عارىشقا ساياحات: تەلەسكوپ تاريحى
كەيبىر دەرەكتەر بويىنشا، العاشقى تەلەسكوپ تۋرالى اقپارات XIII عاسىردا ءومىر سۇرگەن اعىلشىن فيلوسوفى رودجەر بەكوننىڭ جازبالارىندا كەزدەسكەن. سوعان نەگىزدەلە وتىرىپ، عالىمدار تەلەسكوپتىڭ نەگىزىن قالاعان رودجەر دەگەن پىكىرگە كەلگەن. ال، دەكارت ءوزىنىڭ «ديوپتريكا» جازباسىندا كورۋ ترۋباسىن XVII عاسىردىڭ باسىندا نيدەرلاند تۇرعىنى، عىلىم سالاسىنا قاتىسى جوق، قاراپايىم ادام ياكوۆ مەتسيۋس ويلاپ تاپتى دەيدى. دەگەنمەن، تەلەسكوپتىڭ العاشقى سىزباسىن 1608 -جىلى بەلگيالىق كوزىلدىرىك جاساۋ شەبەرى يوانن ليپپەرگسگەيم حالىققا تانىستىرعان. ول جاساپ شىعارعان ءدۇربى الىستاعى زاتتاردى انىق كورۋگە مۇمكىندىك بەردى. ونىڭ باستاماسى فيزيك، استرونوم گاليلەو گاليلەيدى قىزىقتىرماي قويمادى.
1609 -جىلى گاليلەي قورعاسىن ترۋبالى، ەكى بۇرىشى شىنى لينزادان تۇراتىن ءدۇربىنىڭ سىزباسىن جاسادى. ءبىرى ىشكە قاراي سىعىلعان ءارى جىڭىشكە بولسا، ەكىنشىسى كەرىسىنشە، ءىرى ءارى سىرتقا شىعىڭعى تۇراتىن. گاليلەي ءدۇربىنى العاش ويلاپ تاپقان ادامداردىڭ ءبىرى بولماسا دا، ونىڭ وپتيكالىق زاڭدارعا سايكەس عىلىمي نەگىزىن قالادى. بۇل ونەرتابىستى استرونوميادا قولدانا وتىرىپ، تۇنگى اسپاندى، ايدى، جۇلدىزداردى باقىلادى. بۇل ونىڭ جاساعان تەلەسكوبى تالاي عىلىمي جاڭالىقتارىنا باستاما بولدى. ايدىڭ بەتىندەگى جوتالاردى انىقتاپ، ۇركەر (پلەيادا) جۇلدىزدار شوعىرىنان بۇرىن بايقالماعان 30 جۇلدىزدى انىقتادى، وريون جۇلدىزدار شوعىرىنداعى جۇلدىزدار سانى 8 ەمەس، 80 ەكەنىن دالەلدەدى. يۋپيتەردى باقىلاي وتىرىپ، ونىڭ سەرىكتەرى بار ەكەنى، ولشەمى جاعىنان جەردەن بىرنەشە ەسە ۇلكەن ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «تەلەسكوپ» دەگەن اتاۋدى فيلولوگ دەمەسياني بەردى، ماعىناسى «الىسقا قارايمىن» .
1610 - جىلى نەمىس ماتەماتيگى، استرونوم يوگانن كەپلەر كورۋ ترۋباسىنىڭ قۇرىلىسىن جەتىلدىردى. گاليلەيدىڭ العاشقى تەلەسكوبى 14 ەسە جاقىننان كورسەتسە، ەكىنشىسى 20 ەسە، ءۇشىنشى جاساعان تەلەسكوبى 34,6 ەسە جاقىن كورسەتەتىن. ەڭ مىقتى تەلەسكوپتى 1664 -جىلى استرونوم وز جاساپ شىققان بولاتىن. ول زاتتى 600 ەسە جاقىن كورسەتەتىن، ءبىراق ترۋبا ۇزىندىعى 98 مەترگە جەتكەن. ونى قولدانۋ ءتيىمسىز ءارى ىڭعايسىز ەدى. بۇل ماسەلەنى 1972 -جىلى يسااك نيۋتون ۇسىنعان تەلەسكوپ قۇرىلىسى ارقىلى شەشتى. ونى جاڭا قۇرىلىسىندا وبەكتيۆتىڭ ءرولىن مەتالدى ويىس اينا اتقاراتىن ەدى. تەلەسكوپ- رەفلەكتوردى دامىتۋعا ورىس عالىمى م. ۆ. لومونوسوۆ اتسالىستى. XIX عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن ۇزدىك تەلەسكوپ رەتىندە ۋيليام گەرشەلدىڭ ونەرتابىسى تانىلدى. ول ديامەترى 122 س م بولاتىن اينانى قولداندى. بۇگىندە تەلەسكوپتىڭ بىرنەشە ءتۇرى جارىققا شىققان. دەگەنمەن، عالىمدار اراسىندا تەلەسكوپ- رەفلەكتوردى (اينالى) قولدانۋدى ءجون سانايتىندار قاتارى كوپ.
Massaget.kz
