك ەتىپ بىلتىر وسى جەلىگە سالعانمىن. ونى تارازدا شىعاتىن «اق جول» گازەتىنىڭ رەداكتورى كوسەمالى ساتتىبەكوۆ مەنەن رۇقسات سۇراپ كوشىرىپ جاريالاعان بولاتىن. سوندا ەشكىمنەن ءسوز ەستىگەن جوقپىن.

سول زاماندا ىشپەگەن اقىن بولماعان شىعار. تالاي تالانتتى اقىندار مەن جازۋشىلار سول اراق- اجالدىڭ قۇربانى بولدى. وكپە، باۋىر، اسقازاندارىن اراققا كۇيدىرىپ، ءوز ومىرلەرىن وزدەرى قىسقارتىپ، مەزگىلسىز جاستاي كەتىپ جاتتى. ويلاساق وزەك ورتەنەدى. ەڭ وكىنىشتى ءولىم ادىلبەك ءابايدىلدانوۆ اقىننىڭ ءولىمى بولدى. تۇمانبايدىڭ دوسى بولاتىن. وتە تالانتتى، ولەڭدەرى اسا كوركەم، ءوزى دە جانعان وتتاي جالىندى وتكىر جىگىت ەدى دەسەتىن.

بىردە ۇيىنە قاتتى ءىشىپ كەلگەن ادۋىندى اقىن ايەلىمەن جانجالداسىپ قول قاتسا كەرەك، شىداماعان ايەلى پىشاقپەن قورعانىپ ءجۇرىپ اۋىر جاراقات سالادى. سودان قايران اقىن ءوز جارىنىڭ قولىنان مەرت بولعان. پارتيا مەن كومسومولدىڭ ورتالىق كوميتەتى ونى جەرلەگەن كەزدە ميتينگ وتكىزۋگە، دوستارىنا ءسوز سويلەۋگە رۇقسات بەرمەگەن. مۇنى مەن دوسى تۇمانبايدىڭ ءوز ەستەلىگىنەن وقىدىم. تاعى ءبىر تالانتتى اقىنىمىز قاتتى ءىشىپ، ەندى باس جازار كەزدە، قاس قىلعانداي تىم بولماسا ءجۇز گرامم تابىلماي قويادى، باس سىنىپ، جۇرەك قىسىپ بارا جاتادى. سودان انا جاققا ءجۇرىپ كەتكەن عوي.

ءسويتىپ، اراق قازاقتىڭ ۇلتتىق تراگەدياسىنا اينالعان. سوناۋ وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارداعى رەپرەسسيا قانشاما ارىستارىمىزدان ايرىلساق، اراقتان دا سونشا تالانتتارىمىزدان ايرىلدىق. ەكەۋىندە دە ءوزىمىز كىنالىمىز. مىسالى، ساكەن سەيفۋلليندى سوناۋ ماسكەۋدەن بۇيرىق بولىپ، ۇستاعان جوق، حالىق جاۋى دەپ جالا جاۋىپ، كورسەتكەن ءوز جازۋشىمىز ەكەن. 1989 - جىلى- اۋ دەيمىن، قازاق ءتىلى قوعامىنىڭ العاشقى قۇرىلتايى الماتىدا م. اۋەزوۆ اتىنداعى دراما تەاترىندا وتكىزىلدى. ارقالىقتان مەن بارعانمىن. نەگىزگى باياندامالار اياقتالىپ، جارىس ءسوز باستالدى. ءبىرىنشى بولىپ باۋىرجان مومىش ۇلى سياقتى بەتكە ايتاتىن ايگىلى رەجيسسەر اسقار توقپانوۆ ءسوز الدى. بىردەن تۋرا كەتتى:

 «ساكەن سەيفۋلليندى كىم اتقانىن، كىم اتقىزعانىن مىنا پريزيدۋمدا وتىرعان ءابدىلدا تاجىبايەۆ بىلەدى، ءبىراق بۇل ايتپايدى. ول ايتپاسا ، مەن ايتامىن، ساكەندى اتقان يۆانوۆ، ال اتقىزعان مىنا وتىرعان مۇحامەدجان قاراتايەۆ!» دەپ، توبەدەن ۇرعانداي قويىپ قالدى. بەينە زالدا بومبا جارىلعانداي بولدى. ىشىمىزدەن تىنا قالدىق. م. قاراتايەۆ قازاقتىڭ بەلينسكيى اتانعان اتاقتى سىنشى، جاس سىنشىلار ءبارىمىز ۇستاز تۇتاتىنبىز. مەن دە الدىنان ءوتىپ، جازۋشىلار وداعىنا مۇشەلىككە وتۋگە رەكومەنداتسياسىن العانمىن. ءسويتىپ توبەمىزگە كوتەرىپ جۇرگەن ۇلى سىنشىمىز سونداي دەگەنگە سەنۋىمىز قيىن بولدى.

 سويتسە م. قاراتايەۆ ساكەن الاشورداشىلاردى «تار جول، تايعاق كەشۋ» رومانىندا جاعىمدى ەتىپ جازعان، سوۆەتكە قارسى پيعىلمەن شىعارعان باسقا دا ولەڭدەرى بار دەگەن ماعىناداعى ماقالاسىن الدىمەن «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە جاريالايدى. ول از بولعانداي، كەلەسى كۇنى «قازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنە باستىرىپ شىعارتادى. سوسىن جالاڭ قىلىشتار جالاڭداپ كەلىپ ۇستاپ اكەتپەي قايتەدى. ودان ءارى نە بولدى دەيسىزدەر عوي، م. قاراتايەۆتىڭ جۇرەگى قىسىلىپ، قاسىندا وتىرعان جاس سىنشى ساعات اشىمبايەۆ ونى سۇيەمەلدەپ ماشيناسىنا وتىرعىزىپ ۇيىنە اپارىپ سالدى.

مىنە بۇل ءبىر عانا مىسال. وسىلاي اقىندار مەن جازۋشىلارىمىز ءبىر- ءبىرىن قارالاپ، جامانداپ «حالىق جاۋى» دەپ، كورسەتىپ، اتقانىن اتتىرىپ، اتپاعانىن ايداتىپ جىبەرە بەرگەن عوي. قازىر دە وڭىپ تۇرعانىمىز شامالى. كۇنى كەشە وتكەن قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ كەزەكتى قۇرىلتايىندا جازۋشىلار ءبىر- ءبىرىن ءتۇتىپ جەپ، جانجالداسىپ ءدۇيىم ەلگە ماسقارا بولدى ەمەس پە. ءبىر- بىرىمەن قاستاسىپ قايتتى. ءسويتىپ، كۇندەستىك پەن ىشكىشتىك قازاقتىڭ دەرتى مەن باستى جاۋى بولدى. ەكەۋى دە تالاي تارلاندارىمىزدى ورعا جىعىپ، قايماقتارامىزدى سىپىرىپ اكەتتى.

ەندەشە جۇرتتىڭ ءبارى بىلەتىن مۇقاعاليدىڭ ىشكەنىن ايتقانى ءۇشىن مۇحتار شاحانوۆقا باقان الا جۇگىرگەنىمىز قاي قياستىعىمىز؟ بۇل جەردە قۇديار ءبىلالدىڭ مۇحتاردىڭ ءسوزىن جەلپىلدەتىپ جەلىگە سالىپ جىبەرگەنى ۇلكەن قاتە بولعان. «وۋ، مۇحا، دوسىڭنان دۇشپانىڭ كوپ، وزىڭە ءوزىڭ ءسوز تىلەپ الىپ جۇرگەنىڭ ونسىز دا جەتەدى. مىناۋ الەۋمەتتىك جەلى دەگەن كۇيىپ تۇرعان ورتا. مۇندا ەشكىم ەشكىمدى ايامايدى، اتاق ابىرويىنا قارامايدى. كەرەك دەسەڭىز، ارنايى زاڭمەن قورعالاتىن پرەزيدەنتتىڭ وزىنە جۇرتتىڭ ايتپايتىنى جوق، بالەگە قالاسىز» دەپ، توقتاتۋى كەرەك ەدى.

 ەندى بولارى بولدى، «ايتىلعان ءسوز -  اتقان وق» دەگەندەي، مۇحاڭا تالاي اۋىر ءسوز- وق اتىلدى. مۇحاڭدى قورعاۋشىلاردىڭ سوزدەرى دە قارسىلاستارىن نايزاداي تۇيرەپ جاتتى.

ال ەكى اقىننىڭ اقىندىعىنا كەلسەك، بىرەۋىن جوعارىلاتىپ، ەكىنشىسىن تومەندەتۋگە بولمايدى. ەكەۋى دە داۋسىز، تالاسسىز ۇلى اقىن. تازا ليريكادا مۇقاعالي باسىم تۇسسە، مۇقتاردىڭ ازاماتتىق ليريكاسى جوعارى. مۇحتار شاحانوۆ ازاماتتىق پوزيتسياسى تاستاي بەرىك كۇرەسكەر اقىن. ونىڭ كۇرەسكەرلىك ازاماتتىق ليريكاسىنا تەڭ كەلەتىن قازاق اقىنى جوق دەۋگە بولادى. سول ۇستانىمىنا قاراي ول ابايدان ماحامبەتتى بيىك سانايدى. مۇقاعاليدىڭ مىنەزىندە كۇرەسكەرلىك جوق. ونى ءوزى دە مويىندايدى. فاريزاعا ارناعان جىرىندا:

«سەن مەنى بىلەسىڭ بە، بىلەسىڭ بە؟

جان ەكەم جارالماعان كۇرەسۋگە» - دەگەن ولەڭ جولدارى سوعان دالەل. ول باسقامەن، قوعامداعى كەسەلدەرمەن كۇرەسپەك بىلاي تۇرسىن ءوزىن جەڭە الماي جەڭىلىس تاپقان عوي. مۇحتاردىڭ ونى كۇرەسكەر بولمادىڭ دەۋى ارتىق، ارينە. وسى ويدى جەلىدە تاۋىپ ايتقاندار بولدى.

ومىردەگى، قوعامداعى ادىلەتسىزدىكتەردى اركىم ءار ءتۇرلى قابىلدايدى. مۇقتار عۇمىر بويى ەل ءۇشىن، جەر ءۇشىن ، ءتىل ءۇشىن جان اياماي كۇرەسىپ، سول جولدا كۇيىپ - ءپىسىپ، وتقا دا، سۋعا دا ءتۇسىپ كەلەدى. «باتىر اڭعال، اقىن اڭقاۋ» دەگەن ءسوز بار. مۇقاڭ تۋرا سول. وتكەندە ۇلكەن ءسوز بولعان قازاقستان جازۋشىلارىنىڭ سەزىندە ءسوز العان مۇقتار:

«وسى وتىرعان جەتى ءجۇز جازۋشىنىڭ ىشىندە ەل ءۇشىن، جەر ءۇشىن كۇرەسكە تۇسە الاتىن 7-8 جازۋشى عانا بار دەپ، كوبىسى تۋفلي جالاعىش ەكەنىن ايتىپ، ايىپتارىن بەتتەرىنە باسا سالدى. ەندى ولار مۇحاڭدى قالاي جاقسى كورسىن. الدىڭعى جىلى جەر ءۇشىن حالىق نارازىلىعى ميتينگلەرگە ۇلاسقاندا، ۇكىمەت ەلمەن ساناسۋعا ءماجبۇر بولىپ، ارنايى كوميسسيا قۇرىلدى. سول كوميسسيا قۇرامىندا مۇحتار شاحانوۆتان باسقا قاي جازۋشى بولدى؟ كانە ايتىڭدارشى!

قازىرگى قازاق قوعامىنىڭ قاھارمانى كىم؟

بۇل سۇراققا مۇحتار شاحانوۆ، دەپ جاۋاپ بەرىپ، ونىڭ تاريحي ءۇش ەرلىگىن جەكە- جەكە جىر ەتكەن «جۇرەكتىلىك»، «ءتىل مايدانىندا»، «شىن زيالى»، «ۇلتتىق رۋح داۋىلپازى» اتتى 4 تاراۋدان تۇراتىن پوەمامدى ءبولىپ- ءبولىپ بىلتىر ف ب دا جاريالاعانمىن.

1-ەرلىگى: ماسكەۋدىڭ سيەزدەر سارايىندا ارالدىڭ تاعدىرى تۋرالى ايتامىن، دەپ ك پ س س باس حاتشىسى گورباچيەۆتى الداپ سوعىپ، مىنبەگە شىعىپ العان سوڭ، جەلتوقسان كوتەرلىسىنەن كەيىن حالقىمىزعا تاڭىلعان «قازاق ۇلتشىلدىعى» اتتى جالعان جالانى الىپ تاستاۋ تۋرالى باتىل ماسەلە كوتەردى. بۇل وتان سوعىسىندا نەمىس پۋلەمەتى امبرازۋراسىن كەۋدەسىمەن جاۋىپ ەرلىكپەن قازا تاپقان سوۆەت وداعىنىڭ باتىرلارى ا. ماتروسوۆ پەن س. بايماعانبەتوۆتىڭ ەرلىگىمەن تەڭ ءوز كەۋدەسىن وققا توسەۋمەن بىردەي كوزسىز ەرلىك ەدى. ناتيجەسىندە حالقىمىزعا تاڭىلعان اۋىر ايىپتاۋ الىپ تاستالدى.

2-ەرلىگى: قازاقستان جوعارعى كەڭەسى سيەزىندە ورىس ءتىلى دە مەملەكەتتىك ءتىل بولىپ قابىلدانىپ كەتكەن ساتىندە مىنبەگە اتىپ شىعىپ: «مەملەكەتتىك ءتىل تەك قازاق ءتىلى بولۋى كەرەك!» دەپ، قوس تىلدىلىككە ءۇزىلدى- كەسىلدى قارسىلىق ءبىلدىرىپ، قايتا داۋىسقا سالۋدى تالاپ ەتتى. ايتپەسە، ەكىنشى جەلتوقسان بولادى دەپ قورقىتتى. سول تالابى ورىندالىپ، پرەزيدەنتىمىز ن. نازاربايەۆ تا قولداۋ كورسەتىپ، مەملەكەتتىك ءتىل قازاق ءتىلى بولىپ، اتا زاڭىمىزعا ەندى. پارلامەنتتە كوپشىلىك داۋىسپەن قول كوتەرىلىپ كەتكەن زاڭ بابىن، قايتا وزگەرتتىرۋى تاريحي ەرلىك پە؟ ەرلىك!!! ونىڭ بۇل ەرلىگىن ەشكىم ەشۋاقىتتا قازاقستان تاريحىنان وشىرە المايدى.

 3-ەرلىگى: بۇرناعى جىلى جەكە كۋالىگىمىزگە ۇلتىمىز كورسەتىلمەي، قازاق

ەمەس، جاي قازاقستاندىق بوپ كەتە جازداعانبىز. سول جولى دا مۇحتار ءبىرىنشى بولىپ ءۇن كوتەرىپ، سوڭىنان ۇلت پاتريوتتارىن ەرتىپ، قاتتى قارسىلىق كورسەتىپ قازاقتىعىمىزدى ساقتاپ قالدى. ايتپەگەندە قازاق دەگەن ۇلت اتىنان دا، بىرتە- بىرتە قازاقتىعىمىزدان دا ايرىلىپ قالاتىن ەدىك قوي.

ءتورتىنشى ەرلىگى دە بار، 1988 -جىلى قازاقستاندى ءالى كولبين بيلەپ تۇرعان كەزدە، ونىڭ وزىنە كىرىپ، ناۋرىز مەرەكەسىن قازاققا قايتارىپ، سوعان گورباچيەۆتەن رۇقسات الىپ بەرۋدى سۇراعان. كەشە عانا تويلانعان جاڭا جىل- ءتول مەرەكەمىزگە دە مۇحتار باۋىرىمىزدىڭ ازاماتتىق ەرلىگىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكەن.

 بىزدە مۇحاڭنىڭ وسى ەرلىكتەرىن كۇندەپ كورە المايتىندار دا كوپ. نە دەرسىڭ بۇل قازاققا. سونداي ەرلىكتەردى وزدەرى جاساي المايدى، ال جاساپ جۇرگەن ادامدى كۇندەپ ونىڭ قادىرىن ءتۇسىرىپ باعادى. ۇلتتىڭ باس پاتريوتىن قولداپ پىكىر ايتساق، ۇلتشىلدار قاتارىنا قوسىپ جىبەرەر دەگەن قاۋىپتەرى دە بار بولار. بۇگىنگى زيالىلارىمىزدىڭ ءبىر تراگەدياسى وسى.

 قاي قازاق تا مەملەكەتتىك ءتىل قازاق ءتىلى بولعانى ءۇشىن، قازاقستاندىق ەمەس، قازاق بوپ قالعانى ءۇشىن مۇحاڭا ماڭگى بورىشتار. ونى جاستارعا پاتريوتتىق تەربيە بەرۋدە ۇلگى ەتە ءبىلۋىمىز كەرەك.

جۇما- نازار سومجۇرەك. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى، ادەبيەت سىنشىسى.

ماقالا اۆتوردىڭ Facebook جەلىسىندەگى جەكە پاراقشاسىنان الىندى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى